Himmler nakazuje rozbudowę Auschwitz

1 marca 1941 roku do Oświęcimia, wcielonego przez Niemców do Rzeszy i przemianowanego na Auschwitz, przyjechał Reichsführer SS Heinrich Himmler. Była to jego pierwsza wizyta w obozie koncentracyjnym Auschwitz, założonym niecały rok wcześniej w dawnych koszarach wojska polskiego. Oprowadzał go komendant obozu, SS-Sturmbannführer Rudolf Höß, a w orszaku Himmlera byli między innymi gauleiter i nadprezydent Górnego Śląska Fritz Bracht, wyższy dowódca SS i policji we Wrocławiu Ernst Schmauser, inspektor obozów koncentracyjnych Richard Glücks, urzędnicy rejencji oraz przedstawiciele koncernu chemicznego IG Farben. Po obejściu obozu i objechaniu okolicy Himmler wydał polecenia, które zmieniły to miejsce: obóz miał zostać rozbudowany tak, by mógł pomieścić 30 tysięcy więźniów, około 10 tysięcy więźniów miało pracować przy budowie zakładów IG Farben w pobliskich Dworach i Monowicach, cała strefa wokół obozu miała zostać zagospodarowana rolniczo i gospodarczo, a obozowe warsztaty – powiększone.

W popularnych kalendariach można przeczytać, że tego dnia „Hitler wydał rozkaz rozbudowy obozu Auschwitz, którym miał kierować komendant Rudolf Höss”. Trzeba to sprostować. Polecenia wydał nie Hitler, lecz Himmler, któremu podlegały SS, policja i cały system obozów koncentracyjnych; nie jest znany żaden rozkaz Hitlera w tej sprawie. Höß nie był też nowym komendantem: kierował obozem od jego powstania, od maja 1940 roku. Nie był to wreszcie zwykły „obóz jeniecki” ani więzienie, lecz obóz koncentracyjny SS, przeznaczony wtedy przede wszystkim dla Polaków.

Obóz dla Polaków

Oświęcim leżał w zachodniej części dawnego województwa krakowskiego. Dekretem Hitlera z 8 października 1939 roku wraz z Chrzanowem, Białą i Żywcem włączono go do rejencji katowickiej, a więc bezpośrednio do Rzeszy, a nie do sąsiedniego Generalnego Gubernatorstwa. Od początku 1940 roku niemiecka policja bezpieczeństwa na Śląsku szukała miejsca na nowy obóz, bo więzienia na Śląsku i w Generalnym Gubernatorstwie były przepełnione aresztowanymi Polakami. Wskazano zespół koszar na Zasolu, lewobrzeżnej dzielnicy miasta nad Sołą: około dwudziestu murowanych budynków, które przed wojną zajmowało polskie wojsko. Pierwsza komisja z inspektoratu obozów uznała teren za mało przydatny, ale w lutym 1940 roku Glücks zameldował Himmlerowi, że nada się on na obóz kwarantanny, z którego więźniów będzie się wysyłać w głąb Rzeszy. W połowie kwietnia miejsce obejrzała komisja pod kierunkiem Hößa, a 27 kwietnia 1940 roku Himmler rozkazał założyć obóz. 4 maja Höß został oficjalnie jego komendantem.

20 maja 1940 roku z obozu w Sachsenhausen przywieziono 30 niemieckich więźniów kryminalnych, którzy dostali numery od 1 do 30 i zostali kapo oraz blokowymi. 14 czerwca 1940 roku przyjechał pierwszy masowy transport: 728 polskich więźniów politycznych z więzienia w Tarnowie. Byli wśród nich młodzi mężczyźni zatrzymani na granicy, gdy próbowali przedostać się przez Węgry do Wojska Polskiego we Francji, członkowie konspiracji, uczniowie, księża i kilku polskich Żydów. Poprzedniego dnia zebrano ich w miejskiej łaźni, a rano poprowadzono na dworzec, ten sam, na którym w przeddzień wojny wybuchła bomba podłożona przez agenta Abwehry. Otrzymali numery od 31, który dostał Stanisław Ryniak, do 758. Wojnę przeżyła według ustaleń historyków mniej więcej jedna trzecia z nich. Rocznica tego transportu, 14 czerwca, jest dziś w Polsce Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.

Przez pierwsze półtora roku Auschwitz był obozem przede wszystkim dla Polaków. Trafiali tu ludzie aresztowani w ramach wymierzonych w polskie elity akcji „Inteligencja” i AB, członkowie podziemia, zakładnicy i ofiary ulicznych łapanek. 15 sierpnia 1940 roku przyjechał pierwszy duży transport z Warszawy, a we wrześniu 1940 roku dał się celowo aresztować w łapance i wywieźć do obozu podporucznik rezerwy Witold Pilecki, który zorganizował w nim konspirację i słał meldunki do dowództwa podziemia w Warszawie. Warunki były mordercze. Więźniów zmuszano do katorżniczej pracy przy rozbudowie obozu, bito, karano „sportem”, słupkiem i celą bunkra w bloku więziennym. W listopadzie 1940 roku po raz pierwszy rozstrzelano grupę 40 więźniów. Według opracowań niemieckich i polskich od lipca 1940 do marca 1941 roku w obozie zmarło lub zostało zamordowanych co najmniej 2,5 tysiąca ludzi. Nad bramą umieszczono wykonany przez więźniów napis „Arbeit macht frei”, który Höß znał z Dachau.

Obóz od początku się rozrastał. Latem i jesienią 1940 roku Niemcy wysiedlili Polaków z sąsiednich ulic Zasola i z tak zwanej Osady Barakowej, a domy rozebrano na budulec. Wokół obozu wytyczono strefę zamkniętą, tak zwaną strefę interesów obozu (Interessengebiet), która miała mieć około 40 kilometrów kwadratowych. Na początku marca 1941 roku w obozie było według części opracowań około 10–11 tysięcy więźniów, w większości Polaków, a pilnowało ich około 700 esesmanów.

Kauczuk dla Rzeszy

Wizyta Himmlera miała bezpośrednią przyczynę gospodarczą. Rzesza, odcięta blokadą od naturalnego kauczuku z Azji Południowo-Wschodniej, opierała się na kauczuku syntetycznym typu Buna, który produkował koncern IG Farben. W ramach planu czteroletniego miał on zbudować kolejną, czwartą wielką fabrykę Buny, tym razem na wschodzie, poza zasięgiem brytyjskich bombowców. Członek zarządu koncernu Otto Ambros obejrzał na przełomie 1940 i 1941 roku kilka miejsc na Śląsku i wybrał płaski teren między wschodnim skrajem Oświęcimia a wsiami Dwory i Monowice. Przemawiały za nim woda z Wisły i Soły, węgiel z pobliskich kopalń, wapień i sól, dobre połączenia kolejowe oraz ulgi podatkowe dla przemysłu na nowych ziemiach wschodnich. Decydujący był jednak sąsiedni obóz, który mógł dostarczyć taniej siły roboczej. Na początku lutego 1941 roku kierownictwo koncernu wybrało Oświęcim. Na prośbę pełnomocnika do spraw chemii w planie czteroletnim, Carla Kraucha, Hermann Göring zwrócił się do Himmlera, by dał budowie więźniów, i w lutym Himmler polecił usunąć z Oświęcimia Żydów, zatrzymać na miejscu zdolnych do pracy Polaków i skierować na budowę więźniów obozu.

1 marca 1941 roku, w czasie wizyty, przedstawiciele IG Farben obejrzeli z Himmlerem teren przyszłej fabryki. Ustalenia przybrały konkretną formę w następnych tygodniach. W kwietniu 1941 roku Niemcy wysiedlili Żydów z Oświęcimia, którzy przed wojną stanowili mniej więcej połowę mieszkańców miasta, do gett w Sosnowcu, Będzinie i Chrzanowie; ich domy przeznaczono dla niemieckich pracowników koncernu. 7 kwietnia w Katowicach odbyło się zebranie założycielskie zakładów, a w połowie kwietnia pierwsi więźniowie zaczęli pracować na budowie: burzyli domy w Monowicach, niwelowali teren, kopali rowy. Koncern płacił SS za każdy dzień pracy więźnia trzy marki za niewykwalifikowanego i cztery za fachowca. Przez całe lato kolumny wycieńczonych ludzi chodziły rano i wieczorem po kilka kilometrów między obozem a budową, potem wożono ich pociągiem.

Polecenia Himmlera dotyczyły także samego obozu i jego okolicy. Na przełomie marca i kwietnia 1941 roku Niemcy wysiedlili mieszkańców okolicznych wsi: Babic, Bud, Rajska, Brzezinki, Broszkowic, Pław i Harmęż. Większość zabudowań zburzono, a w pozostałych urządzono gospodarstwa rolne, stawy rybne i doświadczalne uprawy SS, w których pracowali więźniowie. Według historyków Deborah Dwork i Roberta Jana van Pelta Himmler widział w Oświęcimiu także przyszłe wzorcowe miasto niemieckiego osadnictwa na wschodzie. Ruszyła też rozbudowa samego obozu macierzystego.

Spór o Birkenau

Rudolf Höß w zapiskach sporządzonych po wojnie w polskim więzieniu twierdził, że już podczas wizyty 1 marca 1941 roku Himmler polecił mu zbudować w Brzezince, trzy kilometry od obozu macierzystego, drugi obóz, przeznaczony dla 100 tysięcy jeńców wojennych. Tę wersję powtarza wiele opracowań. Kalendarium Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau wymienia jednak wśród poleceń z 1 marca tylko rozbudowę obozu do 30 tysięcy więźniów, więźniów dla IG Farben, zagospodarowanie strefy i rozbudowę warsztatów. Część historyków, między innymi Jan Erik Schulte, uważa, że decyzję o budowie obozu w Brzezince podjęto dopiero we wrześniu 1941 roku, po napaści Niemiec na Związek Radziecki, gdy SS liczyła na setki tysięcy radzieckich jeńców jako siłę roboczą. Pewne jest, że budowę obozu Auschwitz II–Birkenau rozpoczęto w październiku 1941 roku, a na planach nosił on nazwę obozu jenieckiego (Kriegsgefangenenlager). Pewne jest też, że o rozbudowie obozu do 30 tysięcy więźniów mówiono już wcześniej: polskie podziemie meldowało rządowi w Londynie w styczniu 1941 roku, że obóz, mieszczący wtedy około 7 tysięcy ludzi, ma zostać przebudowany dla 30 tysięcy.

Spór dotyczy chronologii, nie sensu wizyty. 1 marca 1941 roku Himmler zdecydował, że Auschwitz przestanie być jednym z wielu obozów dla polskich więźniów politycznych i stanie się wielkim kompleksem SS: obozem pracy przymusowej dla przemysłu zbrojeniowego, rezerwuarem siły roboczej i ośrodkiem gospodarczym SS na zagarniętych ziemiach. Jeszcze nikt nie mówił o masowej zagładzie, ale infrastruktura, kolej i odizolowany teren, które przygotowano w 1941 roku, kilka miesięcy później przesądziły o wyborze Auschwitz do zupełnie innego zadania.

Miejsce w wojnie

W marcu 1941 roku Auschwitz był jednym z wielu narzędzi niemieckiego terroru na okupowanych ziemiach polskich, obok więzień gestapo, miejsc egzekucji i gett, w których Niemcy zamykali ludność żydowską, jak w getcie warszawskim. Decyzje z 1 marca, choć dotyczyły gospodarki, wyznaczyły kierunek, w którym obóz miał się rozwijać, a wojna na wschodzie i postanowienie o wymordowaniu Żydów Europy nadały mu wkrótce zupełnie nowe znaczenie. Latem 1941 roku do obozu zaczęli trafiać radzieccy jeńcy wojenni. Na początku września 1941 roku w piwnicach bloku 11 SS po raz pierwszy użyła cyklonu B do zabicia około 600 radzieckich jeńców i 250 chorych więźniów, w większości Polaków. W październiku 1941 roku radzieccy jeńcy zaczęli budować obóz w Brzezince i większość z nich zmarła w ciągu kilku miesięcy.

Od 1942 roku Birkenau, z prowizorycznymi komorami gazowymi w przebudowanych chłopskich domach, a od 1943 roku z czterema wielkimi krematoriami, stało się największym miejscem zagłady Żydów z całej Europy. Według ustaleń Franciszka Pipra, przyjmowanych dziś przez historyków, do kompleksu Auschwitz deportowano co najmniej 1,3 miliona ludzi, z których co najmniej 1,1 miliona zginęło: około 960 tysięcy Żydów, 70–75 tysięcy Polaków, około 21 tysięcy Romów, około 15 tysięcy radzieckich jeńców wojennych i 10–15 tysięcy więźniów innych narodowości. Fabrykę IG Farben, przy której w październiku 1942 roku powstał obóz Monowitz, nazywany później Auschwitz III, budowało dziesiątki tysięcy więźniów, z których wielu zginęło z wyczerpania lub zostało zabitych po selekcjach. Do końca wojny zakłady nie wyprodukowały ani kilograma kauczuku syntetycznego. 27 stycznia 1945 roku obóz wyzwoliła Armia Czerwona. Himmler odebrał sobie życie w brytyjskiej niewoli w maju 1945 roku, a Rudolf Höß został w 1947 roku skazany przez polski sąd na śmierć i powieszony na terenie obozu, którego budowę rozpoczynał.