Niemcy rozszerzają wojnę podwodną

W ciągu doby, która zaczęła się 15 lutego 1940 roku, niemieckie okręty podwodne zatopiły sześć statków. Wszystkie pływały pod banderami państw neutralnych. W nocy U-50 storpedował na zachód od Hebrydów duński parowiec „Maryland”, płynący z Brazylii do Kopenhagi; statek przełamał się i zatonął w siedem minut z całą, 34-osobową załogą. Przed świtem U-37 zatopił na zachodnich podejściach do Kanału La Manche duński statek „Aase” z ładunkiem owoców z Walencji do Bristolu, z którego ocalał jeden człowiek. Rano U-26 posłał na dno u zachodnich wybrzeży Irlandii norweski rudowiec „Steinstad”, po południu U-48 kapitana Herberta Schultzego storpedował około 150 mil na zachód od Ouessant holenderski zbiornikowiec „Den Haag”, a późnym wieczorem i tuż po północy U-14 zatopił na Morzu Północnym, na wschód od Szkocji, dwa duńskie statki, „Rhone” i „Sleipner”. W ciągu jednej doby zginęło ponad stu marynarzy z krajów, które w wojnie nie brały udziału.

W wielu kalendariach pod tą datą figuruje informacja, że Adolf Hitler nakazał nieograniczoną wojnę podwodną. Dostępne dokumenty niemieckiej marynarki, czyli zapisy narad wielkiego admirała Ericha Raedera z Hitlerem, dziennik działań dowództwa okrętów podwodnych i oparte na nich kroniki wojny morskiej, nie znają żadnego rozkazu wydanego 15 lutego. Wobec statków brytyjskich i francuskich U-Booty od października 1939 roku prowadziły już nieograniczoną wojnę podwodną. W połowie lutego 1940 roku nie było też nowością, że bez ostrzeżenia topiono statki neutralne. Zmieniało się co innego: od stycznia rosły obszary, w których wolno było to robić, a zatopienia neutralnych statków stały się codziennością. Rozszerzenie wojny podwodnej było więc procesem, a nie jednym rozkazem.

Od reguł pryzowych do stref

Jesienią 1939 roku Karl Dönitz i Raeder krok po kroku zdejmowali ograniczenia, które regulamin pryzowy nakładał na okręty podwodne. Statek handlowy wolno było według niego zatopić dopiero po zatrzymaniu, sprawdzeniu ładunku i zapewnieniu bezpieczeństwa załodze. Do połowy października ochrona ta przestała obowiązywać wobec statków nieprzyjacielskich. Statki neutralne miały ją nadal, przynajmniej na papierze, bo ich masowe zatapianie groziło konfliktem z państwami, na których Niemcom zależało, a przede wszystkim ze Stanami Zjednoczonymi.

Rozwiązaniem, które marynarka wypracowała na przełomie roku, były strefy. 30 grudnia 1939 roku Hitler zgodził się, by w obszarze zamkniętym dla amerykańskich statków przez ustawę o neutralności zatapiać bez ostrzeżenia statki greckie, a tam, gdzie zatonięcie można było przypisać minom, na przykład w Kanale Bristolskim, wszystkie statki. Wykonawcza dyrektywa naczelnego dowództwa Wehrmachtu zastrzegała, że atak ma być przeprowadzony niepostrzeżenie, a w razie protestów zatopienie musi się dać zaprzeczyć. Według ustaleń Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze 1 stycznia 1940 roku dowództwo okrętów podwodnych przekazało to U-Bootom jako rozkaz. 6 stycznia nakazano „natychmiastowe nieograniczone użycie broni przeciw wszystkim statkom” w wyznaczonym obszarze Morza Północnego, a 18 stycznia zezwolono na zatapianie bez ostrzeżenia wszystkich statków na wodach u wybrzeży nieprzyjaciela, na których można było udawać działanie min.

Styczniowe rozszerzenie

Kolejny krok zrobiono pod koniec stycznia. 26 stycznia 1940 roku Raeder przedstawił Hitlerowi propozycję poszerzenia stref, w których bez ostrzeżenia można było zatapiać także statki neutralne, z wyjątkiem statków państw zaprzyjaźnionych. Hitler się zgodził. Strefę u północno-wschodnich wybrzeży Szkocji przesunięto na wschód, do drugiego południka długości wschodniej, strefę w Kanale Bristolskim poszerzono na zachód, a nową wyznaczono wzdłuż wschodniego wybrzeża Anglii, od Dover po przylądek Flamborough Head. Według kroniki wojny morskiej Jürgena Rohwera i Gerharda Hümmelchena ataki miały być skryte, tak by zatopienie wyglądało na wejście na minę, a oszczędzać należało tylko statki amerykańskie, japońskie, włoskie, hiszpańskie i radzieckie. Dönitz zapisał 27 stycznia w dzienniku działań, że kierownictwo wojny morskiej poszerzyło strefy „A” i „B” i wyznaczyło na Morzu Północnym nową strefę „C”.

Te same zapisy pokazują, jak działał system. W lutowych zestawieniach sukcesów dowództwo okrętów podwodnych wymieniało obok statków z nazwy i bandery pozycje opisane tylko jako „parowiec w strefie A” albo „parowiec w strefie B”, bez nazwy i bez narodowości. Statki zatopione w strefach nie miały oficjalnie zostać zatopione przez U-Booty.

Poza strefami formalnie obowiązywało nadal prawo pryzowe, ale granica się zacierała, bo zaciemnionych statków neutralnych często nie dało się rozpoznać. Losy statków zatopionych 15 lutego pokazują obie strony tej praktyki. Dowódca U-26 śledził „Steinstad” przez całą noc, bo dostrzegł norweską banderę i chciał zatrzymać statek o świcie według reguł pryzowych. Rudowiec nie reagował na strzały ostrzegawcze, a po trzecim skręcił w stronę okrętu podwodnego. Dopiero gdy pociski zaczęły padać bliżej, załoga zeszła do dwóch szalup, a U-Boot storpedował statek, który zatonął w kilka sekund. Szalupy z kapitanem i dwunastoma marynarzami nigdy nie odnaleziono. „Maryland”, „Aase” i „Den Haag” zostały storpedowane bez żadnego ostrzeżenia. „Sleipner” zatrzymał się, by ratować rozbitków z „Rhone”, i nadał wezwanie pomocy, a kilka minut później sam dostał torpedę; szalupy spuszczone jeszcze przed trafieniem uratowały większość jego ludzi i część rozbitków z „Rhone”.

Najgorszy miesiąc dla neutralnych

Pod koniec stycznia 1940 roku, po jesiennym i zimowym spadku, Niemcy znów mieli na morzu tyle U-Bootów co na początku wojny. Według meldunku, który Raeder złożył Hitlerowi 23 lutego, na Atlantyku działało stale około sześciu okrętów, a na Morzu Północnym osiem, a wyniki na Atlantyku rosły z patrolu na patrol. Powojenne studium marynarki amerykańskiej o zwalczaniu okrętów podwodnych oceniało, że wysiłek U-Bootów był w lutym większy niż w którymkolwiek wcześniejszym okresie wojny.

Ciężar tych działań spadł w dużej mierze na statki neutralne. Według zestawienia serwisu uboat.net w lutym 1940 roku okręty podwodne zatopiły torpedami lub postawionymi przez siebie minami 51 statków i okrętów, a dwa uszkodziły. Brytyjskich było wśród zatopionych osiemnaście, łącznie z niszczycielem, francuski jeden. Pozostałe 32 pływały pod banderami neutralnymi: siedem pod szwedzką, siedem pod norweską, sześć pod duńską, cztery pod holenderską, trzy pod estońską i po jednym pod fińską, grecką, hiszpańską, panamską i włoską. W styczniu, gdy U-44 i U-22 topiły statki greckie i duńskie, neutralni stanowili już większość ofiar, o czym świadczyła historia „Exmouth” i „Tekli”. W lutym proporcja była podobna.

Statki skandynawskie płaciły za to, że ich kraje nie mogły się obejść bez handlu z Wielką Brytanią. Na Morzu Północnym U-Booty polowały na żeglugę między Szkocją a Norwegią, gdzie Brytyjczycy prowadzili już konwoje, do których dołączały neutralne statki. Ciężar wojny ponosili też Niemcy. Raeder zameldował Hitlerowi 23 lutego, że od początku wojny marynarka straciła dwanaście okrętów podwodnych, mniej więcej dwa miesięcznie. W lutym zginęły między innymi U-41, zatopiony 5 lutego przez niszczyciel „Antelope”, i U-33, zatopiony 12 lutego w ujściu Clyde; z jego rozbitków Brytyjczycy wydobyli wirniki maszyny szyfrującej Enigma, cenne dla kryptologów w Bletchley Park. Do tego dochodziły zawodne zapalniki torped: także „Maryland” i „Rhone” zostały trafione dopiero drugą torpedą, bo pierwsza wybuchła przedwcześnie.

Ostrożność wobec Ameryki

Granice tej polityki wyznaczała Ameryka. Statki amerykańskie miały pozostać nietknięte, a strefy mieściły się w obszarze, który Stany Zjednoczone same zamknęły dla swoich statków. Pamiętano, że w 1917 roku ogłoszenie nieograniczonej wojny podwodnej wciągnęło Amerykę do wojny, a Berlin nie chciał dawać prezydentowi Franklinowi Delano Rooseveltowi argumentów przeciw izolacjonistom. Dlatego tym razem Niemcy niczego nie ogłosili.

Ta sama ostrożność widoczna była na naradzie 23 lutego, w której uczestniczyli szef OKW Wilhelm Keitel, generał Alfred Jodl i adiutant Hitlera do spraw marynarki komandor porucznik Karl-Jesko von Puttkamer. Raeder poprosił o kolejne zaostrzenie: o zgodę na atakowanie w zamkniętym przez Amerykanów obszarze także zaciemnionych statków pasażerskich, które mają zapalone tylko światła pozycyjne, jako przypuszczalnie brytyjskich. Uzasadniał to tym, że z braku frachtowców Brytyjczycy wozili statkami pasażerskimi towary i wojsko. Hitler się zgodził. Odmówił natomiast operacji, na której marynarce bardzo zależało: wysłania dwóch lub trzech okrętów podwodnych pod kanadyjski port Halifax, gdzie miały stawiać miny i atakować statki. Uznał, że psychologiczny efekt takiej akcji w Stanach Zjednoczonych byłby zbyt groźny.

Znaczenie

Lutowa ofensywa U-Bootów trwała do końca miesiąca. 18 lutego U-23 kapitana Otto Kretschmera zatopił na wschód od Orkadów niszczyciel HMS „Daring”, eskortujący konwój z Norwegii; zginęło ponad 150 ludzi. Tego samego dnia U-53 zatopił u przylądka Finisterre hiszpański parowiec „Banderas”, choć statki hiszpańskie miały być oszczędzane, a 29 lutego U-20 storpedował pod Lowestoft włoski statek „Maria Rosa”, nie dostrzegłszy jego oświetlonych znaków neutralności. W ostatnich dniach lutego brytyjskie niszczyciele zatopiły U-53 i U-63. W marcu okręty podwodne zniknęły z Atlantyku: Dönitz musiał je zatrzymać do przygotowywanej przez Hitlera inwazji na Norwegię. W kwietniu i maju państwa, których statki tonęły zimą, Norwegia, Dania i Holandia, same stały się ofiarami niemieckiej agresji.

Formalnej deklaracji Niemcy nie złożyli aż do 17 sierpnia 1940 roku, gdy po klęsce Francji ogłosili totalną blokadę Wysp Brytyjskich. Zatapianie bez ostrzeżenia statków neutralnych w ogłoszonych lub tajnych strefach operacyjnych było jednak w lutym 1940 roku już codzienną praktyką. Po wojnie trybunał w Norymberdze uznał właśnie tę praktykę za naruszenie londyńskiego protokołu z 1936 roku o wojnie podwodnej. Dla historii bitwy o Atlantyk ważniejsze okazało się co innego. Zima 1939/1940 roku pokazała marynarkom państw neutralnych, że neutralność na morzu nie chroni przed torpedą, a samotny rejs do brytyjskiego portu jest bardziej niebezpieczny niż rejs w brytyjskim konwoju. Norweska, holenderska i duńska flota handlowa w dużej części przeszły po kwietniu i maju 1940 roku na służbę aliantów i pływały w konwojach do końca wojny.