Nalot na Wiedeń

W piątek 17 marca 1944 roku nad Wiedniem po raz pierwszy pojawiły się ciężkie bombowce zachodnich aliantów. Ponad dwieście czterosilnikowych B-24 Liberator amerykańskiej 15 Armii Lotniczej, startujących z lotnisk w południowych Włoszech, zbombardowało przemysłowe obrzeża miasta, przede wszystkim rejon rafinerii i zakładów po obu stronach Dunaju. Bomby spadły m.in. w okolicach Schwechatu, Fischamend i Groß-Enzersdorf – miejscowości, które od 1938 roku należały administracyjnie do tzw. Wielkiego Wiednia.

W popularnych chronologiach wojny nalot ten bywa opisywany jako „ciężkie bombardowanie Wiednia”. To określenie wymaga zastrzeżenia. Nalot z 17 marca był pierwszym atakiem amerykańskich bombowców strategicznych na rejon stolicy dawnej Austrii i z tego powodu zapisał się w pamięci mieszkańców, ale samo miasto ucierpiało w nim niewiele: część wyprawy zawróciła z powodu złej pogody, a cele leżały na peryferiach. Wiedeńska kronika miejska wylicza naloty na dzielnice miasta dopiero od 12 kwietnia 1944 roku, a za pierwszy ciężki nalot na Wiedeń uznaje atak z 10 września 1944 roku.

„Schron przeciwlotniczy Rzeszy”

Od anschlussu w marcu 1938 roku Wiedeń był drugim co do wielkości miastem III Rzeszy, liczącym blisko dwa miliony mieszkańców. Rządził nim od 1940 roku jako gauleiter i namiestnik Rzeszy Baldur von Schirach. Miasto, z którym Adolf Hitler łączyły młodzieńcze lata, było też sceną wielkiej dyplomacji Osi: w pałacu Belweder ogłoszono w sierpniu 1940 roku drugi arbitraż wiedeński, a w marcu 1941 roku Jugosławia podpisała tu akces do paktu trzech.

Przez pierwsze lata wojny Austria leżała poza zasięgiem brytyjskich i amerykańskich bombowców startujących z Anglii. Mówiono o niej żartobliwie jako o „schronie przeciwlotniczym Rzeszy” (Reichsluftschutzkeller). Przenoszono tu zakłady zbrojeniowe z zagrożonych zachodnich Niemiec, a w Wiedniu i okolicy rozwijał się przemysł lotniczy, maszynowy i naftowy: rafinerie w Floridsdorfie, Lobau, Schwechacie i Korneuburgu przerabiały ropę z austriackich pól naftowych oraz surowiec dowożony Dunajem z Rumunii. Według części opracowań wcześniej Wiedeń zaatakowało tylko raz, we wrześniu 1942 roku, lotnictwo radzieckie – pojedynczy nalot pozostał bez większych skutków.

Spokój skończył się latem 1943 roku. 13 sierpnia Liberatory amerykańskiej 9 Armii Lotniczej, startujące z Libii, zbombardowały zakłady lotnicze w Wiener Neustadt, produkujące myśliwce Messerschmitt Bf 109 – atak należał do planu, który przewidywał równoczesne uderzenie na zakłady Messerschmitta w Ratyzbonie; wyprawa na Schweinfurt i Ratyzbonę z Anglii odbyła się ostatecznie cztery dni później. Obrona przeciwlotnicza była wtedy całkowicie zaskoczona; przy drugim ataku na Wiener Neustadt, 1 października 1943 roku, napastnicy ponieśli już dotkliwe straty. Władze Rzeszy zaczęły w pośpiechu wzmacniać obronę rejonu Wiednia.

15 Armia Lotnicza nad Alpami

Prawdziwym zagrożeniem dla Austrii stało się dopiero zdobycie przez aliantów południowych Włoch. Po lądowaniu na Półwyspie Apenińskim we wrześniu 1943 roku Amerykanie zajęli rozległy kompleks lotnisk wokół Foggii w Apulii. 1 listopada 1943 roku powstała tam 15 Armia Lotnicza, dowodzona początkowo przez Jamesa Doolittle’a, a od stycznia 1944 roku przez gen. Nathana Twininga. Miała być „drugim ramieniem” strategicznej ofensywy bombowej: z Włoch można było sięgnąć celów w południowych Niemczech, Austrii, na Węgrzech, w Rumunii i na Bałkanach, często poza zasięgiem samolotów startujących z Anglii, a zimą nad Adriatykiem i Alpami bywało nieraz lepiej widać niż nad Morzem Północnym.

Pierwsze miesiące działalności 15 Armii Lotniczej upłynęły jednak głównie na wspieraniu wojsk lądowych we Włoszech – bombardowaniu węzłów kolejowych, lotnisk, a w lutym 1944 roku także przyczółka pod Anzio i klasztoru na Monte Cassino. Do celów strategicznych w głębi Rzeszy jej bombowce wracały okresowo: podczas Wielkiego Tygodnia w lutym 1944 roku zaatakowały zakłady lotnicze w Ratyzbonie i w austriackim Steyr, ponosząc ciężkie straty. Marzec znów zdominowały cele włoskie: według wykazu misji 15 Armii Lotniczej w pierwszej połowie miesiąca bombowce atakowały m.in. Rzym, Padwę, Tulon i 15 marca samo Cassino. Wyprawa na Wiedeń była w tym zestawieniu wyjątkiem.

Wyprawa 17 marca

Według amerykańskiej chronologii działań USAAF 17 marca 1944 roku ponad dwieście B-24 zbombardowało Wiedeń i różne cele zastępcze (targets of opportunity) pod osłoną myśliwców P-47 Thunderbolt i P-38 Lightning. Ponad sto B-17, które miały wziąć udział w ataku, zawróciło z powodu złej pogody. Wykaz misji samej 15 Armii Lotniczej określa cel Liberatorów ogólnie jako obszar przemysłowy Wiednia. Według austriackich opracowań głównym celem była rafineria w Floridsdorfie na lewym brzegu Dunaju i żegluga cysternowa na rzece; kronika okolicznej gminy Gramatneusiedl odnotowuje „wielki nalot aliantów na rejon Wiednia” oraz na Schwechat, Fischamend, Groß-Enzersdorf i Schönau nad Dunajem – około dwustu bombowców widziano z ziemi, a odgłosy wybuchów były słyszalne daleko na południe od miasta.

Dostępne źródła nie podają wiarygodnej liczby ofiar tego nalotu ani strat napastników; skala zniszczeń była w każdym razie nieporównywalna z tym, co miało nadejść później. Znaczenie 17 marca było przede wszystkim psychologiczne: po raz pierwszy syreny w Wiedniu oznaczały realne niebezpieczeństwo, a mieszkańcy, przekonani dotąd, że wojna powietrzna ich ominie, zobaczyli amerykańskie formacje nad własnymi przedmieściami. Dwa dni później, 19 marca, Liberatory i Fortece z Włoch zbombardowały lotniska w Klagenfurcie i Grazu – zasięg 15 Armii Lotniczej objął całe dawne terytorium austriackie.

Obrona Wiednia

Niemcy byli na takie ataki przygotowani lepiej niż w sierpniu 1943 roku. Wokół Wiednia, na wzgórzach Lasu Wiedeńskiego i na Bisambergu, rozmieszczono pierścień baterii przeciwlotniczych, w których służyli także uczniowie wcieleni jako pomocnicy Luftwaffe (Luftwaffenhelfer). W samym mieście od 1943 roku powstawały trzy pary wież przeciwlotniczych według projektu architekta Friedricha Tammsa – w Arenbergparku, przy koszarach Stiftskaserne i w Augarten. Każda para składała się z wieży bojowej z ciężkimi działami na dachu i wieży kierowania ogniem z radarem; potężne betonowe bloki służyły zarazem jako schrony dla tysięcy cywilów. Ich wartość bojowa była dyskusyjna: bombowce leciały wysoko, a według niemieckich wyliczeń zestrzelenie jednej maszyny z ziemi wymagało średnio około 5000 pocisków lekkiego i 3400 pocisków ciężkiego kalibru. Skuteczniejsze bywały – dopóki starczało im paliwa i pilotów – myśliwce Luftwaffe broniące przemysłu nad Dunajem.

Miejsce w wojnie

Nalot z 17 marca otworzył kampanię, która w ciągu następnego roku zmieniła Wiedeń w jedno z ważnych miast bombardowanych z Włoch. Od 12 kwietnia 1944 roku ataki na zakłady w Schwechacie, Wiener Neustadt i okolicy następowały coraz częściej, a od wiosny 1944 roku ich głównym celem stały się rafinerie i składy paliwa: obok Ploeszti, zaatakowanego już w sierpniu 1943 roku w operacji „Tidal Wave”, rejon Wiednia był jednym z najważniejszych ośrodków naftowych Rzeszy. Uderzenia na nie przyczyniły się do załamania niemieckiej produkcji paliwa w drugiej połowie 1944 roku.

Pierwszy ciężki nalot na śródmieście Wiednia przyszedł 10 września 1944 roku: około 350 amerykańskich bombowców uderzyło w dziewięć dzielnic, a według niemieckojęzycznych opracowań zginęło 791 osób. Najcięższy atak spadł na miasto 12 marca 1945 roku – zniszczono wtedy m.in. gmach Opery Państwowej. Według danych wiedeńskich władz miejskich 52 większe naloty zachodnich aliantów zabiły 8769 mieszkańców Wiednia oraz 1103 osoby spoza miasta; wraz ze zniszczeniami z walk w kwietniu 1945 roku całkowicie zburzonych zostało blisko 37 000 mieszkań. Mimo to Wiedeń ucierpiał od bomb znacznie mniej niż wielkie miasta Niemiec i zachował większą część dawnej zabudowy. W kwietniu 1945 roku miasto zdobyła po ciężkich walkach Armia Czerwona w operacji wiedeńskiej.

Z perspektywy marca 1944 roku nalot na Wiedeń był sygnałem, że w przestrzeni powietrznej Rzeszy nie ma już bezpiecznych zakątków. Zaledwie dwa dni później Wehrmacht wkroczył na Węgry, a Europa Środkowa, długo leżąca na zapleczu wojny, w ciągu kilku miesięcy znalazła się w zasięgu zarówno alianckich bombowców, jak i nacierającej Armii Czerwonej.