Japończycy zajmują Manilę

2 stycznia 1942 roku o 17.45 do Manili, stolicy Wspólnoty Filipin, weszły pierwsze oddziały japońskie. Od północy wkroczyły trzy bataliony 48 Dywizji, prowadzone przez dowódcę piechoty dywizyjnej generała majora Kōichiego Abe, od południa pułk rozpoznawczy i batalion piechoty 16 Dywizji. Miasto nie stawiało oporu. Tydzień wcześniej zostało ogłoszone miastem otwartym, a armia amerykańsko-filipińska wycofała się z niego i kończyła właśnie odwrót na półwysep Bataan. Niekiedy podaje się, że tego dnia Japończycy zajęli też bazę marynarki w Cavite. Ściślej mówiąc, Cavite przestało być bazą wcześniej: rozbite przez lotnictwo 10 grudnia, zostało w grudniu ewakuowane i zniszczone przez samych Amerykanów, a oddziały 16 Dywizji zajęły je w pierwszych dniach stycznia, bez walki. Wraz z Manilą generał porucznik Masaharu Homma wykonał zadanie, które postawiła mu japońska Kwatera Główna. Wojska, które miał zniszczyć, pozostały jednak nietknięte.

Droga do Manili

Plan japoński zakładał, że zdobycie stolicy rozstrzygnie kampanię. Po ataku na Clark Field 8 grudnia, który pozbawił obrońców lotnictwa, i po lądowaniu w zatoce Lingayen 22 grudnia 14 Armia Hommy nacierała na Manilę z dwóch stron. 48 Dywizja generała porucznika Yuitsu Tsuchihashiego szła z północy przez równinę środkowego Luzonu, 16 Dywizja generała porucznika Susumu Morioki, która 24 grudnia wylądowała w zatoce Lamon, przez góry od południowego wschodu. Generał Douglas MacArthur 23 grudnia uruchomił przedwojenny plan WPO-3 i nakazał odwrót na Bataan, a 24 grudnia przeniósł swoje dowództwo, prezydenta Manuela Quezona i amerykańskiego wysokiego komisarza na wyspę Corregidor u wejścia do Zatoki Manilskiej.

Japończycy liczyli, że przed Manilą dojdzie do rozstrzygającej bitwy. Tymczasem siły Północnego Luzonu generała majora Jonathana Wainwrighta cofały się z linii na linię i opóźniały pościg, a siły Południowego Luzonu generała brygady Alberta Jonesa przeszły obok stolicy i przez mosty w Calumpit, wysadzone 1 stycznia rano. Homma, którego sztab spodziewał się, że MacArthur będzie bronił miasta, nie dostrzegł na czas, dokąd naprawdę zmierzają obrońcy. Jego dywizje parły ku stolicy, a nie ku wąskiemu gardłu u wjazdu na Bataan. Był to błąd, który historycy wymieniają wśród najważniejszych w całej kampanii.

Ostatnie dni otwartego miasta

26 grudnia gazety wydrukowały proklamację o ogłoszeniu Manili miastem otwartym, a na ratuszu zawisł transparent „Miasto otwarte. Nie strzelać”. Japońskie lotnictwo marynarki mimo to bombardowało 27 i 28 grudnia port i zabytkowe Intramuros. Amerykańska historia oficjalna Louisa Mortona przyznaje jednak, że status miasta był do końca roku niejasny: w Manili pozostawał tylny rzut sztabu USAFFE, przez miasto przechodziły wojska i jechały konwoje z zaopatrzeniem na Bataan.

W ostatnich dniach roku miasto otoczył pierścień ognia. Wysadzano składy paliwa w Forcie McKinley i na lotnisku Nichols, płonęły zbiorniki ropy w dzielnicy Pandacan, a płonąca ropa spływała rzeką Pasig i podpalała magazyny na brzegach. Po drugiej stronie zatoki wylatywały w powietrze resztki Cavite. W Sylwestra hotele i kluby były jeszcze otwarte, a w hotelu Manila odbył się bal, ale barmani tłukli butelki, żeby nie dostały się w ręce Japończyków. 1 stycznia rano otwarto dla ludności magazyny kwatermistrzostwa w porcie, które i tak miały pójść z dymem. Tłumy wynosiły z nich żywność, a następnego dnia zaczęło się plądrowanie sklepów i hurtowni.

Do bazy w Cavite, największej bazy marynarki amerykańskiej na Dalekim Wschodzie, Japończycy nie musieli się przebijać. 10 grudnia 1941 roku kilkadziesiąt bombowców przez ponad dwie godziny bombardowało stocznię z wysokości poza zasięgiem dział przeciwlotniczych. Zniszczyły elektrownię, warsztaty torpedowe, magazyny i część okrętów przy nabrzeżach. Tego samego wieczoru kontradmirał Francis Rockwell, dowódca 16 Okręgu Morskiego, polecił opuścić stocznię, a w kolejnych dniach wywożono z niej paliwo, torpedy i sprzęt. Okręty nawodne Floty Azjatyckiej odeszły na południe jeszcze w pierwszym tygodniu wojny. Około 25 grudnia baza została ostatecznie opuszczona, a 26 grudnia dowódca floty admirał Thomas Hart odpłynął z Manili okrętem podwodnym na Jawę. Marynarka przeniosła resztę swoich sił na Corregidor i do Mariveles na cyplu Bataanu.

Wejście Japończyków

1 stycznia czołowe oddziały 48 Dywizji i dwa pułki czołgów stały kilkanaście kilometrów od północnych przedmieść, a 16 Dywizja wieczorem dotarła do brzegu Zatoki Manilskiej mniej niż szesnaście kilometrów na południe od miasta. Homma wstrzymał jednak obie dywizje, mimo protestów ich dowódców. „Gdyby te dywizje weszły razem od południa i od północy – tłumaczył później – mogło się zdarzyć wszystko”. Tsuchihashi przekonywał, że trzeba wejść do miasta, by ratować je przed pożarami. Wieczorem 1 stycznia na naradzie w nowej kwaterze w Cabanatuan sztab 14 Armii odrzucił pomysł wysłania do Manili tylko komisji wojskowej, która wezwałaby miasto do kapitulacji, i postanowił je zająć. Homma ograniczył siły wchodzące od północy do trzech batalionów, a granicą między dywizjami uczynił rzekę Pasig. Oddziały Morioki miały też zająć Cavite i prowincję Batangas.

2 stycznia rano MacArthur zameldował z Corregidoru do Waszyngtonu, że Japończycy wejdą do miasta po południu niewielkimi siłami i że będą tylko pilnować porządku. Zwolnieni tego dnia z internowania japońscy mieszkańcy Manili wyszli na ulice. Gdy wieczorem nadeszły wojska, posłużyli im za tłumaczy i przewodników. Żołnierze wystawili posterunki w ważnych punktach i obsadzili urzędy. Morioka meldował, że „radosne głosy japońskich mieszkańców były przytłaczające”. Pozostali mieszkańcy patrzyli na wkraczających w milczeniu zza zamkniętych okiennic. Japońska tradycja wspomina, że przed wejściem do miasta Homma zgromadził kilkaset oficerów i przykazał im, by nie palić, nie gwałcić i nie grabić, grożąc surowymi karami. Część historyków przytacza też relację, że w drodze na Manilę kazał kolumnom zatrzymać się, uporządkować mundury i szyki, bo był przekonany, że niechlujny żołnierz łatwiej sięga po łup.

Przez całą noc do miasta wjeżdżały japońskie ciężarówki. Żołnierze zajmowali hotele, szkoły i budynki Uniwersytetu Filipińskiego. Następnego ranka po ulicach jeździły tylko samochody z flagami Wschodzącego Słońca i flagami państw neutralnych lub sprzymierzonych z Japonią. Skarbiec w gmachu Intendencia opieczętowano jako własność rządu japońskiego, banki i restauracje zamknięto, a gazety, wstrzymane na krótko, zaczęły wychodzić pod japońską kontrolą.

Okupacja

Urzędy Wspólnoty Filipin zostały wzięte „pod opiekę”, sądy zawieszono, a przedsiębiorstwa użyteczności publicznej przejęło wojsko. Na skrzyżowaniach japońscy oficerowie z tłumaczami ustawili stoliki i legitymowali przechodniów. Obywatelom państw nieprzyjacielskich, Amerykanom i Brytyjczykom, kazano pozostać w domach do czasu rejestracji, a w kolejnych dniach wezwano ich do internowania. Na terenie uniwersytetu Santo Tomas w centrum Manili zgromadzono prawie trzy tysiące cywilów, mężczyzn, kobiety i dzieci. Obóz Santo Tomas, w którym przez trzy lata przebywało w sumie ponad trzy tysiące osób, był największym obozem dla internowanych cywilów na Filipinach. W pierwszych miesiącach Japończycy nie zapewniali w nim nawet wyżywienia: internowani kupowali je za pożyczki Czerwonego Krzyża i dzięki Filipińczykom, którzy podawali żywność przez ogrodzenie.

Wobec Filipińczyków nowa władza połączyła groźbę z obietnicą. 5 stycznia na pierwszej stronie dziennika „Manila Tribune” ukazało się ostrzeżenie, że każdy, kto zrani lub spróbuje zranić japońskiego żołnierza, zostanie rozstrzelany, a jeśli sprawcy nie znajdą, Japończycy wezmą jako zakładników dziesięciu wpływowych mieszkańców okolicy. Zarazem japońska propaganda przedstawiała wojnę jako wyzwolenie Azji spod władzy białych i zapraszała Filipińczyków do budowy Wielkiej Wschodnioazjatyckiej Strefy Współdobrobytu. Administrację powierzono filipińskim urzędnikom, którzy zostali w mieście. Quezon, wyjeżdżając, zostawił w Manili swego sekretarza wykonawczego Jorge Vargasa jako burmistrza Wielkiej Manili i polecił mu chronić ludność. 23 stycznia rozkazem japońskiego naczelnego dowódcy utworzono Filipińską Komisję Wykonawczą z Vargasem na czele, tymczasowy rząd złożony w dużej części z ludzi przedwojennej elity. Gdzie kończyła się ochrona ludności, a zaczynała kolaboracja, Filipińczycy spierali się jeszcze długo po wojnie.

Homma, anglofil, który przez lata służył w Wielkiej Brytanii, starał się prowadzić wobec Filipińczyków politykę względnie łagodną, co ściągnęło na niego krytykę przełożonych z Armii Południowej marszałka Hisaichiego Terauchiego. Nie zmienia to faktu, że okupacja od pierwszych tygodni opierała się na przemocy żandarmerii Kempeitai, na rekwizycjach i na karach zbiorowych.

Rząd na Corregidorze

Władza Wspólnoty Filipin przetrwała na wyspie Corregidor. 30 grudnia 1941 roku przed wejściem do tunelu Malinta Manuel Quezon złożył przysięgę na drugą kadencję prezydenta, a Sergio Osmeña na urząd wiceprezydenta. Uroczystość, przerwana na chwilę przez nalot, miała pokazać, że legalny rząd nie skapitulował. Kilka dni wcześniej, 28 grudnia, prezydent Franklin Delano Roosevelt zapewnił przez radio naród filipiński, że jego wolność zostanie odzyskana, a niepodległość ustanowiona i obroniona. Pomoc, której oczekiwali Filipińczycy i żołnierze na Bataanie, nie mogła jednak nadejść. Na konferencji Arcadia w Waszyngtonie Roosevelt i Winston Churchill potwierdzili, że najpierw trzeba pokonać Niemcy, a 1 stycznia, dzień przed wejściem Japończyków do Manili, podpisano tam Deklarację Narodów Zjednoczonych. Filipiny przystąpiły do niej dopiero w czerwcu 1942 roku, już jako rząd na uchodźstwie.

Odwrót na Bataan

Manila padła, ale armia MacArthura uszła. 2 stycznia, gdy Japończycy wchodzili do stolicy, siły amerykańsko-filipińskie trzymały linię Guagua–Porac na północ od Bataanu, która miała osłaniać wjazd na półwysep. Przez kilka dni broniące jej oddziały, mimo strat, powstrzymywały ataki japońskie. 5 stycznia wieczorem 11 i 21 Dywizja armii filipińskiej przeszły przez wąskie gardło w Layac, gdzie wszystkie drogi prowadzące na Bataan schodzą się przy jednym stalowym moście na rzece Culo. Krótko przed drugą w nocy 6 stycznia przejechały ostatnie czołgi i Wainwright kazał wysadzić most. 6 stycznia osłona pod Layac, złożona m.in. z amerykańskiego 31 Pułku Piechoty, przez cały dzień odpierała Japończyków pod silnym ogniem artylerii i w nocy wycofała się na półwysep. Sierżant José Calugas, kucharz baterii 88 Pułku Artylerii Polowej z formacji Philippine Scouts, poprowadził wtedy ochotników do opuszczonego działa i strzelał z niego pod ogniem, za co później dostał Medal Honoru.

Japończycy dwukrotnie zaprzepaścili szansę odcięcia obrońców od półwyspu. 2 stycznia, w dniu zajęcia Manili, Homma dowiedział się, że 48 Dywizja, jego najlepsza jednostka, oraz większość lotnictwa zostaną zabrane na Jawę, o miesiąc wcześniej, niż planowano. Na jej miejsce przybyła 65 Brygada generała porucznika Akiry Nary, jednostka garnizonowa złożona ze słabo wyszkolonych poborowych, którą jej dowódca nazwał „zupełnie niezdolną do walki”. Sztab 14 Armii szacował siły MacArthura na Bataanie na 25 tysięcy ludzi i był przekonany, że przyjdzie mu jedynie dobić rozbite resztki. W rzeczywistości na półwysep weszło około 80 tysięcy żołnierzy i 26 tysięcy cywilnych uchodźców.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Manili 2 stycznia 1942 roku było pierwszym wielkim triumfem Japonii na Filipinach i dało jej stolicę, port oraz administrację kraju. Strategicznie zwycięstwo było jednak niepełne. Dopóki obrońcy trzymali Bataan i fortecę na Corregidorze, japońskie statki nie mogły korzystać z Zatoki Manilskiej, jednego z najlepszych portów Dalekiego Wschodu. Plan japoński zakładał zakończenie podboju Luzonu w pięćdziesiąt dni. Oblężenie Bataanu, które zaczęło się kilka dni później, trwało do 9 kwietnia, a Corregidor skapitulował dopiero 6 maja 1942 roku.

Dla mieszkańców Manili zaczęły się trzy lata okupacji. W październiku 1943 roku Japończycy proklamowali formalnie niepodległą Drugą Republikę Filipin z José Laurelem jako prezydentem, a na prowincji rósł ruch partyzancki. Internowanych w Santo Tomas, wycieńczonych głodem, uwolniły wojska amerykańskie 3 lutego 1945 roku. W lutym i marcu 1945 roku, podczas walk o odbicie miasta, japońscy marynarze i żołnierze, którzy wbrew rozkazom generała Tomoyukiego Yamashity postanowili bronić stolicy, dopuścili się masowych zbrodni na ludności. Według szacunków zginęło wtedy około 100 tysięcy cywilów, a Manila, ominięta przez wojnę w 1942 roku, legła w gruzach. Homma, który wkroczył do niej jako zwycięzca, został w 1946 roku osądzony przed amerykańską komisją wojskową w tym samym mieście, a pierwszym punktem oskarżenia było bombardowanie miasta otwartego.