Gieorgij Żukow

Gieorgij Żukow był najsłynniejszym dowódcą Armii Czerwonej w drugiej wojnie światowej. Syn biednych chłopów spod Kaługi, w pierwszej wojnie światowej podoficer carskiej kawalerii, w wojnie domowej czerwony dowódca szwadronu, przez lata międzywojenne awansował w cieniu wielkich nazwisk, a wielką czystkę przetrwał, choć jego przełożeni ginęli jeden po drugim. Światu dał się poznać latem 1939 roku w Mongolii, gdzie w bitwie nad Chałchin-Goł okrążył i rozbił japońską dywizję. To zwycięstwo, odniesione w ostatnich dniach pokoju w Europie, wpłynęło na decyzję Japonii, by nie uderzać na ZSRR, i otworzyło Żukowowi drogę na szczyt. W czasie wojny z Niemcami był szefem Sztabu Generalnego, dowódcą frontów i zastępcą Józefa Stalina jako Naczelnego Wodza. Bronił Leningradu i Moskwy, współtworzył plan okrążenia pod Stalingradem, a w 1945 roku zdobył Berlin i przyjął kapitulację Niemiec. Później dwukrotnie odsunięty od władzy, pozostał w pamięci Rosjan symbolem zwycięstwa, a dla wielu historyków także dowódcą, który zwyciężał za cenę ogromnych strat.

Kuśnierz i dragon

Urodził się 1 grudnia 1896 roku (19 listopada według kalendarza juliańskiego) we wsi Striełkowka w powiecie małojarosławieckim guberni kałuskiej, około stu kilometrów na południowy zachód od Moskwy. Ojciec, Konstanty, był szewcem, który jako dziecko trafił do przytułku, matka, Ustinia, pracowała w polu. Gieorgij ukończył trzy klasy szkoły parafialnej, a w 1908 roku wyjechał do Moskwy, gdzie terminował u wuja, kuśnierza. Wieczorami uczył się w szkole dla dorosłych. W 1912 roku był już czeladnikiem i miał pod sobą trzech chłopców.

W sierpniu 1915 roku został powołany do armii. Trafił do kawalerii, po szkole podoficerskiej walczył w 10 Nowogrodzkim Pułku Dragonów na Froncie Południowo-Zachodnim. Za odwagę otrzymał dwa żołnierskie Krzyże Świętego Jerzego. W październiku 1916 roku został ciężko kontuzjowany wybuchem miny i częściowo stracił słuch. Rewolucja zastała go w pułku zapasowym; w grudniu 1917 roku, po rozpadzie starej armii, wrócił do domu, gdzie długo chorował na tyfus.

Czerwony kawalerzysta

1 października 1918 roku wstąpił ochotniczo do Armii Czerwonej, a w marcu 1919 roku do partii bolszewickiej. W wojnie domowej walczył w 1 Moskiewskiej Dywizji Kawalerii przeciwko Kozakom uralskim, potem pod Carycynem przeciwko wojskom Antona Denikina; jesienią 1919 roku został ranny odłamkami granatu. W 1920 roku ukończył kursy kawalerii w Riazaniu i został dowódcą plutonu, a potem szwadronu. Od grudnia 1920 do sierpnia 1921 roku brał udział w tłumieniu chłopskiego powstania tambowskiego, za co dostał Order Czerwonego Sztandaru: 5 marca 1921 roku pod wsią Wiazowaja Poczta jego szwadron przez kilka godzin powstrzymywał natarcie znacznie silniejszego oddziału powstańców. Wojna domowa ukształtowała go na całe życie. Wyniósł z niej przekonanie, że dowódca musi być twardy wobec podwładnych i bezwzględny wobec przeciwnika.

W latach dwudziestych dowodził pułkiem kawalerii na Białorusi, ukończył Wyższą Szkołę Kawalerii w Leningradzie, a w latach 1929–1930 kursy dla wyższej kadry dowódczej przy Akademii Wojskowej im. Frunzego. W 1930 roku objął brygadę w 7 Samarskiej Dywizji Kawalerii, którą dowodził Konstanty Rokossowski. Rokossowski napisał wtedy w opinii służbowej, że Żukow ma „silną wolę”, jest „zdecydowany i stanowczy”, „wymagający i uparty”, ale „niezbyt życzliwy” i „chorobliwie ambitny”. Rywalizacja obu dowódców trwała do końca życia. W 1933 roku Żukow objął 4 Dywizję Kawalerii w Słucku, w 1937 roku 3, a w 1938 roku 6 Korpus Kawalerii, a w lipcu 1938 roku został zastępcą dowódcy Białoruskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego do spraw kawalerii.

Były to lata wielkiej czystki. Zginęli dowódcy, pod którymi Żukow służył i którzy go awansowali: marszałek Michaił Tuchaczewski, dowódca Białoruskiego Okręgu Wojskowego Ijeronim Uborewicz i wielu innych. Na partyjnej konferencji zarzucano Żukowowi, że „nie dostrzegł wrogów ludu” w swoim otoczeniu. Według jego wspomnień zatelegrafował wtedy do Stalina i do ludowego komisarza obrony Klimienta Woroszyłowa; sprawa ucichła. W lutym 1938 roku dostał stopień komdiwa, odpowiadający generałowi dywizji. Czystka, która zabrała starszych, otworzyła drogę młodszym, takim jak on.

Chałchin-Goł

W maju 1939 roku na spornej granicy Mongolii i Mandżukuo zaczęły się walki z udziałem wojsk japońskich, mongolskich i radzieckiego 57 Korpusu Specjalnego, który stacjonował w Mongolii. Pierwsze starcia wypadły dla Armii Czerwonej słabo. 1 czerwca Woroszyłow wezwał Żukowa do Moskwy i wysłał go na inspekcję do Mongolii. Żukow przybył na miejsce 5 czerwca, a jego raporty były tak krytyczne wobec dowództwa korpusu, że 12 czerwca to jemu powierzono dowodzenie. Przeniósł sztab z Ułan Bator na górę Chamar-Daba, kilka kilometrów od frontu, i zaczął ściągać czołgi, artylerię i lotnictwo. Koordynację wszystkich sił radzieckich na Dalekim Wschodzie powierzono komandarmowi Grigorijowi Szternowi, weteranowi Hiszpanii i walk nad jeziorem Chasan.

Na początku lipca Japończycy przeprawili się przez Chałchin-Goł i zajęli górę Bain-Cagan na zachodnim brzegu. Żukow, nie czekając na piechotę, rzucił do kontrataku z marszu 11 Brygadę Pancerną i brygadę samochodów pancernych. Straty w sprzęcie były ogromne, ale po trzech dniach walk Japończycy wycofali się za rzekę. Ta decyzja, niezgodna z regulaminami, ściągnęła na Żukowa donos do Moskwy i inspekcję zastępcy komisarza obrony Grigorija Kulika, a potem szefa zarządu politycznego armii Lwa Mechlisa. Żukow obronił się wynikiem. 19 lipca jego korpus przekształcono w 1 Grupę Armijną, a pod koniec miesiąca otrzymał stopień komkora.

Przez kolejne tygodnie przygotowywał uderzenie. Z najbliższych stacji kolejowych, odległych o setki kilometrów, kilka tysięcy ciężarówek dowoziło amunicję, paliwo i żywność, a wojska maskowały koncentrację, nadając fałszywe meldunki o budowie umocnień na zimę. 20 sierpnia 1939 roku o świcie, po nalocie i ostrzale artyleryjskim, ruszyła ofensywa. Piechota związała Japończyków w centrum, a zgrupowania pancerne i zmotoryzowane obeszły ich skrzydła i po kilku dniach zamknęły okrążenie w rejonie Nomonhan. Do 31 sierpnia 23 Dywizja Piechoty generała Michitarō Komatsubary została w większości zniszczona. 29 sierpnia Żukow otrzymał pierwszą z czterech złotych gwiazd Bohatera Związku Radzieckiego. Zawieszenie broni podpisano w Moskwie 15 września, a dwa dni później Armia Czerwona wkroczyła do Polski. Żukow dowodził w Mongolii surowo: karał dowódców za każde niepowodzenie, a wielu podwładnych zapamiętało go jako dowódcę surowego aż do okrucieństwa. Sam uważał później Chałchin-Goł za szkołę, w której nauczył się prowadzić współdziałanie czołgów, artylerii, lotnictwa i piechoty.

Przed wojną z Niemcami

W maju 1940 roku Stalin przyjął Żukowa na Kremlu, w czerwcu awansował go na generała armii i powierzył mu Kijowski Specjalny Okręg Wojskowy, największy w kraju. Jeszcze w tym samym miesiącu Żukow dowodził wojskami, które po radzieckim ultimatum dla Rumunii zajęły Besarabię i północną Bukowinę. W styczniu 1941 roku, w czasie gier wojennych na mapach w Sztabie Generalnym, dowodził stroną „niebieską”, czyli niemiecką, i według większości relacji okazał się lepszy od swoich przeciwników. Stalin mianował go wkrótce szefem Sztabu Generalnego; funkcję tę Żukow pełnił od 1 lutego 1941 roku.

Jego rola w ostatnich miesiącach przed wojną budzi spory. W połowie maja 1941 roku sztab przygotował projekt planu, według którego Armia Czerwona miała uprzedzić niemiecki atak uderzeniem przez południową Polskę. Dokument, nieopatrzony podpisami, znaleziono w archiwach po 1991 roku. Część autorów, z Wiktorem Suworowem na czele, widziała w nim dowód radzieckich przygotowań do agresji; większość historyków uważa, że Stalin go nie zaakceptował, a Armia Czerwona nie była w czerwcu 1941 roku gotowa ani do ataku, ani do obrony. Żukow sam przyznawał po wojnie, że plan nie został zatwierdzony.

Od Leningradu do Stalingradu

Gdy 22 czerwca 1941 roku Niemcy rozpoczęli operację Barbarossa, Żukow podpisał dyrektywę, która nakazywała natychmiastowe kontrnatarcia, nierealne w sytuacji rozbitych armii przygranicznych. Po kilku tygodniach klęsk, pod koniec lipca, zaproponował Stalinowi oddanie Kijowa, by nie dopuścić do okrążenia Frontu Południowo-Zachodniego. Stalin odrzucił tę radę i odwołał go ze Sztabu Generalnego. Na czele Frontu Rezerwowego Żukow przeprowadził operację jelnińską, pierwsze udane natarcie Armii Czerwonej w tej wojnie. Tymczasem we wrześniu pod Kijowem Niemcy okrążyli i wzięli do niewoli kilkaset tysięcy żołnierzy radzieckich.

We wrześniu 1941 roku Stalin wysłał go do Leningradu, który Niemcy właśnie odcięli od reszty kraju. Żukow wzmocnił obronę miasta, ściągał na front każdego, kto mógł walczyć, i stosował drakońskie środki. Jego rozkaz szyfrowy z 28 września 1941 roku zapowiadał, że rodziny żołnierzy, którzy poddadzą się do niewoli, będą rozstrzeliwane, a oni sami po powrocie także. W październiku, gdy Niemcy przełamali front pod Wiaźmą i Briańskiem, Stalin wezwał go do Moskwy i oddał mu dowództwo Frontu Zachodniego. Żukow zatrzymał natarcie niemieckie na przedpolach stolicy, a 5 i 6 grudnia rozpoczął kontrofensywę, która odrzuciła Niemców spod Moskwy. Wykorzystał w niej świeże dywizje przerzucone z Syberii i Dalekiego Wschodu, możliwe także dzięki temu, że Japonia, pamiętając Chałchin-Goł, nie zaatakowała ZSRR.

Rok 1942 przyniósł mu porażki, o których radziecka historiografia długo milczała. Krwawe natarcia na tzw. występ rżewski, w tym listopadowo-grudniowa operacja „Mars”, kosztowały setki tysięcy zabitych i rannych bez przełamania niemieckiej obrony. W sierpniu 1942 roku Stalin mianował go swoim zastępcą jako Naczelnego Wodza. Razem z szefem Sztabu Generalnego Aleksandrem Wasilewskim Żukow przygotował operację „Uran”, która w listopadzie 1942 roku okrążyła niemiecką 6 Armię pod Stalingradem. Jej schemat, czyli związanie przeciwnika w centrum i uderzenie silnymi zgrupowaniami w słabe skrzydła, przypominał manewr znad Chałchin-Goł. W styczniu 1943 roku Żukow koordynował przerwanie blokady Leningradu i został pierwszym od wybuchu wojny marszałkiem Związku Radzieckiego. Latem jako przedstawiciel Stawki uczestniczył w bitwie na łuku kurskim, choć Rokossowski twierdził potem, że Żukow przypisywał sobie w niej więcej, niż mu się należało.

Wisła, Odra, Berlin

Wiosną 1944 roku, po śmiertelnym zranieniu generała Nikołaja Watutina, Żukow dowodził przez dwa miesiące 1 Frontem Ukraińskim. Latem koordynował działania frontów białoruskich w operacji „Bagration”, która rozbiła niemiecką Grupę Armii „Środek” i doprowadziła Armię Czerwoną nad Wisłę. Jako przedstawiciel Stawki nadzorował także w kolejnych miesiącach działania na kierunku warszawskim, z przerwą na przygotowanie wkroczenia do Bułgarii. W czasie powstania warszawskiego wojska radzieckie zatrzymały się na prawym brzegu Wisły. Żukow i Rokossowski w swoich wspomnieniach tłumaczyli to wyczerpaniem wojsk po wielkiej ofensywie i siłą niemieckiej obrony. Polscy historycy zwracają uwagę, że decyzja o zakresie pomocy dla powstańców była przede wszystkim polityczna i zapadała u Stalina.

16 listopada 1944 roku Żukow objął dowództwo 1 Frontu Białoruskiego, w którego składzie walczyła 1 Armia Wojska Polskiego. W styczniu 1945 roku jego wojska rozpoczęły operację wiślańsko-odrzańską; 17 stycznia do ruin Warszawy weszli żołnierze 1 Armii WP, a pod koniec miesiąca czołówki frontu stanęły nad Odrą, niecałe sto kilometrów od Berlina. W lutym i marcu Żukow oczyszczał Pomorze, gdzie 1 Armia WP przełamała Wał Pomorski. 16 kwietnia rozpoczął operację berlińską. Natarcie na Wzgórza Seelow kosztowało go wielkie straty, bo Stalin rozgrywał go przeciw rywalowi, marszałkowi Iwanowi Koniewowi, którego 1 Front Ukraiński także zmierzał do Berlina. 2 maja garnizon miasta skapitulował. W nocy z 8 na 9 maja 1945 roku w Karlshorście Żukow przyjął w imieniu ZSRR akt bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, podpisany przez feldmarszałka Wilhelma Keitla. 24 czerwca na białym koniu odebrał na placu Czerwonym Paradę Zwycięstwa, którą dowodził Rokossowski.

Jego żołnierze weszli do Niemiec po latach niemieckich zbrodni na ziemiach radzieckich. Rozkazy Żukowa z początku 1945 roku wzywały do zemsty za „zamęczonych na śmierć” bliskich, a wkroczeniu Armii Czerwonej towarzyszyły masowe gwałty, grabieże i przemoc wobec ludności cywilnej, także na ziemiach polskich. W okupowanych Niemczech Żukow był pierwszym naczelnym dowódcą Grupy Wojsk Radzieckich i szefem Sowieckiej Administracji Wojskowej. Zasiadał w Sojuszniczej Radzie Kontroli, uczestniczył w konferencji poczdamskiej i zaprzyjaźnił się z generałem Dwightem Eisenhowerem.

Dwa upadki

Popularność Żukowa niepokoiła Stalina. W 1946 roku marszałka odwołano z Niemiec, a na posiedzeniu Głównej Rady Wojskowej w czerwcu oskarżono go o przypisywanie sobie zasług za zwycięstwo i o nielojalność. Bezpieka aresztowała i torturowała jego współpracowników, by wymusić zeznania obciążające marszałka. Żukow trafił na dowództwo drugorzędnego Odeskiego Okręgu Wojskowego, a w 1948 roku, po rewizji, w której znaleziono wywiezione z Niemiec meble, obrazy i kosztowności, na jeszcze mniej ważny Okręg Uralski. Nie aresztowano go jednak.

Po śmierci Stalina w marcu 1953 roku Żukow został pierwszym zastępcą ministra obrony. 26 czerwca 1953 roku osobiście aresztował na posiedzeniu kierownictwa partii szefa policji politycznej Ławrientija Berię, co przesądziło o zwycięstwie Nikity Chruszczowa. W 1954 roku kierował na poligonie pod Tockim ćwiczeniami wojsk z użyciem prawdziwej bomby atomowej. W lutym 1955 roku został ministrem obrony ZSRR. W tym roku był z Chruszczowem na konferencji w Genewie, a w 1956 roku, jako minister, odpowiadał za wojskową stronę stłumienia powstania węgierskiego. Domagał się rehabilitacji zamordowanych w czystce dowódców, w tym Tuchaczewskiego, Uborewicza, Blüchera i Szterna. W czerwcu 1957 roku jego poparcie uratowało Chruszczowa przed spiskiem Mołotowa, Malenkowa i Kaganowicza, za co Żukow wszedł do Prezydium KC. Kilka miesięcy później Chruszczow uznał, że marszałek jest zbyt silny. Gdy w październiku 1957 roku Żukow wrócił z wizyty w Jugosławii i Albanii, odwołano go z ministerstwa, a plenum KC usunęło go z władz partii, zarzucając mu „bonapartyzm” i podważanie roli partii w wojsku. W 1958 roku przeszedł w stan spoczynku.

Ostatnie lata i pamięć

Na emeryturze Żukow pisał wspomnienia. Po odsunięciu Chruszczowa Leonid Breżniew przywrócił mu publiczne honory, a w maju 1965 roku marszałek stanął na trybunie w czasie obchodów dwudziestej rocznicy zwycięstwa. Jego „Wspomnienia i refleksje” ukazały się w 1969 roku, po latach sporów z cenzurą, która usuwała krytykę Stalina i dopisywała fragmenty o roli Breżniewa; pełniejszą wersję wydano dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych. Żukow zmarł w Moskwie 18 czerwca 1974 roku. Wbrew jego woli ciało skremowano, a urnę z prochami wmurowano w mur kremlowski.

Żukow był czterokrotnym Bohaterem Związku Radzieckiego i dwukrotnym kawalerem Orderu Zwycięstwa. W Rosji uchodzi za największego wodza XX wieku, porównywanego z Suworowem i Kutuzowem. Historycy zachodni i rosyjscy po 1991 roku oceniają go bardziej złożenie: jako dowódcę o wyjątkowej sile woli i talencie operacyjnym, który uratował Moskwę i wygrał kluczowe bitwy wojny, ale zarazem ponosił klęski, takie jak pod Rżewem, i nie liczył się ze stratami we własnych szeregach. Dla przebiegu wojny szczególne znaczenie miało jego pierwsze zwycięstwo: nad Chałchin-Goł w sierpniu 1939 roku Żukow nie tylko wypróbował sposób walki, który potem zastosował przeciw Niemcom, ale też przyczynił się do tego, że Japonia w 1941 roku uderzyła na południe, a nie na Związek Radziecki.