Front pod Ajn al-Ghazala

W pierwszych dniach lutego 1942 roku druga ofensywa gen. płk. Erwina Rommla w Cyrenajce dobiegła końca. Brytyjska 8 Armia gen. Neila Ritchiego, która tydzień wcześniej oddała Bengazi, wycofywała się przez góry Dżabal al-Achdar i pustynię na wschód. 1 lutego jej kolumny były jeszcze w drodze, a za nimi szły tylko słabe niemieckie grupy pościgowe. Do 4 lutego Brytyjczycy obsadzili, a do 6 lutego uporządkowali pozycję od nadmorskiej osady Ajn al-Ghazala, około 60 km na zachód od Tobruku, do starego fortu i studni Bir al-Hakim (Bir Hakeim) na pustyni. Wojska Osi zatrzymały się kilkadziesiąt kilometrów dalej na zachód. Front, który miał się ruszyć dopiero 26 maja, zastygł na prawie cztery miesiące.

Trzy poprawki

Pod 1 lutego kalendaria podają, że wojska Rommla docierają do El Gazala w Libii, „w pobliżu granicy z Egiptem”, i że w czasie „zimowej przerwy” pozostaną tam. To ujęcie wymaga trzech poprawek. Po pierwsze, Rommel do Gazali nie doszedł: była to linia brytyjska, a czołówki Osi stanęły przed nią, na odcinku od At-Tamimi nad morzem po Mechili w głębi pustyni. Po drugie, Gazala nie leży w pobliżu granicy egipskiej. Od granicy egipsko-libijskiej pod As-Sallum dzieliło ją jeszcze ponad 150 km, a między nimi leżał Tobruk, wciąż w rękach brytyjskich. Po trzecie, 1 lutego front jeszcze się nie ustalił: At-Tamimi Niemcy zajęli 3 lutego, a obie strony stanęły naprzeciw siebie między 4 a 6 lutego. Określenie „przerwa” jest trafne tylko na lądzie. Na morzu i w powietrzu nad Maltą właśnie wtedy rozgrywała się najcięższa faza walki o zaopatrzenie.

Pod tą datą warto odnotować jeszcze dwa fakty. 1 lutego Mussolini podpisał dyrektywę, którą gen. Ettore Bastico przekazał Rommlowi 4 lutego: dostawy drogą morską są skrajnie trudne, a głównym zadaniem wojsk Osi pozostaje obrona Trypolitanii. Część źródeł datuje na 1 lutego także awans Rommla na generała pułkownika, który według większości opracowań nastąpił 30 stycznia.

Dlaczego Rommel stanął

Rommel chciał iść dalej. 2 lutego rozważał ponowne uderzenie, bo Brytyjczycy wydawali mu się słabi i zdezorganizowani, ale druga ofensywa, zaczęta 21 stycznia jako rozpoznanie walką, wyczerpała jego zapasy. Tuż po zdobyciu Bengazi zawiodło zaopatrzenie w amunicję, a paliwa ledwie starczało na ruchy lokalne. Od Trypolisu, głównego portu Osi w Libii, do At-Tamimi było około 1400 km drogi. Bengazi, choć znów w rękach Osi, przyjmowało tylko część dostaw, bo Brytyjczycy przed odejściem zniszczyli urządzenia portu. Włosi nie chcieli dalszego marszu i domagali się, by Rommel nie oddalał się od Trypolitanii. W połowie lutego Rommel pogodził się z tym, że na razie dalej nie pójdzie, choć – wbrew literze dyrektywy z Rzymu – zostawił silne oddziały ruchome daleko na wschodzie, w rejonie Mechili i Temrad.

Brytyjczycy również nie mogli wrócić do natarcia. Ich linia zaopatrzenia ciągnęła się od delty Nilu przez Marsa Matruh i Tobruk, a zapasy zgromadzone na przyszłą ofensywę w Cyrenajce częściowo wpadły w ręce przeciwnika. W styczniu i lutym Bliski Wschód tracił przy tym wojska na rzecz wojny z Japonią: do Birmy odpłynęła 7 Brygada Pancerna, do Indii 70 Dywizja, a rząd australijski ściągał do kraju swoje 6 i 7 Dywizję.

Linia Gazali

Pozycję pod Gazalą wybrano jeszcze w ostatnich dniach stycznia, gdy dowódca XIII Korpusu gen. por. Alfred Godwin-Austen przekonał Ritchiego, że trzeba gdzieś zatrzymać odwrót. Godwin-Austen sam jednak 2 lutego poprosił o zwolnienie, a korpus objął gen. por. William Gott. Pod jego dowództwem w następnych tygodniach zaczęto przekształcać prowizoryczną linię w system umocnień ciągnący się mniej więcej 70–80 km od wybrzeża w głąb pustyni.

Nie była to ciągła linia okopów. Brytyjczycy budowali tzw. pudła (boxes): okrężne punkty oporu obsadzone przez brygadę piechoty z artylerią, otoczone drutem kolczastym i polami minowymi, zdolne bronić się przez pewien czas w okrążeniu. Między nimi biegły rozległe pola minowe, w czasie zimy i wiosny stale poszerzane, a przestrzenie między pudłami dozorowały patrole. Najsilniej obsadzono północ, gdzie biegła nadmorska szosa do Tobruku; tam stanęła 1 Dywizja Południowoafrykańska, a z czasem na południe od niej brytyjska 50 Dywizja. Za linią główną budowano kolejne pudła, m.in. przy skrzyżowaniu dróg zwanym Knightsbridge, pod Acromą i El Adem, a w odwodzie stały dywizje pancerne. Południową, odsłoniętą flankę zamykało pudło pod Bir Hakeim, które w połowie lutego objęła 1 Brygada Wolnych Francuzów gen. Marie Pierre’a Kœniga.

W tych pierwszych tygodniach na linii Gazali stali także Polacy. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich gen. bryg. Stanisława Kopańskiego, wycofana spod Mechili, 4 lutego zajęła odcinek na wzgórzach, które w grudniu zdobywała w pościgu za Rommlem. Utrzymała go do połowy marca, gdy przeniesiono ją do Egiptu.

Wiosną 8 Armia dostała nowy sprzęt: armaty przeciwpancerne kalibru sześciu funtów, wyraźnie skuteczniejsze od dotychczasowych dwufuntówek, i dostarczone w ramach Lend-Lease amerykańskie czołgi średnie M3, w wersji brytyjskiej nazywane Grant, z działem 75 mm. Sama linia, jak się okazało w maju, miała jednak poważną wadę: była nastawiona na obronę z miejsca, a jej południowy kraniec można było obejść przez otwartą pustynię.

Malta i wyścig o zaopatrzenie

Przez cały okres zastoju o tym, kto pierwszy będzie gotów do natarcia, decydowało Morze Śródziemne. Utrata zachodniej Cyrenajki odebrała Brytyjczykom lotniska, z których osłaniano konwoje z Aleksandrii na Maltę. Skutki widać było natychmiast. Konwój MW 9, który wyszedł z Aleksandrii 12 lutego, został 14 lutego zaatakowany przez lotnictwo: statek Clan Chattan spłonął i został zatopiony, uszkodzony Rowallan Castle dobito własnymi siłami, a Clan Campbell schronił się w Tobruku. Do Malty nie dotarł żaden z trzech statków.

Tymczasem niemiecka 2 Flota Powietrzna (Luftflotte 2) feldmarsz. Alberta Kesselringa kontynuowała z Sycylii naloty, które w styczniu objęły już lotniska wyspy, a w marcu i kwietniu osiągnęły największe natężenie. Malta jako baza okrętów podwodnych i samolotów uderzających w konwoje Osi została na kilka miesięcy niemal wyłączona z walki, a dostawy dla wojsk w Libii, w styczniu wynoszące około 50 tysięcy ton, wzrosły do przeciętnie około 60 tysięcy ton miesięcznie.

Z tego powodzenia zrodził się plan zdobycia wyspy. Włoskie naczelne dowództwo, Comando Supremo gen. Ugo Cavallera, wróciło do starych studiów desantu, nazwanego operacją C3; Niemcy nadali mu kryptonim „Herkules”. Za uderzeniem na Maltę opowiadali się Kesselring i dowódca Kriegsmarine wielki admirał Erich Raeder, a desant powietrzny miał przygotować gen. Kurt Student, zdobywca Krety. Na spotkaniu Hitlera z Mussolinim 29–30 kwietnia ustalono kolejność: pod koniec maja Rommel zaatakuje linię Gazali i zdobędzie Tobruk, zatrzyma się na granicy Egiptu, a lotnictwo zostanie przerzucone do desantu na Maltę, planowanego na lipiec. Dopiero potem miał nastąpić marsz na Egipt, nazwany później operacją „Aida”.

Churchill naciska na Auchinlecka

W Londynie zastój pod Gazalą przyjmowano z rosnącym zniecierpliwieniem. Premier Winston Churchill, który w styczniu musiał bronić rządu w Izbie Gmin, a w lutym przeżywał upadek Singapuru, potrzebował zwycięstwa i uważał, że tylko natarcie w Libii, odzyskanie lotnisk Cyrenajki i odciążenie Malty mogą odwrócić bieg wydarzeń na Morzu Śródziemnym. Naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie gen. Claude Auchinleck widział to inaczej. Uważał, że 8 Armia musi najpierw uzyskać wyraźną przewagę w czołgach, że brytyjski sprzęt i dowodzenie oddziałami pancernymi ustępują niemieckim i że musi też pilnować północnej flanki swojego obszaru, gdyby Niemcy przełamali front w Rosji i ruszyli przez Kaukaz ku Persji.

Pod koniec lutego Auchinleck uprzedził Londyn, że 8 Armia nie będzie gotowa do ofensywy przed czerwcem. 26 lutego Churchill zarzucił mu brak ducha zaczepnego, a na początku marca wezwał go do Londynu na konsultacje. Auchinleck odmówił, tłumacząc, że nie może opuścić dowództwa. Do Kairu przyleciał więc 20 marca, w drodze do Indii, sir Stafford Cripps z zastępcą szefa Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Archibaldem Nye’em. Cripps zapewniał potem Churchilla o woli zaczepnej Auchinlecka, ale spór ciągnął się do maja. 10 maja Churchill przesłał depeszę, która była w praktyce rozkazem: 8 Armia ma zaatakować tak, by osłonić czerwcowy konwój na Maltę. Malta, pisał wtedy Churchill, to wyspa, której utrata byłaby „katastrofą pierwszej wielkości” dla Imperium Brytyjskiego i zapewne w dłuższej perspektywie przesądziłaby o losie obrony delty Nilu. Auchinleck ustąpił dopiero 19 maja.

Miejsce w wojnie

Cztery miesiące zastoju pod Gazalą rozstrzygnęły, kto zada pierwszy cios. Brytyjczycy przygotowywali natarcie na czerwiec, ale Rommel ich uprzedził. 26 maja 1942 roku Armia Pancerna „Afryka” rozpoczęła bitwę pod Gazalą: niemieckie i włoskie dywizje szybkie obeszły linię od południa, Wolni Francuzi przez dwa tygodnie bronili Bir Hakeim, a w połowie czerwca 8 Armia, rozbita w kolejnych starciach, opuściła swoje pudła. 21 czerwca Rommel zdobył Tobruk i dostał buławę feldmarszałka. Zamiast zatrzymać się na granicy, jak uzgodniono w kwietniu, przekonał Hitlera, by desant na Maltę odłożyć i pozwolić mu ścigać Brytyjczyków w głąb Egiptu. Operacji „Herkules” nigdy nie przeprowadzono. Pościg zatrzymał się w lipcu pod El Alamein, a odbudowana Malta znów zaczęła topić konwoje Osi.

Zastój z lutego 1942 roku był więc w istocie wyścigiem: o paliwo, czołgi i panowanie w powietrzu nad środkowym Morzem Śródziemnym. Wygrała go wiosną strona niemiecko-włoska, dzięki obezwładnieniu Malty, ale zwycięstwo Rommla pod Gazalą i jego decyzja o marszu na Egipt sprawiły, że wyspa przetrwała, a armia Osi stanęła u progu delty Nilu na końcu linii zaopatrzenia jeszcze dłuższej niż ta, która zatrzymała ją w lutym pod At-Tamimi.