Bitwa w zatoce Milne’a

Późnym wieczorem 25 sierpnia 1942 roku, w deszczu i ciemności, na północnym brzegu Zatoki Milne’a – na samym wschodnim krańcu Nowej Gwinei – wylądowało ponad tysiąc żołnierzy japońskiej piechoty morskiej z dwoma lekkimi czołgami. Mieli zdobyć lotniska, które alianci zbudowali tu w ciągu poprzednich dwóch miesięcy. O świcie 26 sierpnia uderzyli na pierwsze australijskie stanowiska pod misją KB. Tak zaczęła się bitwa, którą Japończycy nazywali operacją RE albo bitwą pod Rabi, a która po dwunastu dniach skończyła się ich całkowitym odwrotem. Był to pierwszy przypadek w tej wojnie, gdy japońska operacja lądowa została rozbita tak, że jej uczestników trzeba było ewakuować, a cel porzucono.

Takiego zakończenia nikt jednak 26 sierpnia nie przewidywał. Australijczycy nie wiedzieli, ilu Japończyków wylądowało i ilu jeszcze przypłynie, a Japończycy – ilu obrońców na nich czeka. Wszystko rozegrało się w tygodniu, w którym na Nowej Gwinei i Wyspach Salomona obie strony jednocześnie dosyłały posiłki na kilka frontów naraz.

Posiłki dla obu stron (18 sierpnia)

Pod datą 18 sierpnia kalendaria wojny notują, że na Nową Gwineę przybyły posiłki japońskie i australijskie. To skrót kilku równoległych ruchów, które rozłożyły się na mniej więcej tydzień. Po lądowaniu pod Buną i Goną w lipcu i zdobyciu Kokody generał major Tomitarō Horii zbierał na północnym wybrzeżu Papui główne siły Oddziału Mórz Południowych. 18 sierpnia pod Basabuą zeszła na ląd główna część 144 Pułku Piechoty, a kolejne konwoje przywiozły 21 i 27 sierpnia 41 Pułk. Horii miał z tymi siłami przejść przez góry Owena Stanleya i od lądu zdobyć Port Moresby.

Australijczycy w tych samych dniach wzmacniali Papuę żołnierzami Drugich Australijskich Sił Imperialnych, czyli ochotniczej armii przeznaczonej do służby za granicą, z doświadczeniem z Bliskiego Wschodu. Do Port Moresby przypłynęła 21 Brygada brygadiera Arnolda Pottsa, weterani kampanii syryjskiej; w połowie sierpnia jej 2/14 i 2/16 Batalion ruszyły szlakiem Kokoda, by zluzować wyczerpaną milicję pod Isuravą. Równocześnie – od 12 do 21 sierpnia – do Zatoki Milne’a przypływały oddziały 18 Brygady brygadiera George’a Woottena, której bataliony (2/9, 2/10 i 2/12) walczyły wcześniej w oblężonym Tobruku. Ten ostatni ruch okazał się rozstrzygający dla bitwy, która miała wybuchnąć tydzień później.

Baza „Fall River”

Po bitwie na Morzu Koralowym generał Douglas MacArthur, naczelny dowódca alianckich sił na Obszarze Południowo-Zachodniego Pacyfiku, postanowił otoczyć Port Moresby wysuniętymi lotniskami. Baza na wschodnim krańcu wyspy miała dwie zalety: samoloty startujące stamtąd ku Rabaulowi nie musiały przelatywać nad górami, w których kłębiły się chmury i turbulencje, a każdy japoński konwój płynący na Port Moresby od wschodu musiałby minąć ją w zasięgu bombowców. Pierwszy wybrany teren, nad zatoką Mullins, okazał się nieprzydatny, więc 11 czerwca kwatera MacArthura zastąpiła go Zatoką Milne’a – osłoniętym, głębokim akwenem długim na około 35 km, otoczonym górami i bagnami, z wąskim pasem płaskich plantacji kokosowych u nasady. Bazę oznaczono kryptonimem „Fall River”; nazwa okazała się niefortunna, bo część dostaw trafiła omyłkowo do prawdziwego Fall River w Massachusetts.

Od czerwca papuascy robotnicy i amerykańscy saperzy karczowali palmy i kładli na rozmokłym gruncie stalowe maty. Pierwsze lotnisko (No. 1 Strip, przy Gili Gili) przyjęło pod koniec lipca myśliwce Curtiss P-40 Kittyhawk z 75 i 76 Dywizjonu Królewskich Australijskich Sił Powietrznych; trzecie (No. 3 Strip, koło Kilarbo) było w sierpniu jeszcze w budowie. Lądujące maszyny rozpryskiwały wodę stojącą na pasie i nieraz grzęzły w błocie. W zatoce stacjonowała milicyjna 7 Brygada brygadiera Johna Fielda (9, 25 i 61 Batalion z Queenslandu), a 22 sierpnia dowództwo całości – tzw. Milne Force – formalnie objął generał major Cyril Clowes, weteran Gallipoli. Miał wtedy pod rozkazami około 7,5 tysiąca Australijczyków i blisko 1,4 tysiąca Amerykanów (głównie saperów i artylerzystów przeciwlotniczych), z czego około 4,5 tysiąca stanowiła piechota. Niedoświadczoną 7 Brygadę ustawił w obronie, a weteranów Woottena trzymał w odwodzie do kontrataku.

Japoński plan i alianckie ostrzeżenie

Japońskie samoloty wykryły nowe lotniska 4 sierpnia i od tego dnia je bombardowały. Dowódca 17 Armii generał porucznik Harukichi Hyakutake już pod koniec lipca prosił wiceadmirała Gun’ichiego Mikawę, dowódcę 8 Floty w Rabaulu, o zajęcie bazy. Armia nie chciała ryzykować własnych barek pod alianckim lotnictwem, więc zadanie przypadło marynarce i jej oddziałom desantowym. Japoński wywiad zakładał, że lotnisk bronią dwie, najwyżej trzy kompanie, czyli 300–600 ludzi. Do pierwszego rzutu wyznaczono więc tylko około 1250 żołnierzy: 612 z 5 Specjalnego Morskiego Oddziału Desantowego z Kure pod dowództwem komandora porucznika Shōjirō Hayashiego i 197 z 5 oddziału z Sasebo miało wylądować od wschodu, a około 350 innych, przewożonych barkami od strony Buny, miało przejść przez góry i zaatakować obrońców od tyłu. Desant osłaniała 18 Dywizja Krążowników kontradmirała Mitsuharu Matsuyamy z krążownikami lekkimi Tenryū i Tatsuta.

Alianci wiedzieli o tych planach więcej, niż Japończycy o aliantach. Kryptolodzy odczytujący japońską łączność morską już w lipcu uprzedzili MacArthura, że pod koniec sierpnia należy się spodziewać ataku na Zatokę Milne’a, a szef jego wywiadu, generał brygady Charles Willoughby, uznał sierpniowe rozpoznanie lotnicze za zapowiedź desantu. Stąd pośpieszne przerzucenie 18 Brygady. Dowódca alianckiego lotnictwa generał major George Kenney wzmocnił patrole i 24–25 sierpnia kazał zbombardować lotniska pod Buną; według australijskich opracowań do osłony desantu zostało tam potem zaledwie sześć japońskich myśliwców.

Lądowanie

24 sierpnia rano australijski Hudson i obserwatorzy wybrzeża zameldowali o konwoju płynącym od strony Wysp Trobrianda. Jeszcze tego samego dnia Kittyhawki znalazły siedem barek z drugą grupą, wyciągniętych na brzeg wyspy Goodenough, gdzie żołnierze zatrzymali się na odpoczynek. W ciągu dwóch godzin ostrzału lotnicy zniszczyli wszystkie barki. Około 350 Japończyków utknęło na wyspie na dwa miesiące, a manewr oskrzydlający przez góry upadł, zanim się zaczął.

Główny konwój, zaatakowany 25 sierpnia bez większego skutku przez myśliwce, wszedł do zatoki po zmroku. Około 22.30 ponad tysiąc żołnierzy z dwoma czołgami lekkimi Typ 95 Ha-Go wyszło na brzeg koło wsi Waga Waga – wskutek błędu nawigacyjnego około 3 km na wschód od zamierzonego miejsca, a więc dalej od lotnisk. Zaraz potem dwie z trzech łodzi, którymi kompania D 61 Batalionu wycofywała się z wysuniętej placówki, wpadły na japońskie barki. Jedna dobiła do brzegu i jej pasażerowie przedarli się przez dżunglę do swoich, druga została przestrzelona; jedenastu Australijczyków zginęło w walce albo zostało zamordowanych po wzięciu do niewoli.

Kalendaria umieszczają zwykle początek bitwy pod 26 sierpnia. Ściśle biorąc, desant nastąpił późnym wieczorem 25 sierpnia, a pierwsze walki lądowe – w nocy i o świcie 26 sierpnia; obie daty są w literaturze w użyciu.

Natarcie na lotniska (26–28 sierpnia)

O świcie 26 sierpnia Japończycy, posuwając się wzdłuż jedynej przybrzeżnej drogi z czołgami na czele, doszli do pozycji kompanii B 61 Batalionu pod misją KB. Milicjanci, bez broni przeciwpancernej, odparli pierwszy atak. Tego samego ranka australijskie Kittyhawki i Hudson oraz amerykańskie bombowce B-17, B-25 i B-26 zaatakowały japońską przyczółkową bazę: spaliły zapasy i większość barek, którymi napastnicy mogli obchodzić Australijczyków od strony morza. Japońskie myśliwce z Buny zestrzelono krótko po starcie, a samoloty z Rabaulu zawróciła pogoda – desant walczył odtąd bez osłony z powietrza. Po południu 61 Batalion, wzmocniony dwoma plutonami 25 Batalionu, kontratakował, ale wieczorem, gdy z morza ostrzelały go japońskie okręty, a w nocy uderzyła piechota, wycofał się za rzekę Gama.

27 sierpnia Clowes wysłał na wschód 2/10 Batalion – około 420 ludzi – z zadaniem, które według australijskich historyków było niejasne: po części rozpoznanie walką, po części zapora pod misją KB. Wieczorem batalion zajął stanowiska na plantacji, a o 20.00 wjechały na nią oba japońskie czołgi z zapalonymi reflektorami. Granaty przylepne nie trzymały się wilgotnego pancerza. Przez dwie i pół godziny Australijczycy, wspierani ogniem dział 2/5 Pułku Artylerii Polowej, odparli cztery natarcia, ale około północy Japończycy wdarli się w ich pozycje i batalion wycofał się w rozproszeniu, tracąc 43 zabitych i 26 rannych. Tego samego dnia zginął dowódca 76 Dywizjonu, squadron leader Peter Turnbull, as myśliwski z walk w Afryce Północnej i Syrii, który rozbił się w czasie niskiego lotu na poszukiwanie japońskich czołgów; dowództwo po nim objął Keith Truscott.

O świcie 28 sierpnia Japończycy doszli do niedokończonego lotniska nr 3. Okazało się ono doskonałą pozycją obronną: szeroki, odkryty pas dawał obrońcom pole ostrzału, a błoto na jego końcu unieruchomiło oba czołgi, które załogi porzuciły (Australijczycy znaleźli je dopiero 29 sierpnia). Ogień 25 i 61 Batalionu oraz amerykańskiej 709 Baterii Przeciwlotniczej i kolejne ataki Kittyhawków odrzuciły napastników o dwa kilometry. Amerykańscy saperzy i artylerzyści przeciwlotniczy stali się tu pierwszymi amerykańskimi żołnierzami walczącymi na lądzie na Nowej Gwinei.

Rozstrzygnięcie (29 sierpnia – 7 września)

Mikawa postanowił wzmocnić desant. W nocy 29 sierpnia okręty wysadziły pod Waga Waga około 770 kolejnych żołnierzy (z 3 oddziału z Kure i 5 z Yokosuki) z komandorem porucznikiem Minoru Yano. Clowes, uprzedzony o konwoju i spodziewający się desantu na tyłach, odwołał zaplanowany kontratak 18 Brygady, a Kittyhawki na noc przeleciały do Port Moresby. To ostrożne opóźnienie stało się później podstawą zarzutów wobec niego.

O 3.00 w nocy 31 sierpnia Japończycy uderzyli na lotnisko nr 3 przez odkryty teren, oświetlony australijskimi racami. Trzy kolejne szarże banzai załamały się w ogniu karabinów maszynowych i moździerzy 25 i 61 Batalionu, amerykańskich saperów oraz australijskiej artylerii. Poległ Hayashi; dowództwo objął Yano, ale próba obejścia stanowisk na grzbiecie Stephen’s Ridge też się nie powiodła i przed świtem resztki napastników odeszły na wschód.

Jeszcze tego samego ranka do kontrataku ruszył 2/12 Batalion. Posuwał się wolno, w błocie, nękany przez strzelców wyborowych i zasadzki; Australijczycy opisywali Japończyków udających zabitych, by z bliska zaatakować nadchodzących, i odtąd systematycznie dobijali leżące ciała. Wieczorem bagnetami odbili misję KB, a w nocy nad rzeką Gama rozbili około trzystu Japończyków próbujących przebić się na wschód. Od 1 września japońskie dowództwo nie myślało już o lotniskach, lecz o ewakuacji. 2 września Yano nadał do sztabu 8 Floty depeszę: „Znaleźliśmy się w najgorszym możliwym położeniu. Będziemy spokojnie bronić naszej pozycji do śmierci”. Od 3 września natarcie prowadził 2/9 Batalion, który w zakolach strumieni tracił ludzi w walkach o każdy bród. 4 września pod Goroni kapral John French sam zniszczył granatami dwa gniazda karabinów maszynowych i zginął przy trzecim, które zdołał uciszyć; pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii. Tego wieczoru po japońskiej stronie zostało, według późniejszych ustaleń, zaledwie około pięćdziesięciu w pełni zdolnych do walki żołnierzy.

Plan przerzucenia do Rabi armijnego Oddziału Aoba upadł, bo nie mógł on przybyć przed 11 września. 5 września japońskie dowództwo nakazało odwrót i okręty Matsuyamy zabrały rozbitków z brzegu; australijskie opracowania podają, że ewakuacja trwała, z przerwami, od 4 do 7 września. W nocy z 6 na 7 września japońskie okręty zatopiły w zatoce wyładowujący się frachtowiec Anshun, a 7 września bitwa dobiegła końca. Australijskie patrole wyłapywały jeszcze maruderów próbujących dojść lądem do Buny.

Zbrodnie

Nacierający Australijczycy natrafiali na dowody japońskich zbrodni. Według zeznań zebranych później dla raportu sędziego Williama Webba żaden z 36 Australijczyków wziętych do niewoli w Zatoce Milne’a nie przeżył; część zamordowano, a niektóre ciała nosiły ślady okaleczenia. Zamordowano też co najmniej 59 cywilów, w większości Papuasów, w tym kobiety zgwałcone przed śmiercią. Materiały te w 1944 roku przekazano Komisji Narodów Zjednoczonych do spraw Zbrodni Wojennych, a w 1947 roku przedstawiono przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu, nikogo jednak za Zatokę Milne’a nie osądzono. Według historyka Marka Johnstona te zbrodnie na długo utwardziły postawę australijskich żołnierzy: bezwzględność, z jaką odtąd zabijali Japończyków, wynikała w dużej mierze z chęci odwetu za zbrodnie i pogłoski o losie jeńców.

Straty

Liczby różnią się w zależności od źródła. Według zestawień opartych na dokumentach australijskich i japońskich w Zatoce Milne’a wylądowało łącznie około 1940 japońskich żołnierzy, z których okręty ewakuowały 1318, w tym 311 rannych; Australijczycy oceniali japońskich zabitych na 700–750, japońskie źródło podaje 625. Australian War Memorial pisze o około 2800 Japończykach, z których uszło około 1300. Australijczycy stracili 373 ludzi, w tym 167 zabitych i zaginionych (Australian War Memorial: 161), Amerykanie – 14 zabitych. Dla żołnierzy Milne Force groźniejsza od Japończyków okazała się malaria: po bitwie zachorował ponad co szósty z nich, w tym sam Clowes, a epidemię opanowano dopiero na przełomie 1942 i 1943 roku, gdy chininę zastąpiono atebryną.

Znaczenie

Zatoka Milne’a była pierwszą bitwą tej wojny, w której japońska operacja lądowa skończyła się całkowitym niepowodzeniem: oddział desantowy nie zdobył celu, poniósł ciężkie straty i musiał zostać ewakuowany. Takie zastrzeżenie jest potrzebne, bo Japończycy ponosili już wcześniej lokalne porażki – w pierwszej bitwie o Changsha w Chinach, przy pierwszej próbie desantu na Wake czy kilka dni wcześniej nad rzeką Tenaru na Guadalcanalu – ale nie kończyły się one porzuceniem całej operacji. Australijska prasa nazwała zwycięstwo „tonizującą niespodzianką”, a żołnierze na szlaku Kokoda, gdzie właśnie 26 sierpnia Japończycy uderzyli na Isuravę, i Brytyjczycy w Birmie dowiedzieli się, że Japończyków da się pobić. Generał Sydney Rowell, dowódca Sił Nowej Gwinei, uznał działania 75 i 76 Dywizjonu RAAF w pierwszym dniu za „prawdopodobnie czynnik decydujący”; Clowes podzielił tę ocenę.

MacArthur był bardziej powściągliwy. Do Waszyngtonu donosił, że sukces zawdzięczano dobremu wywiadowi, który pozwolił skupić przewagę sił, i że może on się nie powtórzyć. On i generał Thomas Blamey przez całą bitwę słali Clowesowi ponaglenia, a 1 września Blamey pisał, że wskutek powolności Clowes mógł stracić okazję do całkowitego rozbicia przeciwnika. Australijscy historycy uznają te zarzuty za niesprawiedliwe, bo kwatera w Brisbane nie znała warunków w zatoce i zasypywała Clowesa błędnymi ostrzeżeniami o nowych desantach. Clowes nie dostał już ważnego dowództwa bojowego, a w 1943 roku wrócił do Australii na stanowisko w tyłowych liniach komunikacyjnych.

Klęska w Zatoce Milne’a odebrała Japończykom możliwość obejścia od morza australijskiej obrony na szlaku Kokoda. Ponieważ jednocześnie 17 Armia musiała rzucać coraz więcej sił na Guadalcanal, we wrześniu Horii, który doszedł już na kilkadziesiąt kilometrów od Port Moresby, dostał rozkaz odwrotu. Japońskich rozbitków z wyspy Goodenough ewakuowano dopiero w październiku, po walce z australijskim 2/12 Batalionem. Sama Zatoka Milne’a stała się wielką bazą aliancką, z nowym nabrzeżem zdolnym przyjąć statki typu Liberty prosto ze Stanów Zjednoczonych, z której wyruszały siły na Bunę w listopadzie 1942 roku, a w 1943 roku na Lae i Nową Brytanię. Lotnisko nr 1 nazwano we wrześniu Gurney Field, a lotnisko nr 3, gdzie japońskie natarcie zatrzymało się najdalej na zachód, upamiętniło Turnbulla.