Koniec sprawy City of Flint

4 listopada 1939 roku skończyła się trwająca prawie miesiąc odyseja amerykańskiego frachtowca „City of Flint”, zajętego 9 października przez niemiecki „pancernik kieszonkowy” „Deutschland”. Dzień wcześniej, 3 listopada, niemiecka załoga pryzowa wprowadziła statek do portu w Haugesund na zachodnim wybrzeżu Norwegii, tłumacząc się chorobą jednego z marynarzy. Norwegowie uznali, że takiego powodu prawo międzynarodowe nie przewiduje. W nocy z 3 na 4 listopada oddział uzbrojonych marynarzy wszedł na pokład, aresztował Niemców i oddał dowództwo amerykańskiemu kapitanowi Josephowi A. Gainardowi. Kalendaria rozkładają te wydarzenia na dwa dni: 3 listopada statek zakotwiczył w Haugesund, 4 listopada Norwegowie go uwolnili. Amerykańskie dokumenty dyplomatyczne datują przejęcie statku na noc z 3 na 4 listopada. Część opracowań podaje, że statek wrócił w ręce Amerykanów dopiero 6 listopada, ale meldunki amerykańskiego poselstwa w Norwegii i relacja samego kapitana mówią o nocy z 3 na 4 listopada.

Wzdłuż norweskiego wybrzeża

Wieczorem 28 października „City of Flint” pod niemiecką banderą opuścił Murmańsk, gdzie władze radzieckie najpierw internowały, a potem uwolniły osiemnastoosobową załogę pryzową porucznika Hansa Pussbacha. Niemcy chcieli doprowadzić statek do Rzeszy. Jedyna w miarę bezpieczna droga prowadziła wzdłuż wybrzeża Norwegii, w jej wodach terytorialnych, gdzie brytyjskie okręty nie mogły zatrzymać pryzu. Konwencje haskie z 1907 roku pozwalały okrętom i pryzom państw walczących na samo przejście przez wody neutralne. Norwegia pilnowała więc, by statek płynął bez zatrzymywania się. Towarzyszyły mu norweskie niszczyciele, a potem stawiacz min „Olav Tryggvason”. Według relacji przytaczanych w norweskich i brytyjskich źródłach 2 listopada w pobliże statku podszedł brytyjski krążownik HMS „Glasgow”, ale norweski okręt zmusił go do opuszczenia wód terytorialnych.

Brytyjczycy czekali jednak na pryz na morzu, tuż za granicą norweskich wód, bo ostatni odcinek drogi do Niemiec prowadził przez otwarte morze. Kapitan Gainard opowiadał później, że w pobliżu Bergen do „City of Flint” podszedł niemiecki statek, z którego pokładu wykrzyczano Pussbachowi rozkaz, by zakotwiczyć w Haugesund.

Haugesund

3 listopada „City of Flint” wbrew ostrzeżeniom norweskich okrętów wszedł do portu w Haugesund. Niemcy tłumaczyli, że jeden z marynarzy potrzebuje pomocy lekarza. Tym razem rząd Johana Nygaardsvolda z ministrem spraw zagranicznych Halvdanem Kohtem nie miał wątpliwości. XIII konwencja haska pozwalała pryzowi wejść do neutralnego portu tylko z powodu niezdatności do żeglugi, sztormu albo braku paliwa lub żywności. Jeśli wszedł z innego powodu, państwo neutralne miało go uwolnić razem z oficerami i załogą, a załogę pryzową internować. Była to ta sama zasada, na którą tydzień wcześniej daremnie powoływała się w Moskwie dyplomacja amerykańska.

Późnym wieczorem na „City of Flint” weszło około trzydziestu uzbrojonych marynarzy z „Olava Tryggvasona” pod dowództwem zastępcy dowódcy okrętu, kapitana Bernta Dingsøra. Niemcy nie stawiali oporu. Oddali broń, którą mieli na pokładzie, w tym granaty ręczne, karabiny i karabin maszynowy, i zostali zabrani na ląd. Dowództwo statku wróciło do kapitana Gainarda, który od 9 października płynął jako jeniec na własnym pokładzie. Osiemnastu niemieckich marynarzy internowano w twierdzy w Kongsvinger we wschodniej Norwegii.

Protest Berlina

Rząd Rzeszy zareagował ostro. W notach do Oslo Niemcy zarzucali Norwegii złamanie neutralności na korzyść Wielkiej Brytanii i domagali się zwolnienia załogi pryzowej i oddania statku. Norwegia odrzuciła protest, powołując się na konwencję haską. W Berlinie zapamiętano, że neutralnej Norwegii nie da się bez przeszkód wykorzystywać jako bezpiecznego korytarza dla niemieckich statków.

W Stanach Zjednoczonych zakończenie sprawy przyjęto z ulgą. Postępowanie Norwegów wyraźnie kontrastowało z zachowaniem władz radzieckich w Murmańsku, które nie pozwoliły ambasadzie skontaktować się z załogą i zasłaniały się niejasnymi tłumaczeniami. Jeszcze 3 i 4 listopada ambasador w Moskwie wymieniał z zastępcą ludowego komisarza spraw zagranicznych Władimirem Potiomkinem wyjaśnienia, które w Departamencie Stanu sekretarza Cordella Hulla uznano za niewiarygodne. 8 listopada urzędnicy departamentu doszli jednak do wniosku, że dalsze naciskanie Moskwy nic nie da. 6 listopada Gainard opowiedział o rejsie w audycji radiowej nadanej z Bergen do Ameryki. „City of Flint” wyładował tam towar przeznaczony pierwotnie dla Wielkiej Brytanii i w balaście wrócił do kraju, a kapitan stał się na kilka miesięcy bohaterem amerykańskiej prasy; w marcu 1940 roku tygodnik „Life” opublikował jego relację z rejsu.

Tego samego 4 listopada Franklin Delano Roosevelt podpisał nową ustawę o neutralności. Wyznaczona na jej podstawie strefa walk obejmowała także wybrzeże Norwegii na południe od Bergen. Statki, które wyszły w rejs przed jej wejściem w życie, mogły go dokończyć, ale żaden amerykański frachtowiec nie mógł już popłynąć tak jak „City of Flint” z ładunkiem do Wielkiej Brytanii.

Znaczenie

Sprawa „City of Flint” była drobnym epizodem wojny na morzu, ale dobrze pokazała położenie Norwegii. Jej wody terytorialne, ciągnące się wzdłuż długiego wybrzeża, były dla Niemców osłoniętym szlakiem z północy na południe, a dla Brytyjczyków luką w blokadzie. Każda ze stron oskarżała Oslo, że sprzyja drugiej. Wielki admirał Erich Raeder już 10 października przekonywał Adolfa Hitlera, że bazy w Norwegii dałyby Kriegsmarine dostęp do Atlantyku. Incydent w Haugesund wzmocnił w Berlinie przekonanie, że na norweską neutralność nie można liczyć. Kiedy w lutym 1940 roku Norwegowie przepuścili wzdłuż wybrzeża niemiecki okręt zaopatrzeniowy „Altmark” z brytyjskimi jeńcami, a brytyjski niszczyciel „Cossack” uwolnił ich w fiordzie Jøssing, obie strony uznały, że Norwegia nie jest w stanie strzec swojej neutralności. 9 kwietnia 1940 roku Niemcy napadły na Norwegię. „Olav Tryggvason” walczył tego dnia w porcie Horten, a potem, zdobyty przez Niemców, służył w Kriegsmarine pod nazwą „Brummer”.

„City of Flint” pływał dalej na Atlantyku i zatonął w styczniu 1943 roku, storpedowany przez niemiecki okręt podwodny U-575. Stany Zjednoczone, które w 1939 roku wycofywały swoje statki ze stref wojny, by uniknąć podobnych incydentów, dwa lata później same eskortowały konwoje i w grudniu 1941 roku znalazły się w wojnie z Niemcami.