Naloty na Sycylię i Sardynię

W nocy z 21 na 22 maja 1943 roku brytyjskie bombowce Wellington z bazy w Afryce Północnej przeleciały nad zachodnią Sycylią i zrzuciły bomby na cztery lotniska: Castelvetrano, Sciacca, Milo i Bo Rizzo pod Trapani. Nalot miał odciągnąć uwagę włoskich i niemieckich pilotów od alianckiego konwoju płynącego wzdłuż wybrzeża wyspy. Dzień wcześniej amerykańskie bombowce średnie zaatakowały lotniska Villacidro i Decimomannu na południu Sardynii, a ciężkie B-17 zbombardowały hangary i warsztaty w Castelvetrano.

Takie meldunki powtarzały się wówczas dzień po dniu. Po kapitulacji wojsk Osi w Afryce 13 maja alianckie lotnictwo na Morzu Śródziemnym zwróciło się przeciw dwóm wielkim wyspom, które leżały naprzeciw Tunezji i które obie mogły być celem następnego desantu. Bombardowano lotniska, porty, węzły kolejowe i promy, a wraz z nimi miasta, w których te cele się znajdowały. Na samej Pantellerii, małej wyspie w połowie drogi między Tunezją a Sycylią, alianci od 18 maja wypróbowywali, czy samo lotnictwo jest w stanie zmusić garnizon do kapitulacji.

Następny cel

O tym, że po Afryce przyjdzie kolej na Sycylię, przywódcy alianccy postanowili już w styczniu 1943 roku na konferencji w Casablance. Inwazja na wyspę, operacja Husky, miała nastąpić latem, a jej powodzenie zależało w dużej mierze od tego, czy alianci zdobędą wcześniej panowanie w powietrzu. Na Sycylii znajdowało się kilkanaście lotnisk, z których samoloty Luftwaffe i włoskiej Regia Aeronautica mogły atakować flotę inwazyjną. Sardynia, położona dalej na północ, dawała Osi bazy, z których dało się zagrażać żegludze między Algierią a Tunezją, a zarazem sama mogła być celem alianckiego lądowania.

Aliantom zależało więc na dwóch rzeczach naraz. Musieli zniszczyć lotnictwo nieprzyjaciela i jego zaplecze, zanim flota wypłynie w morze, a jednocześnie nie zdradzić, gdzie naprawdę uderzą. Bombardowanie zarówno Sycylii, jak i Sardynii służyło obu celom: osłabiało obronę na każdej z wysp i nie wskazywało jednoznacznie, która z nich jest celem głównym. Tę samą niepewność podsycała operacja Mincemeat, mistyfikacja, która za pomocą podrzuconych w Hiszpanii fałszywych listów miała przekonać Niemców, że alianci uderzą na Sardynię i Grecję.

Lotnictwo Spaatza

Naloty prowadziły przede wszystkim Północno-Zachodnie Afrykańskie Siły Powietrzne (Northwest African Air Forces, NAAF), utworzone w lutym 1943 roku w ramach przebudowy alianckiego dowództwa lotniczego po konferencji w Casablance. Dowodził nimi amerykański generał Carl Spaatz, a nad nimi stało Dowództwo Lotnicze Śródziemnomorskie (Mediterranean Air Command) brytyjskiego marszałka lotnictwa Arthura Teddera. NAAF łączyły jednostki amerykańskie i brytyjskie według wzoru wypracowanego wcześniej w Egipcie i Libii: osobno działało lotnictwo strategiczne, osobno taktyczne i osobno nadbrzeżne.

Najważniejszą rolę w maju odgrywały Północno-Zachodnie Afrykańskie Strategiczne Siły Powietrzne (NASAF) generała Jimmy’ego Doolittle’a, dowódcy słynnego nalotu na Tokio z kwietnia 1942 roku. Miały one amerykańskie ciężkie bombowce B-17 Flying Fortress, bombowce średnie B-25 Mitchell i B-26 Marauder, dalekie myśliwce P-38 Lightning oraz brytyjskie i południowoafrykańskie nocne bombowce Wellington. Siłami taktycznymi, wspierającymi wojska lądowe, dowodził brytyjski marszałek lotnictwa Arthur Coningham. Ze wschodu, z baz w Libii, uderzały ciężkie bombowce B-24 Liberator amerykańskiej 9 Armii Lotniczej i brytyjskie Liberatory, które celowały głównie w Mesynę i drugi brzeg cieśniny.

W połowie maja do Afryki dotarły cztery nowe grupy bombowe z B-17, a po zakończeniu walk w Tunezji całe lotnictwo, zajęte dotąd wspieraniem wojsk na froncie, mogło zająć się wyspami.

Sardynia

Cagliari, główne miasto i port Sardynii, było bombardowane już wcześniej. Trzy naloty amerykańskich B-17 w lutym 1943 roku zniszczyły znaczną część śródmieścia i według różnych szacunków zabiły od ponad 400 do około 700 osób; po nalocie z 28 lutego od 45 do 70 tysięcy mieszkańców uciekło do wsi w głębi wyspy. 13 maja, w dniu kapitulacji wojsk Osi w Tunezji, nadszedł najcięższy atak w dziejach miasta. Około dwustu bombowców – B-17, B-25, B-26, a nocą Wellingtony – zrzuciło na port, stację kolejową, składy paliwa i dzielnice mieszkalne według źródeł włoskich niemal 500 ton bomb (według amerykańskich danych same B-17 zrzuciły ok. 400 ton). Ponieważ większość mieszkańców już wcześniej opuściła miasto, ofiar było mniej niż w lutym. Po majowych nalotach w Cagliari mieszkało mniej niż dziesięć tysięcy ludzi, a według szacunków włoskich badaczy cztery piąte zabudowy było zniszczone lub uszkodzone.

W kolejnych dniach celem stały się przede wszystkim lotniska: Elmas pod Cagliari, Decimomannu i Villacidro na południu oraz Alghero i Olbia na północy. Wellingtony bombardowały je nocą, bombowce średnie za dnia, a myśliwce P-38 krążyły nad wyspą, ostrzeliwując pociągi, stacje i statki w portach. 24 maja dziesiątki samolotów zaatakowały jednocześnie port w Carloforte, hangary i składy paliwa w Alghero, bazę wodnosamolotów w Porto Conte, most kolejowy w Arbatax, okolice Macomer i port na wyspie La Maddalena. P-38 atakowały także elektrownie, zaporę na rzece Tirso i kopalnie w okręgu Iglesias. Celem było sparaliżowanie komunikacji na wyspie, tak aby jej obrońcy nie mogli szybko przerzucać wojsk ani zaopatrzenia.

Sycylia

Na Sycylii najcięższy cios spadł na Palermo. 9 maja ponad dwieście amerykańskich bombowców zrzuciło na port i stację rozrządową ponad 300 ton bomb. Wiele z nich spadło na zabudowę miasta; według danych włoskich zginęło 373 cywilów. Był to najcięższy nalot, jaki Palermo przeżyło w czasie wojny. 11 maja B-17, B-25 i B-26 zbombardowały Marsalę – port, magazyny, stację kolejową i samo miasto – a w kolejnych nocach Wellingtony atakowały Marsalę, Trapani i Mazara del Vallo.

Mesyna była celem szczególnym. Przez jej port i promy kolejowe przez Cieśninę Mesyńską płynęło zaopatrzenie dla całej wyspy, dlatego Liberatory z Libii wielokrotnie atakowały przystań promową, stację i statki, a także Reggio di Calabria i Villa San Giovanni po kalabryjskiej stronie cieśniny. Bombardowano też port w Auguście, bazę włoskiej floty na wschodnim wybrzeżu.

Z biegiem miesiąca coraz większe znaczenie miały lotniska. Oprócz lotnisk na zachodzie wyspy 26 maja bombowce zaatakowały także lotniska na południowym wschodzie – Comiso, Biscari i Ponte Olivo pod Gelą. Właśnie na tym wybrzeżu sześć tygodni później miały wylądować wojska amerykańskie.

Pantelleria – próba lotnictwa

Pantelleria, skalista wyspa leżąca około 110 kilometrów na południowy zachód od Sycylii, była dla aliantów przeszkodą na drodze z Tunezji do Sycylii. Od 1937 roku Benito Mussolini kazał ją umacniać, licząc, że stanie się włoskim odpowiednikiem Malty. W skale wykuto podziemne hangary dla myśliwców, a radary pozwalały wcześnie wykrywać samoloty startujące z Afryki i Malty. Wiele zaplanowanych baterii nadbrzeżnych stało jednak w maju 1943 roku na otwartych stanowiskach. Garnizon liczył według różnych danych od około 11 do 12 tysięcy żołnierzy pod dowództwem admirała Gino Pavesiego; na wyspie mieszkało też ponad 10 tysięcy cywilów, dla których zabrakło schronów, a żywności było na kilka tygodni.

Pierwsze naloty na Pantellerię przeprowadzono między 8 a 10 maja, aby nie dopuścić do wykorzystania wyspy przy ewakuacji wojsk Osi z Tunezji. 18 maja NAAF rozpoczęły regularną ofensywę powietrzną, połączoną z blokadą morską: ponad 80 bombowców średnich w eskorcie P-38 zaatakowało port i lotnisko. Odtąd bombowce i myśliwce bombardujące wracały nad wyspę niemal codziennie, a od 29 maja zrzucały nocą flary, by uniemożliwić obrońcom naprawy. Krążownik HMS „Orion” ostrzelał wyspę w nocy z 12 na 13 maja i ponownie 31 maja. Bomby zniszczyły ujęcia wody, a Niemcy pod koniec maja wywieźli swoich żołnierzy i urządzenia radarowe, co dodatkowo podkopało morale włoskiego garnizonu.

Na początku czerwca naloty jeszcze się nasiliły. Według danych alianckich od połowy maja do 11 czerwca na wyspę zrzucono około 6,4 tysiąca ton bomb w ponad pięciu tysiącach lotów bojowych. 11 czerwca, gdy na redzie pojawiły się barki desantowe brytyjskiej 1 Dywizji Piechoty, Pavesi skapitulował (operacja Corkscrew); dzień później poddała się Lampedusa. Zwolennicy lotnictwa uznali to za dowód, że bombardowanie może samo zdobywać terytorium. Późniejsze badania ruin pokazały jednak, że zniszczono mniej dział, niż meldowano, a o kapitulacji przesądziły raczej wyczerpanie, brak wody i załamanie się ducha obrońców.

Neapol i kontynent

Celem nalotów były nie tylko wyspy. Amerykańskie bombowce sięgały coraz dalej na Półwysep Apeniński, by niszczyć porty, przez które szło zaopatrzenie na Sycylię i Sardynię, oraz lotniska, na które Luftwaffe wycofywała samoloty zagrożone na wyspach. Neapol, bombardowany przez Amerykanów od grudnia 1942 roku, był od stycznia 1943 roku atakowany niemal codziennie, a w nocy z 12 na 13 maja Wellingtony bombardowały jego dworzec, stację rozrządową i doki.

W części kronik wojny nalot B-17 na Neapol datowany jest na 31 maja. Według amerykańskiej chronologii lotnictwa duże uderzenie Latających Fortec na rejon Neapolu nastąpiło 30 maja: B-17 zbombardowały wtedy zakłady lotnicze i lądowisko w Pomigliano d’Arco oraz lotnisko Capodichino i stację rozrządową na przedmieściach miasta. 31 maja B-17 zaatakowały natomiast lotnisko i stację w Foggii w Apulii, a 28 maja port, rafinerię i stocznie w Livorno. Włoscy autorzy zauważają, że po 30 maja codzienne naloty na Neapol zaczęły słabnąć – na krótko, bo latem miasto miało przeżyć najcięższe bombardowania w swojej historii.

Gdzie uderzą alianci?

Dla dowództwa Osi bombardowania nie dawały jasnej odpowiedzi na najważniejsze pytanie: gdzie nastąpi desant. Niemiecki dowódca na południu, feldmarszałek Albert Kesselring, i część włoskiego dowództwa uważali Sycylię za cel najbardziej prawdopodobny – wyspa leżała najbliżej Tunezji, w zasięgu alianckich myśliwców z Malty i z Afryki. Adolf Hitler skłaniał się jednak ku przekonaniu, że alianci uderzą na Sardynię i na Bałkany. Utwierdzały go w tym dokumenty z teczki fikcyjnego majora Martina, które w maju dotarły do Berlina i zostały uznane za autentyczne.

Skutkiem było rozproszenie sił. Hitler polecił bronić Grecji, Sardynii i Korsyki „za wszelką cenę”, a do Grecji przerzucono dywizję pancerną z Francji. Na Sardynii wzmocniono garnizon niemiecki, z którego latem powstała 90 Dywizja Grenadierów Pancernych. Sycylia też dostała posiłki – działająca tam niemiecka dywizja została przemianowana na 15 Dywizję Grenadierów Pancernych, a w czerwcu na wyspę skierowano dywizję pancerną „Hermann Göring” – ale ciężar obrony spoczywał na włoskich dywizjach, często słabo uzbrojonych. Równie ważne było to, co działo się w powietrzu: lotnictwo Osi, zmuszone bronić jednocześnie Sycylii, Sardynii, Pantellerii i południa Włoch, ponosiło ciężkie straty na ziemi i w walkach z eskortą bombowców, a sprzęt i paliwo uzupełniano z coraz większym trudem.

Ludność cywilna

Bomby spadały na porty i lotniska, ale porty leżały w środku miast. Bombardowanie z dużej wysokości było w 1943 roku mało precyzyjne, a część ataków na stacje i doki z góry obejmowała okoliczne dzielnice. W Palermo, Cagliari, Marsali, Trapani, Mesynie i Neapolu ginęli przede wszystkim cywile. Dziesiątki tysięcy ludzi opuściły miasta i szukały schronienia w okolicznych wsiach, a zaopatrzenie w wodę, prąd i żywność załamywało się. Dla samego Neapolu włoscy badacze szacują łączną liczbę ofiar nalotów z całej wojny na 20–25 tysięcy osób, a dla Cagliari – na co najmniej tysiąc, według innych szacunków ponad dwa tysiące.

Alianci liczyli, że naloty złamią nie tylko obronę wysp, lecz także wolę Włochów do dalszej walki u boku Niemiec. Już wcześniej w 1943 roku nastroje we Włoszech były coraz gorsze: rosły ceny, brakowało żywności, a propaganda reżimu nie potrafiła wytłumaczyć klęsk w Rosji i w Afryce. Bombardowania, przed którymi państwo nie umiało obronić obywateli, pogłębiały poczucie, że wojna jest przegrana.

Miejsce w wojnie

Majowe naloty otworzyły kampanię powietrzną, która przygotowała pierwsze alianckie lądowanie na ziemi włoskiej. 11 czerwca 1943 roku poddała się Pantelleria, a w następnych dniach Lampedusa i pozostałe Wyspy Pelagijskie. Na przełomie czerwca i lipca bombowce skupiły się na sycylijskich lotniskach; gdy w nocy z 9 na 10 lipca wojska amerykańskie i brytyjskie lądowały na Sycylii, lotnictwo Osi zdołało przeciwstawić flocie inwazyjnej tylko część swoich sił. Sardynii alianci nie zaatakowali wcale – po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku Niemcy sami wycofali z niej swoje wojska na Korsykę, a potem na kontynent.

Bombardowania miały też skutki polityczne. 19 lipca 1943 roku amerykańskie bombowce po raz pierwszy zaatakowały Rzym, a sześć dni później Wielka Rada Faszystowska i król odsunęli od władzy Mussoliniego. Nie same naloty obaliły dyktatora, ale klęski na wyspach i bezbronność włoskich miast wobec bombowców przyspieszyły rozpad jego reżimu. Dla aliantów maj 1943 roku był zarazem lekcją: sukces na Pantellerii pokazał siłę lotnictwa, lecz Sycylii i Włoch nie dało się zdobyć z powietrza. Trzeba było jeszcze długiej i krwawej kampanii lądowej, a miasta południowych Włoch, z Neapolem na czele, zapłaciły za nią wysoką cenę.