Lądowanie w zatoce Lingayen

Przed świtem 22 grudnia 1941 roku do zatoki Lingayen na zachodnim wybrzeżu Luzonu weszło 76 japońskich transportowców w eskorcie krążowników i niszczycieli. Na ich pokładach płynęły główne siły 14. Armii generała porucznika Masaharu Hommy, według amerykańskiej historii oficjalnej, opartej na dokumentach japońskich, 43 110 żołnierzy, z artylerią i kilkudziesięcioma czołgami. Kilka minut po piątej rano pierwsze barki dotarły do brzegu pod Agoo w prowincji La Union. Do wieczora Japończycy opanowali pas wybrzeża długości kilkudziesięciu kilometrów i wyszli na drogi prowadzące przez równinę środkowego Luzonu prosto do Manili. Desant, na który amerykańskie dowództwo czekało od dwóch tygodni, przesądził o losie wyspy. W ciągu dwóch dni generał Douglas MacArthur porzucił plan obrony wybrzeży i nakazał odwrót na półwysep Bataan.

Japończycy na północnym Luzonie

Pierwszy etap japońskiego planu powiódł się ponad oczekiwania. Atak na Clark Field 8 grudnia i kolejne naloty zniszczyły amerykańskie lotnictwo na Filipinach. Po zbombardowaniu Cavite 10 grudnia Flota Azjatycka odesłała okręty nawodne na południe. Od 8 do 12 grudnia Japończycy wylądowali na wyspie Batan, w Aparri, pod Vigan i w Legazpi i nie napotkali poważniejszego oporu. Pod 13 grudnia kalendaria notują, że wojska Hommy „mocno usadowiły się” na północy Filipin. Tak było: 12 grudnia oddział pułkownika Tanaki zajął lotnisko Tuguegarao w dolinie Cagayan, oddział Kanno trzymał Vigan i lotnisko w Laoag, a myśliwce japońskiego lotnictwa armii zaczęły działać z lotnisk na samym Luzonie. Sam Homma był jeszcze na Formozie i kierował stamtąd przygotowaniami do głównego desantu. 14 grudnia jego szef sztabu przyleciał do Aparri i polecił Tanace połączyć oba oddziały i maszerować wzdłuż wybrzeża na południe, ku zatoce Lingayen. 20 grudnia pułk wyruszył z Vigan, a rankiem 22 grudnia stanął w San Fernando w prowincji La Union, kilka godzin po tym, jak na plażach na południe od miasta zaczęli lądować jego towarzysze.

MacArthur już 12 grudnia uprzedził prezydenta Wspólnoty Filipin Manuela Quezona, żeby był gotów przenieść się na wyspę Corregidor w ciągu czterech godzin. Wieczorem, w hotelu Manila, wyjaśnił zaskoczonemu prezydentowi, że to tylko zabezpieczenie na wypadek, gdyby Japończycy wylądowali w wielu miejscach naraz. Wojska zostałyby wtedy skupione na Bataanie, a rząd i dowództwo przeniesione na Corregidor, Manilę zaś ogłoszono by miastem otwartym. Na razie rozkaz brzmiał jednak inaczej: bronić plaż i nie cofać się z pozycji nadbrzeżnych.

Główny desant

Zatoka Lingayen była oczywistym miejscem desantu. Wokół jej brzegów ciągną się szerokie plaże, a stamtąd na południe biegną przez środkową równinę Luzonu drogi i linia kolejowa do Manili, odległej o około dwustu kilometrów. Japończycy wybrali odcinek wschodniego brzegu zatoki, między Bauang a Agoo, gdzie wąski pas nadmorskiej niziny oddziela morze od gór Cordillera Central.

Zgrupowanie inwazyjne wypłynęło z trzech portów: 17 grudnia z Kirun na północy Formozy, 18 grudnia z Mako na Peskadorach i z Takao. Trzonem była 48. Dywizja generała porucznika Yuitsu Tsuchihashiego, sformowana na Formozie i jeszcze nieostrzelana, uważana jednak za jedną z najlepiej zmotoryzowanych dywizji armii japońskiej. Wzmacniał ją 9. Pułk Piechoty z 16. Dywizji, dwa pułki czołgów, według różnych zestawień od 80 do 100 wozów, oraz ciężka artyleria. Daleką osłonę zapewniały krążowniki 3. Floty wiceadmirała Ibō Takahashiego i dwa pancerniki odesłane spod Malajów. Amerykański wywiad wiedział o zbliżającym się konwoju co najmniej od 18 grudnia. Wieczorem 20 grudnia dowództwo uprzedziło wojska nad zatoką, że nadpływa wyprawa licząca od stu do stu dwudziestu statków.

Między 1.10 a 4.30 22 grudnia transportowce rzuciły kotwice. Prowadzący statek w ciemnościach minął wyznaczone miejsce, a pozostałe stanęły w rozproszeniu na odcinku 25 kilometrów, więc barki musiały pokonać dłuższą drogę. Morze było wzburzone, padał deszcz, radiostacje zalała woda. O 5.17 pierwsze oddziały 47. Pułku Piechoty wyszły na brzeg na południe od Agoo, kwadrans później 1. Pułk Formozański i czołgi pod Aringay, a około 7.30 część 9. Pułku Piechoty pod Bauang. Fala wyrzucała barki na plażę i przewracała je, ciężkiego sprzętu nie dało się wyładować, a większość artylerii przez cały dzień została na statkach. Homma, który pozostał na pokładzie, przez wiele godzin nie miał łączności z wojskami na lądzie. Na procesie w 1946 roku mówił, że ten dzień był pierwszym z trzech krytycznych momentów jego kampanii.

Obrońcy wykorzystali tę słabość tylko w niewielkim stopniu. Amerykański okręt podwodny S-38 wszedł na płytkie wody zatoki i zatopił transportowiec „Hayo Maru”, ale pozostałe okręty podwodne nie osiągnęły niczego. Kilka B-17 przylatujących z Australii zaatakowało okręty bez większego skutku. Brzegu zatoki, długiego na około 190 kilometrów, broniły dwie słabo wyszkolone dywizje armii filipińskiej, 11. i 21., z czego artylerię miała tylko jedna. Japończycy wylądowali w sektorze 11. Dywizji, gdzie żołnierze czekali na plaży tylko pod Bauang. Batalion 12. Pułku Piechoty z jednym ciężkim karabinem maszynowym zadał tam nadpływającym poważne straty, ale lżejsze karabiny szybko się zacięły i Filipińczycy musieli ustąpić. Pod Agoo batalion wysłany przez dowódcę dywizji, generała brygady Williama Broughera, rozbiły japońskie czołgi i oddziały rozpoznawcze. Niewyszkoleni rezerwiści, w większości zmobilizowani dopiero jesienią, w wielu miejscach rzucali się do ucieczki na pierwszy widok nieprzyjaciela.

Damortis i Rosario

Poważny opór stawił tylko 26. Pułk Kawalerii pułkownika Clintona Pierce’a, złożony z Filipińczyków służących w regularnej armii amerykańskiej, tzw. Philippine Scouts, najlepiej wyszkolona i wyposażona jednostka na wyspie. Dowódca Zgrupowania Północny Luzon generał major Jonathan Wainwright wysłał go przed świtem do Rosario, a potem do nadmorskiego Damortis. Po południu kawalerzyści walczyli tam z nacierającą piechotą, czołgami i lotnictwem. Pluton pięciu lekkich czołgów M3 z 192. Batalionu Czołgów, wysłany im na pomoc, natknął się pod Agoo na japońskie czołgi i działa przeciwpancerne. Starcie to uważa się za pierwszą walkę amerykańskich czołgów z czołgami nieprzyjaciela w tej wojnie. Wóz dowódcy spłonął, a pozostałe, ciężko trafione, zniszczyło później lotnictwo. Około 19.00 Japończycy zajęli Damortis. Wieczorem, gdy kawaleria cofała się drogą do Rosario, japońskie czołgi wdarły się w jej straż tylną. W ciemnościach, wśród spłoszonych koni bez jeźdźców, pułk poniósł ciężkie straty. Przed zupełnym rozbiciem uratował go major Thomas Trapnell, który zablokował most płonącym czołgiem. Nocą Rosario, ważny węzeł drogowy u wylotu dróg z gór, było już w rękach japońskich.

Do końca pierwszego dnia Japończycy połączyli się z oddziałem Tanaki, opanowali przełęcze prowadzące w góry, zajęli Damortis i Rosario i stanęli u wrót równiny. Odcięte w górach oddziały w Baguio, letniej stolicy, szukały drogi odwrotu przez góry, a 24 grudnia ostatni Amerykanie opuścili miasto. Nad zatoką, przy coraz spokojniejszym morzu, wyładowywano artylerię i resztę wojsk. Po południu Wainwright poprosił o zgodę na odwrót za rzekę Agno.

Lamon Bay

W nocy z 23 na 24 grudnia po drugiej stronie wyspy, w zatoce Lamon na wschodnim wybrzeżu Luzonu, około 200 kilometrów od Lingayen, rzuciły kotwice 24 transportowce z 16. Dywizją generała porucznika Susumu Morioki, około siedmiu tysięcy ludzi. Nad ranem 24 grudnia wylądowały w trzech miejscach: pod Mauban, Atimonan i Siain. Siły Zgrupowania Południowy Luzon generała brygady George’a Parkera były akurat w trakcie przegrupowania, a całą jego ciężką artylerię ustawiono na zachodnim wybrzeżu, gdzie sztab MacArthura spodziewał się desantu. Pod Mauban filipiński batalion bronił się dzielnie, ale nie mógł powstrzymać nieprzyjaciela. Japończycy ruszyli przez góry Tayabas ku Manili od południa. W ten sposób na obu krańcach równiny środkowego Luzonu znalazły się japońskie kleszcze.

„WPO-3 obowiązuje”

Jeszcze 22 grudnia MacArthur meldował generałowi George’owi Marshallowi, że z siedemdziesięciu–osiemdziesięciu transportowców wysadza się od 80 do 100 tysięcy Japończyków, a on ma na Luzonie około 40 tysięcy ludzi „w częściowo wyposażonych jednostkach”. Zapowiedział, że w razie potrzeby wycofa się na Bataan, ogłosi Manilę miastem otwartym i przeniesie dowództwo na Corregidor, który zamierza utrzymać. W rzeczywistości Homma miał mniej niż połowę tego, co zakładał MacArthur, ale walki 22 i 23 grudnia pokazały, że armia filipińska nie zatrzyma Japończyków na równinie. 23 grudnia MacArthur postanowił wrócić do przedwojennego planu, który sam wcześniej uważał za defetystyczny. Dowódcy zgrupowań dostali krótką wiadomość: „WPO-3 obowiązuje”.

WPO-3, trzecia wersja planu Orange przygotowanego dla Filipin, była dobrze znana wszystkim oficerom, którzy służyli na wyspach dłużej niż pół roku. Zakładała, że wojska na Luzonie, opóźniając nieprzyjaciela na kolejnych przygotowanych liniach, wycofają się na górzysty, pokryty dżunglą półwysep Bataan i wraz z fortecami u wejścia do Zatoki Manilskiej będą się bronić aż do nadejścia floty z odsieczą. Siły Wainwrighta miały się cofać przez pięć linii opóźniania i trzymać San Fernando w prowincji Pampanga, u wjazdu na Bataan, aż wojska z południa przejdą obok Manili i przez mosty pod Calumpit. Parker oddał 24 grudnia dowództwo na południu generałowi Albertowi Jonesowi i pojechał przygotowywać obronę półwyspu.

Wigilia na Corregidorze

24 grudnia w południe Sutherland zebrał sztab i ogłosił, że dowództwo jeszcze tego wieczoru przenosi się na Corregidor. Po południu Quezon i amerykański wysoki komisarz Francis Sayre z rodzinami odpłynęli tam parowcem „Mayan”. Po dziewiętnastej z nabrzeża w Manili odbił statek „Don Esteban” z MacArthurem, jego żoną i synem oraz sztabem. Była Wigilia. Oficerowie siedzieli na pokładzie i patrzyli na łunę nad składem paliwa marynarki, gdzie wcześniej podpalono ponad milion galonów ropy. O 21.30 statek przybił do Corregidoru, a 25 grudnia kwatera główna USAFFE zaczęła działać w tunelach wyspy. W Manili został zastępca szefa sztabu, generał brygady Richard Marshall, który miał wywieźć zapasy, a resztę zniszczyć.

Odwrót przyszedł za późno, by zgromadzić na półwyspie zapasy, które przed wojną przewidywał WPO-3. Przygotowując obronę plaż, MacArthur zaniedbał ich gromadzenie na półwyspie. W ciągu kilku dni barkami z Manili na Corregidor i Bataan przewożono, co tylko się dało, ale wiele przepadło. Przepisy Wspólnoty zakazywały wywożenia ryżu i cukru z jednej prowincji do drugiej, a zgoda przyszła za późno, więc w państwowym składzie w Cabanatuan zostało, według amerykańskiej historii oficjalnej, około 4500 ton ryżu. Zapasy na Bataanie liczono na 43 tysiące żołnierzy na pół roku. Ostatecznie schroniło się tam około 80 tysięcy żołnierzy i 26 tysięcy uciekinierów cywilnych, a racje żywnościowe trzeba było obciąć o połowę już na początku stycznia.

Manila miastem otwartym

Często podaje się, że 23 grudnia MacArthur ogłosił Manilę miastem otwartym. Decyzję podjęto w rzeczywistości 23–24 grudnia, razem z rozkazem odwrotu. MacArthur zapowiedział ją Waszyngtonowi 24 grudnia, a proklamowano ją dopiero 26 grudnia, gdy rząd i dowództwo opuściły stolicę. Tego dnia gazety wydrukowały tekst odezwy, rozgłośnie nadawały go przez cały dzień, na ratuszu zawisł transparent „Miasto otwarte. Nie strzelać”, a wieczorem po raz pierwszy od wybuchu wojny zgaszono zaciemnienie. Radio Tokio potwierdziło przyjęcie komunikatu jeszcze tej nocy. Mimo to 27 i 28 grudnia japońskie samoloty zbombardowały port i zabytkowe Intramuros. Status miasta otwartego był zresztą niejasny, bo przez kolejne dni przez Manilę przechodziły wojska i jechały konwoje z zaopatrzeniem na Bataan. Amerykańska historia oficjalna przyznaje, że trudno uznać miasto za otwarte przed 31 grudnia. Naruszenie statusu miasta otwartego było później pierwszym punktem oskarżenia Hommy przed amerykańskim trybunałem wojskowym.

Miejsce w wojnie

Lądowanie w zatoce Lingayen rozstrzygnęło bitwę o Luzon w ciągu dwóch dni, choć sam odwrót na Bataan był jedną z najsprawniejszych operacji amerykańskich w tej kampanii. Zgrupowania Wainwrighta i Jonesa, cofając się z linii na linię, zdążyły przejść przez mosty pod Calumpit, wysadzone 1 stycznia 1942 roku, i do 6 stycznia wszystkie główne oddziały były na półwyspie. 30 grudnia na Corregidorze Quezon złożył przysięgę na drugą kadencję prezydenta. 2 stycznia 1942 roku Japończycy weszli do Manili.

Wycofanie się na Bataan zmieniło jednak charakter kampanii. Zamiast szybkiego podboju, jakiego oczekiwano w Tokio, Homma musiał prowadzić wielomiesięczne oblężenie. Wojska amerykańsko-filipińskie, głodne i nękane malarią, broniły się na półwyspie do 9 kwietnia 1942 roku, a Corregidor do 6 maja. MacArthur na rozkaz prezydenta Franklina Delano Roosevelta opuścił Filipiny w marcu 1942 roku. Wiele z tego, co stało się potem, sięgało decyzji z grudniowych dni: zbyt późny odwrót, ryż pozostawiony w Cabanatuan i głód na Bataanie, a po kapitulacji marsz śmierci, w którym zginęły tysiące jeńców amerykańskich i filipińskich.