Sonderaktion Krakau

W poniedziałek 6 listopada 1939 roku w południe w sali nr 66 Collegium Novum, głównego gmachu Uniwersytetu Jagiellońskiego, zebrało się ponad 150 profesorów i wykładowców. Przyszli na wykład, który zapowiedział szef krakowskiej placówki niemieckiej Policji Bezpieczeństwa, oficer SS Bruno Müller. Miał mówić o stosunku Rzeszy do nauki i szkół wyższych. Wykładu nie było. Müller w kilku zdaniach oznajmił, że uczelnia rozpoczęła rok akademicki bez zgody władz niemieckich, a jej profesorowie zawsze byli wrogo nastawieni do niemieckiej nauki, i że wszyscy zebrani zostaną wywiezieni do obozu koncentracyjnego. Każdemu, kto spróbuje się sprzeciwić, zagroził rozstrzelaniem. Policjanci, którzy wcześniej otoczyli budynek, wyprowadzili uczonych na ulicę i załadowali na samochody.

Tego dnia w gmachu uniwersytetu aresztowano 183 osoby: profesorów i docentów Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesorów Akademii Górniczej i Akademii Handlowej, kilku nauczycieli, urzędników, studentów i przypadkowych ludzi, którzy znaleźli się w budynku. Po południu w swoim domu zatrzymano jeszcze prezydenta Krakowa Stanisława Klimeckiego, który podzielił los uczonych. Stąd w literaturze obok liczby 183 pojawia się też liczba 184 aresztowanych. Akcja, znana w Polsce jako Sonderaktion Krakau, czyli „akcja specjalna Kraków”, stała się symbolem niemieckiej polityki wobec polskiej nauki i kultury.

Kraków pod okupacją

Wojska niemieckie zajęły Kraków bez walki 6 września. Miasto nie zostało zniszczone, ale już w pierwszych tygodniach okupacji działały w nim jednostki Policji Bezpieczeństwa i SD, które szły za Wehrmachtem w ramach operacji „Tannenberg”. Krakowem zajmowała się Einsatzgruppe I Bruna Streckenbacha, a w samym mieście jej Einsatzkommando 2/I dowodzone przez Müllera, 34-letniego prawnika i byłego szefa placówek gestapo w Oldenburgu i Wilhelmshaven. Ich zadaniem było „zwalczanie elementów wrogich Rzeszy”, a w praktyce eliminacja polskiej warstwy przywódczej.

26 października Kraków stał się stolicą Generalnego Gubernatorstwa. Generalny gubernator Hans Frank przyjechał do miasta w pierwszych dniach listopada i 7 listopada zamieszkał na Wawelu. Niemieckie plany wobec Polaków były już wtedy jasne: Adolf Hitler mówił 17 października szefowi OKW Wilhelmowi Keitlowi, że polska inteligencja nie może się odrodzić jako warstwa przywódcza, a kraj ma być źródłem taniej siły roboczej. Polakom miały wystarczyć szkoły powszechne. Uniwersytety, gimnazja, prasa i życie naukowe nie były im potrzebne.

Władze uczelni krakowskich tego nie wiedziały albo nie chciały w to uwierzyć. 19 października senat Uniwersytetu Jagiellońskiego, wychodząc z założenia, że działania wojenne się skończyły, postanowił otworzyć rok akademicki 1939/1940 i przyjmować zapisy studentów do 4 listopada. O decyzji powiadomiono niemieckie władze, które nie zgłosiły sprzeciwu. 4 listopada w kościele św. Anny odprawiono nabożeństwo inauguracyjne. Wykłady miały ruszyć 6 listopada, potem przesunięto je na 13 listopada, by uniknąć ewentualnych demonstracji w rocznicę odzyskania niepodległości 11 listopada.

3 listopada Müller wezwał rektora, slawistę Tadeusza Lehra-Spławińskiego, i polecił mu zwołać na 6 listopada zebranie wszystkich wykładowców, na którym on sam wygłosi odczyt o niemieckim punkcie widzenia na sprawy nauki i szkół wyższych. Rektor rozesłał zaproszenia. Większość profesorów uznała, że nieobecność zostałaby odebrana jako demonstracja wrogości wobec okupanta, więc przyszła. Niektórzy musieli się przedostać przez kordon policji, który otoczył już gmach.

Pułapka w Collegium Novum

Müller wszedł do sali w asyście policji, wygłosił krótkie oświadczenie po niemiecku i nie dopuścił nikogo do głosu. Gdy były rektor, 70-letni historyk prawa Stanisław Estreicher, próbował coś powiedzieć, przerwano mu, a rektorowi Lehrowi-Spławińskiemu oświadczono, że zostanie aresztowany jako pierwszy. Uczonych popychano, niektórych bito, także kolbami karabinów. Zwolniono jedynie dwie obecne na sali kobiety, indolożkę prof. Helenę Willman-Grabowską i botaniczkę prof. Jadwigę Wołoszyńską. To one zawiadomiły rodziny o tym, co się stało.

Zatrzymano 144 osoby związane z Uniwersytetem Jagiellońskim, w tym ponad 70 profesorów wszystkich pięciu wydziałów, a także 21 profesorów i pracowników Akademii Górniczej, którzy w tym samym budynku obradowali we własnym gronie, choć ich uczelnia nie zamierzała rozpoczynać roku i jej gmach zajęli już Niemcy. Aresztowano też trzech wykładowców Akademii Handlowej, po jednym z Wilna i Lublina, sześciu nauczycieli szkół średnich i sześć osób, które znalazły się w gmachu przypadkiem. Wśród zatrzymanych byli ludzie, którzy tworzyli polską naukę od dziesięcioleci: historyk Władysław Konopczyński, językoznawca Kazimierz Nitsch, astronom Tadeusz Banachiewicz, historyk prawa i sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności Stanisław Kutrzeba, historyk literatury Ignacy Chrzanowski, anatom Kazimierz Kostanecki, zoolog Michał Siedlecki, ekonomista Adam Heydel, filozof ks. Konstanty Michalski i historyk literatury Stanisław Pigoń. Uniknęło aresztowania zaledwie kilka osób, m.in. biskup Michał Godlewski, który przed rozpoczęciem zebrania wyszedł z sali i ukrył się w budynku.

Kryptonim „Sonderaktion Krakau” nie występuje w żadnym znanym niemieckim dokumencie. Polscy historycy zaczęli go używać w latach sześćdziesiątych, a według wspomnień prawnika Jana Gwiazdomorskiego właśnie tak więźniowie mieli odpowiadać w obozie na pytanie o powód aresztowania. Na kartach obozowych wpisywano „akcję przeciw profesorom uniwersyteckim” (Aktion gegen Universitäts-Professoren). Nie wiadomo też dokładnie, kto o akcji zdecydował. Przeprowadziła ją Policja Bezpieczeństwa, podległa Reinhardowi Heydrichowi i Heinrichowi Himmlerowi, a nie administracja Franka, który objął urzędowanie w Krakowie dopiero w następnych dniach.

Montelupich, Wrocław, Sachsenhausen

Aresztowanych przewieziono najpierw do więzienia przy ul. Montelupich, a rano 7 listopada do koszar dawnego 20 Pułku Piechoty przy ul. Mazowieckiej. Tam kilkunastu z nich zwolniono, wśród nich prawnika Fryderyka Zolla i historyka Jana Dąbrowskiego. 9 listopada pozostałych, około 170 osób, wywieziono pociągiem do Wrocławia, gdzie przez kilkanaście dni siedzieli w dwóch więzieniach. Gestapo czekało na miejsce w obozie Buchenwald, a gdy go zabrakło, w nocy z 27 na 28 listopada przewiozło więźniów do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Berlinem.

W Sachsenhausen krakowskich uczonych umieszczono w blokach 45 i 46. Nie kierowano ich do pracy, ale przez wiele godzin dziennie musieli stać w barakach, a trzy razy dziennie na apelach na mrozie i śniegu, bez ciepłej odzieży, przy głodowych racjach. Esesmani bili ich i upokarzali. Zima 1939/1940 była wyjątkowo sroga, a wielu więźniów miało ponad sześćdziesiąt lat. Pierwszy zmarł w dniach świąt Bożego Narodzenia profesor Akademii Górniczej Antoni Meyer. 28 grudnia zmarł Estreicher. W następnych tygodniach umarli m.in. Siedlecki, Kostanecki, Chrzanowski, geograf Jerzy Smoleński, zoolog Tadeusz Garbowski, lektor języka rosyjskiego Stefan Bednarski i inżynierowie z Akademii Górniczej. W samym obozie zginęło w ciągu trzech miesięcy kilkunastu uczonych.

Protesty i zwolnienie

Wiadomość o aresztowaniu profesorów jednej z najstarszych uczelni Europy szybko przedostała się za granicę i wywołała oburzenie. Według polskich opracowań w różnej formie, także drogą dyplomatyczną, interweniowały w tej sprawie 24 państwa i Stolica Apostolska papieża Piusa XII. Protestowali uczeni z krajów neutralnych. Ważną rolę odegrała Włoszka Luciana Frassati-Gawrońska, żona polskiego dyplomaty, która zainteresowała sprawą Benita Mussoliniego. W styczniu 1940 roku minister spraw zagranicznych Włoch Galeazzo Ciano polecił ambasadzie w Berlinie interweniować w sprawie uwięzionych, zwłaszcza ks. Michalskiego. Berlin wolał nie lekceważyć zdania jedynego wielkiego sojusznika.

8 lutego 1940 roku z Sachsenhausen zwolniono 101 więźniów, wszystkich, którzy ukończyli 40 lat. Do Krakowa wrócili następnego dnia, wyniszczeni i chorzy. Kilku zmarło w ciągu kolejnych tygodni, m.in. Antoni Wilk, Jan Nowak, Stefan Kołaczkowski, Jan Włodek i Arnold Bolland. Młodszych uczonych, urodzonych w 1900 roku i później, w marcu 1940 roku przeniesiono do obozu Dachau. Większość z nich zwolniono do końca 1940 roku, ostatniego, historyka Kazimierza Piwarskiego, dopiero pod koniec 1941 roku. Uczonych pochodzenia żydowskiego nie zwolniono: filolog klasyczny Leon Sternbach zmarł w Sachsenhausen w 1940 roku, geograf Wiktor Ormicki w 1941 roku w Mauthausen, a filozof Joachim Metallmann w 1942 roku w Sachsenhausen. Część zwolnionych aresztowano później ponownie. Adam Heydel zginął w Auschwitz w 1941 roku, a Stanisław Klimecki został rozstrzelany w grudniu 1942 roku w Puszczy Niepołomickiej. Łącznie wskutek akcji zmarło lub zostało zamordowanych co najmniej dwadzieścia osób.

Zwolnienie nie oznaczało powrotu do pracy. Uniwersytet Jagielloński i inne krakowskie uczelnie pozostały zamknięte, a ich budynki, zbiory i laboratoria przejęli Niemcy. Frank nie ukrywał, że sprawa krakowskich profesorów przysporzyła mu kłopotów. Według zapisów w jego dzienniku w maju 1940 roku, gdy przygotowywano akcję AB, wymierzoną w polską inteligencję, mówił swoim podwładnym, że z profesorami było mnóstwo zamieszania i że gdyby sprawę załatwiono na miejscu, przebiegłaby inaczej. Akcja AB, w której zamordowano kilka tysięcy ludzi, odbywała się już po cichu, bez wywożenia ofiar do obozów w Rzeszy, gdzie mógł się o nich dowiedzieć świat.

Miejsce w wojnie

Sonderaktion Krakau była częścią szerszej akcji niszczenia polskich elit, nazywanej przez historyków Intelligenzaktion. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy nauczycieli, księży, ziemian i działaczy mordowano tej jesieni tysiącami. W Gubernatorstwie, gdzie Niemcy na razie częściej aresztowali, niż zabijali na miejscu, aresztowania inteligencji objęły w listopadzie także Lublin, gdzie w ramach Sonderaktion Lublin zatrzymano kilkuset przedstawicieli miejscowej elity, w tym profesorów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. 17 listopada podobny los spotkał czeskich studentów w Pradze, a Niemcy zamknęli czeskie szkoły wyższe aż do końca wojny. W lipcu 1941 roku, po zajęciu Lwowa, SS rozstrzelała tam kilkudziesięciu profesorów i członków ich rodzin w mordzie profesorów lwowskich.

Przez całą okupację w Generalnym Gubernatorstwie nie działała żadna polska szkoła wyższa. Polakom zostawiono szkoły powszechne i zawodowe, które miały kształcić robotników. Uczeni z Krakowa odpowiedzieli na to tajnym nauczaniem. Od 1942 roku działał konspiracyjny Uniwersytet Jagielloński, na którego zajęcia uczęszczało do końca wojny około 800 studentów. Wśród nich był student polonistyki, a potem teologii Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. Wielu wykładowców tajnego uniwersytetu przeszło wcześniej przez Sachsenhausen.

Bruno Müller w 1941 roku dowodził na Ukrainie i w Besarabii jednym z oddziałów Einsatzgruppe D, która mordowała Żydów. Po wojnie brytyjski sąd wojskowy skazał go na 20 lat więzienia, ale wyszedł na wolność w 1953 roku, a polskie starania o jego ekstradycję nie przyniosły skutku. Zmarł w 1960 roku jako agent ubezpieczeniowy. Pamięć o 6 listopada 1939 roku jest na Uniwersytecie Jagiellońskim wciąż żywa. W każdą rocznicę na budynkach uczelni wywiesza się czarne flagi, a rektor składa wieńce na grobach ofiar. Wydarzenia w Collegium Novum pokazano też w filmie Andrzeja Wajdy „Katyń” z 2007 roku.