Program Rady Narodowej Ruchu Oporu

15 marca 1944 roku w okupowanym Paryżu przyjęto ostateczny tekst programu Rady Narodowej Ruchu Oporu (Conseil national de la Résistance, CNR). Dokument, liczący niespełna dziesięć stron i zatytułowany oficjalnie „Programem działania Ruchu Oporu”, przeszedł do historii jako „program CNR”, a w jednym z późniejszych wydań broszurowych ukazał się pod tytułem „Les Jours heureux” („Szczęśliwe dni”). Łączył plan walki zbrojnej z okupantem z wizją powojennej Francji – czystki wśród kolaborantów, przywrócenia demokracji, nacjonalizacji wielkich przedsiębiorstw i powszechnego systemu zabezpieczenia społecznego. Uzgodniły go wszystkie nurty polityczne obecne w Radzie, od komunistów po umiarkowaną prawicę, co było jego największą siłą.

Sformułowanie, że Rada „zatwierdziła” program, wymaga doprecyzowania. Od listopada 1943 do sierpnia 1944 roku Rada nie zebrała się ani razu w pełnym składzie – w warunkach konspiracji i po aresztowaniach byłoby to zbyt niebezpieczne. Tekst przyjęło jednomyślnie pięcioosobowe biuro Rady, po tym jak jego kolejne wersje rozesłano wszystkim organizacjom członkowskim i uwzględniono ich uwagi. Choć wstęp programu mówi o zgromadzeniu plenarnym, historycy, m.in. Claire Andrieu, zwracają uwagę, że takiego posiedzenia nie było.

Rada po Moulinie

Radę utworzył w maju 1943 roku Jean Moulin, wysłannik generała Charles’a de Gaulle’a, który skupił w niej przedstawicieli ośmiu ruchów oporu, dwóch central związkowych i sześciu przedwojennych partii politycznych. Po aresztowaniu Moulina przez gestapo w Caluire w czerwcu 1943 roku i jego śmierci przewodniczącym Rady został chadek Georges Bidault. W Algierze de Gaulle umacniał tymczasem swoją pozycję na czele Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, z którego w listopadzie 1943 roku usunął Henriego Giraud. Ruch oporu w kraju uznawał jego zwierzchnictwo, ale chciał mieć własny głos w sprawie przyszłości Francji.

Pracami nad programem kierowało biuro Rady. Obok Bidaulta zasiadali w nim: Louis Saillant z Powszechnej Konfederacji Pracy (CGT), reprezentujący także socjalistów; Pascal Copeau z ruchu Libération-Sud, występujący w imieniu Zjednoczonych Ruchów Oporu (MUR); Maxime Blocq-Mascart z prawicowej Organizacji Cywilnej i Wojskowej (OCM) oraz komunista Pierre Villon, sekretarz Frontu Narodowego, organizacji oporu utworzonej przez Francuską Partię Komunistyczną. Na posiedzeniach bywał też delegat Komitetu z Algieru Jacques Bingen.

Droga do wspólnego tekstu

Program miał kilku poprzedników. W styczniu 1943 roku konspiracyjny Komitet Akcji Socjalistycznej ogłosił własny program powojenny, a w lipcu 1943 roku wysłannik Algieru Émile Laffon przedstawił Radzie projekt karty gospodarczej i społecznej, przewidujący kierowanie gospodarką przez państwo. Projekt Laffona odrzucono: komuniści zarzucali mu niedostatek marksizmu, przedstawiciele prawicy – nadmiar etatyzmu. Jesienią swoje propozycje zgłosiła też zjednoczona CGT. Przełom przyniósł kontrprojekt Pierre’a Villona, przygotowany po spotkaniu z przywódcami podziemnej partii komunistycznej, Jacques’em Duclos i Benoît Frachonem. Jego trzonem było wezwanie do natychmiastowej walki z okupantem, a reformy powojenne były – jak ocenia Claire Andrieu – „nie bardziej rewolucyjne niż program Frontu Ludowego”.

Biuro Rady, zbierające się raz lub dwa razy w tygodniu, w styczniu 1944 roku przyjęło na tej podstawie „Kartę Ruchu Oporu”. Po uwagach organizacji członkowskich tekst przerobił komitet ruchów oporu z udziałem Copeau i Claude’a Bourdeta; 28 lutego biuro przyjęło go pod nazwą „Programu działania Ruchu Oporu”. Najdłużej wahali się socjaliści, którzy podejrzewali, że komuniści, nalegając na natychmiastowe powstanie i tworzenie milicji, chcą przygotować sobie drogę do władzy. Po ostatnich poprawkach z pierwszej połowy marca, w których złagodzono wezwanie do akcji zbrojnej i wzmocniono część społeczną, biuro przyjęło tekst ostatecznie 15 marca 1944 roku.

Co zapisano w programie

Pierwsza część, „plan natychmiastowego działania”, wzywała do nasilenia walki zbrojnej i przygotowania powstania narodowego, „kierowanego przez CNR pod zwierzchnictwem” Komitetu w Algierze, a więc de Gaulle’a. Przewidywała tworzenie w departamentach komitetów wyzwolenia, które miały przejąć władzę lokalną w chwili wycofania się Niemców, oraz określała zadania Francuskich Sił Wewnętrznych.

Druga część, „środki do zastosowania od chwili wyzwolenia terytorium”, okazała się trwalsza. Zapowiadała ukaranie zdrajców i usunięcie z administracji i życia gospodarczego wszystkich, którzy współpracowali z wrogiem lub z rządami kolaboracji, a także konfiskatę majątku zdrajców i spekulantów czarnego rynku. Przewidywała przywrócenie demokracji i powszechnego prawa wyborczego, wolność słowa i prasy niezależnej od państwa i wielkiego kapitału, równość obywateli wobec prawa. W gospodarce domagała się „prawdziwej demokracji gospodarczej i społecznej”, czyli odsunięcia „wielkich feudałów gospodarczych i finansowych” od kierowania gospodarką i „zwrotu narodowi” wielkich zmonopolizowanych środków produkcji, źródeł energii, bogactw podziemnych, towarzystw ubezpieczeniowych i wielkich banków. W części społecznej obiecywała podwyżkę płac, odrodzenie niezależnych związków zawodowych i „pełny plan zabezpieczenia społecznego”, który miał zapewnić środki do życia każdemu obywatelowi niezdolnemu do pracy, a także godziwą emeryturę dla starych pracowników.

Program nie mówił wprost o prawach wyborczych kobiet – przyznał je kilka tygodni później, 21 kwietnia 1944 roku, rozporządzeniem Komitet w Algierze, który tym samym aktem powołał też przewidziane w programie departamentalne komitety wyzwolenia.

Od konspiracji do państwa opiekuńczego

Przed wyzwoleniem program nie był szeroko znany. W całości wydrukowało go tylko podziemne pismo „Libération”, inne gazety konspiracyjne – częściowo albo wcale. Konsultacyjne zgromadzenie w Algierze jednomyślnie wezwało do realizacji postulatu nacjonalizacji, ale sam Komitet nigdy programu oficjalnie nie zatwierdził. Gdy w sierpniu 1944 roku wybuchło powstanie paryskie, de Gaulle nie przyjął z rąk Rady programu ani nie proklamował Republiki, uznając, że ta nigdy nie przestała istnieć. W przemówieniu z 12 września 1944 roku zapowiedział jednak, że wielkie źródła wspólnego bogactwa będą eksploatowane „z korzyścią dla wszystkich”, a każdy Francuz ma żyć „w bezpieczeństwie i godności”.

W latach 1944–1946 Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej zrealizował dużą część postulatów. Upaństwowiono kopalnie węgla na północy kraju (grudzień 1944), zakłady Renault, skonfiskowane właścicielowi oskarżonemu o kolaborację (styczeń 1945), Air France (czerwiec 1945), Bank Francji i cztery wielkie banki depozytowe (grudzień 1945), a w 1946 roku elektrownie, gazownie i największe towarzystwa ubezpieczeniowe. W lutym 1945 roku powołano rady zakładowe, a rozporządzenia z października 1945 roku stworzyły francuski system zabezpieczenia społecznego (Sécurité sociale), który w latach 1945–1947 rozbudował komunistyczny minister pracy Ambroise Croizat. Równolegle przeprowadzono czystkę wśród kolaborantów i wprowadzono nowe prawo prasowe, które odebrało tytuły gazetom wydawanym pod okupacją. Rada Narodowa Ruchu Oporu działała do 1947 roku; jej przewodnictwo po Bidaulcie, który został ministrem spraw zagranicznych, objął Saillant.

Miejsce w wojnie

Program CNR był najpełniejszym wyrazem przekonania, że wyzwolenie ma oznaczać nie tylko wypędzenie okupanta, lecz także rozliczenie z ludźmi Vichy i z elitami gospodarczymi obwinianymi o klęskę 1940 roku. Jednomyślność komunistów, socjalistów, chadeków i części prawicy wokół jednego tekstu wzmocniła pozycję ruchu oporu wobec Algieru i aliantów przed inwazją na Francję, a de Gaulle’owi pozwoliła mówić w imieniu zjednoczonego narodu. Zarazem spory o „natychmiastowe działanie” i milicje patriotyczne zapowiadały napięcia między komunistami a pozostałymi siłami, które w 1947 roku doprowadziły do usunięcia komunistów z rządu IV Republiki.

Przede wszystkim jednak program wyznaczył kształt powojennej Francji: gospodarki mieszanej z silnym sektorem państwowym i rozbudowanym systemem świadczeń społecznych, który przetrwał do dziś. We francuskiej debacie publicznej „program CNR” pozostaje symbolem porozumienia ponad podziałami i punktem odniesienia w sporach o przyszłość państwa opiekuńczego.