Fedor von Bock

Fedor von Bock był jednym z trzech wielkich dowódców grup armii, którymi Hitler prowadził swoje pierwsze kampanie. We wrześniu 1939 roku jego Grupa Armii „Północ” przecięła korytarz pomorski, połączyła Rzeszę z Prusami Wschodnimi i uderzyła na Warszawę od północy. W maju 1940 roku jego wojska zajęły Holandię i Belgię, a latem 1941 roku Grupa Armii „Środek” pod jego dowództwem zadała Armii Czerwonej klęski pod Białymstokiem, Mińskiem, Smoleńskiem i Wiaźmą i doszła na przedpola Moskwy. Tam jego kariera się załamała. Pruski oficer starej daty, monarchista, który nie lubił nazistów, ale nigdy nie przeciwstawił się Hitlerowi, był wzorcowym przykładem generała, dla którego posłuszeństwo i zawodowa sprawność ważyły więcej niż pytanie, czemu służą. Zginął w ostatnich dniach wojny, jako jedyny niemiecki feldmarszałek zabity w wyniku działań nieprzyjaciela.

Pochodzenie i młodość

Urodził się 3 grudnia 1880 roku w twierdzy Küstrin nad Odrą, dziś Kostrzynie nad Odrą, w rodzinie o mocnych tradycjach wojskowych. Jego ojciec Moritz von Bock był pruskim generałem, który za zasługi w wojnie francusko-pruskiej otrzymał szlachectwo. Matka, Olga z domu von Falkenhayn, była siostrą Ericha von Falkenhayna, późniejszego szefa Sztabu Generalnego w pierwszych latach I wojny światowej. Bock przeszedł typową drogę syna pruskiej rodziny oficerskiej: szkoły kadetów w Poczdamie i w Groß-Lichterfelde pod Berlinem, a w 1898 roku przydział do 5 Pułku Piechoty Gwardii w Spandau. Uchodził za oficera surowego, ambitnego i oddanego służbie bez reszty. Kadetom w swojej dawnej szkole powtarzał, że największą chwałą żołnierza jest śmierć za ojczyznę. W 1905 roku ożenił się z Mally von Reichenbach, która zmarła w 1910 roku, zostawiając mu córkę. W 1910 roku skierowano go na przeszkolenie sztabowe, a w 1912 roku jako kapitan znalazł się w Wielkim Sztabie Generalnym.

I wojna światowa

Wojnę zaczął jako oficer sztabu Korpusu Gwardii na froncie zachodnim. W maju 1915 roku przeniesiono go do sztabu 11 Armii na froncie wschodnim, z którą wziął udział w przełamaniu pod Gorlicami, a w 1916 roku do 200 Dywizji Piechoty, walczącej w Karpatach i przy odpieraniu ofensywy Brusiłowa. Od 1917 roku służył w sztabie Grupy Armii Następcy Tronu we Francji. 1 kwietnia 1918 roku za pracę sztabową przy niemieckiej ofensywie wiosennej otrzymał order Pour le Mérite, najwyższe pruskie odznaczenie wojenne. Klęska Niemiec i abdykacja cesarza były dla niego, monarchisty, osobistym ciosem.

W Reichswehrze

Po wojnie Bock został w stutysięcznej Reichswehrze, na którą traktat wersalski zredukował niemiecką armię. Jako szef sztabu 3 Dywizji w Berlinie kierował na początku lat dwudziestych z polecenia gen. Hansa von Seeckta tzw. Czarną Reichswehrą – nielegalnymi oddziałami ochotników ukrytymi jako „komanda robocze” przy jednostkach wojska, które miały obejść wersalskie limity. Organizował je z jego ramienia major Bruno Buchrucker. W tych oddziałach dochodziło do skrytobójczych mordów na rzekomych „zdrajcach”, a na procesach w latach dwudziestych padały oskarżenia, że rozkazy wychodziły od oficerów z otoczenia Bocka. On sam przed sądem zaprzeczał, by ministerstwo wiedziało o czymkolwiek. Gdy 1 października 1923 roku Buchrucker wbrew jego wyraźnemu sprzeciwowi podjął próbę puczu w Küstrin, Reichswehra stłumiła go w ciągu kilku godzin, a Seeckt rozwiązał Czarną Reichswehrę. Wcześniej, w marcu 1920 roku, Bock nie poparł puczu Kappa.

W następnych latach awansował regularnie: w 1924 roku objął batalion, w 1926 roku pułk piechoty w Kołobrzegu, w 1929 roku jako generał major dywizję kawalerii we Frankfurcie nad Odrą, a w 1931 roku jako generał porucznik 2 Dywizję i okręg wojskowy w Szczecinie.

Generał Hitlera

Dojście Adolfa Hitlera do władzy Bock przyjął z dystansem, ale bez sprzeciwu. Nie należał do partii, uważano go za monarchistę obojętnego wobec nazistowskiej ideologii, lecz rozbudowa armii otwierała przed nim drogę na szczyt. 1 marca 1935 roku, w dniach, gdy Niemcy jawnie zrywały z rozbrojeniowymi postanowieniami Wersalu, został generałem piechoty i dowódcą 3 Grupy Wojsk w Dreźnie. W 1936 roku ożenił się po raz drugi, z Wilhelminą von der Osten z domu von Boddien. Wiosną 1938 roku, w czasie Anschlussu Austrii, dowodził utworzoną ze swojego sztabu 8 Armią, która 12 marca wkroczyła do Austrii. Wydał wtedy rozkaz, by wobec każdego oporu ludności, także biernego, bezwzględnie stosować prawo wojenne. Został generałem pułkownikiem, a w listopadzie 1938 roku objął 1 Grupę Wojsk w Berlinie, najważniejsze dowództwo na wschodzie Rzeszy.

Kampania wrześniowa

Wiosną i latem 1939 roku sztab Bocka przygotowywał północną część planu „Fall Weiss”. 26 sierpnia jego dowództwo przekształcono w Grupę Armii „Północ”. Miała dwie armie: 4 Armię gen. Günthera von Kluge na Pomorzu Zachodnim i 3 Armię gen. Georga von Küchlera w Prusach Wschodnich, razem około 630 tysięcy żołnierzy. 1 września, gdy Niemcy napadły na Polskę, 4 Armia uderzyła na korytarz pomorski, a 3 Armia ruszyła z Prus Wschodnich na Mławę i dalej na Warszawę. Po kilku dniach walk w Borach Tucholskich połączenie Rzeszy z Prusami Wschodnimi było faktem, a Armia „Pomorze” musiała się wycofywać na południe. Bock przerzucił potem korpus pancerny Heinza Guderiana do Prus Wschodnich, skąd uderzył on przez Wiznę na Brześć, daleko na tyły polskiej obrony. Wojska Grupy Armii „Północ” brały udział w oblężeniu Warszawy, a 29 września skapitulowała przed nimi twierdza Modlin. 30 września Bock otrzymał za kampanię wrześniową Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego.

Kampania miała też swoją ciemną stronę, za którą Bock jako dowódca ponosił odpowiedzialność. 10 września polecił, by wsie, z których padły strzały do niemieckich żołnierzy, palić, jeśli nie da się ustalić domu, z którego strzelano. Niemieccy historycy, m.in. Jochen Böhler, pokazali, że takie rozkazy, połączone z obsesyjnym strachem przed „partyzantami”, prowadziły do masowych egzekucji cywilów i palenia całych wsi przez Wehrmacht. Bock w swoim dzienniku nie ukrywał zaniepokojenia tym, co działo się na zapleczu frontu. W listopadzie 1939 roku zanotował, że jeśli w okupowanej Polsce „kolonizacja” będzie dalej prowadzona takimi metodami, metody te kiedyś obrócą się przeciw Niemcom. Na notatce się skończyło.

Holandia, Belgia i Francja

Jeszcze przed końcem walk w Polsce Bock przeniósł swój sztab na zachód, gdzie w październiku 1939 roku sformował Grupę Armii „B”. Podobnie jak inni wysocy dowódcy uważał, że jesienna ofensywa na Francję skończy się klęską, i mówił o tym otwarcie, co nie wpłynęło na decyzje Hitlera. 10 maja 1940 roku jego 18 i 6 Armia uderzyły na Holandię i Belgię. Atak miał przekonać aliantów, że to tu pada główny cios, i wciągnąć ich najlepsze armie na północ, podczas gdy Gerd von Rundstedt przebijał się przez Ardeny. Plan się powiódł. Holandia skapitulowała 15 maja, Belgia 28 maja, a 14 czerwca wojska Bocka wkroczyły do Paryża. Bock przyjmował defiladę pod Łukiem Triumfalnym i był obecny przy podpisaniu rozejmu 22 czerwca w Compiègne, w tym samym wagonie, w którym w 1918 roku Niemcy podpisały rozejm kończący I wojnę światową. 19 lipca 1940 roku Hitler mianował go, razem z jedenastoma innymi generałami, feldmarszałkiem. Na sześćdziesiąte urodziny w grudniu 1940 roku otrzymał od Hitlera wysoką dotację pieniężną, a jak inni feldmarszałkowie pobierał też co miesiąc nieopodatkowane dodatki z tajnego funduszu – część systemu, którym dyktator wiązał ze sobą generałów.

Marsz na Moskwę

Do operacji „Barbarossa” Bock dowodził największą z trzech grup armii, Grupą Armii „Środek”, z dwiema grupami pancernymi Hermanna Hotha i Guderiana. Już w lutym 1941 roku pytał Hitlera, czy pokonanie Armii Czerwonej wystarczy, by zmusić ZSRR do pokoju. Gdy w maju wydano rozkaz o komisarzach, który nakazywał rozstrzeliwanie wziętych do niewoli komisarzy politycznych Armii Czerwonej, Bock, ponaglany przez oficerów swojego sztabu Henninga von Tresckowa i Rudolfa-Christopha von Gersdorffa, zgłosił ustny sprzeciw w dowództwie wojsk lądowych. Gdy nic nie wskórał, miał powiedzieć swoim oficerom: „Panowie, stwierdzam: feldmarszałek von Bock zaprotestował”. Rozkaz był wykonywany także w jego grupie armii.

22 czerwca 1941 roku wojska Bocka przekroczyły Bug. W pierwszych tygodniach zamknęły w kotłach pod Białymstokiem i Mińskiem, a potem pod Smoleńskiem setki tysięcy żołnierzy radzieckich. Bock chciał iść prosto na Moskwę, ale w sierpniu Hitler skierował część jego sił na Kijów. Ofensywę na Moskwę, nazwaną „Tajfun”, rozpoczęto dopiero 30 września–2 października. Podwójne okrążenie pod Wiaźmą i Briańskiem przyniosło Niemcom kilkaset tysięcy jeńców, ale potem przyszły jesienne roztopy, mróz i rosnący opór. Na początku grudnia czołowe oddziały stały kilkadziesiąt kilometrów od Kremla, wyczerpane i bez zimowego wyposażenia. 5–6 grudnia Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy i odrzuciła je od miasta. Na tyłach Grupy Armii „Środek” Einsatzgruppe B mordowała w tym czasie dziesiątki tysięcy Żydów, a miliony jeńców radzieckich umierały z głodu i chorób w obozach Wehrmachtu. Według części historyków Bock należał do nielicznych dowódców, którzy upominali się o los jeńców, ale w swoim rejonie niewiele zrobił, by go poprawić. 19 grudnia, w tym samym czasie co naczelny dowódca wojsk lądowych Walther von Brauchitsch, Hitler odsunął go od dowództwa, oficjalnie z powodu choroby.

Ostatnie dowództwo i dymisja

Już w styczniu 1942 roku, po nagłej śmierci feldmarszałka Waltera von Reichenaua, Bock objął Grupę Armii „Południe”. W maju odparł radziecką ofensywę pod Charkowem i zamienił ją w okrążenie kilkuset tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej. W czerwcu poprowadził pierwszą fazę letniej ofensywy w kierunku Donu i Woroneża. Gdy Hitler podzielił jego wojska na dwie grupy armii, a Bock chciał najpierw rozbić siły radzieckie pod Woroneżem, zamiast od razu gonić je na wschód, dyktator stracił cierpliwość. W połowie lipca 1942 roku Bock został zdymisjonowany i przeniesiony do rezerwy. Wojska, którymi dowodził, poszły dalej, na Stalingrad i Kaukaz.

Do końca wojny nie dostał już żadnego dowództwa. Mieszkał na uboczu w swoim majątku. Tresckow, żonaty z jego kuzynką, wielokrotnie próbował przeciągnąć go na stronę spiskowców, bez skutku. Zamach z 20 lipca 1944 roku Bock potępił jako zbrodnię. Po samobójstwie Hitlera zgłosił gotowość służby rządowi admirała Karla Dönitza. 3 maja 1945 roku jego samochód, jadący w kierunku Hamburga, został ostrzelany przez brytyjski samolot w pobliżu Lensahn w Holsztynie. Zginęli jego żona, pasierbica i kierowca. Bock, ciężko ranny, zmarł następnego dnia, 4 maja 1945 roku, w szpitalu marynarki wojennej w Oldenburgu w Holsztynie.

Znaczenie

Fedor von Bock był jednym z najzdolniejszych operacyjnie dowódców Wehrmachtu i jednym z architektów zwycięstw z lat 1939–1941. W Polsce jego grupa armii odcięła Pomorze i zamknęła od północy pierścień wokół Warszawy, we Francji odegrała rolę przynęty, która pozwoliła na przełamanie w Ardenach, a w ZSRR doszła dalej na wschód niż jakakolwiek inna. Pod Moskwą skończyła się jednak era łatwych zwycięstw, a jego dymisja była częścią czystki, w której Hitler przejął osobiste dowodzenie wojskami lądowymi. Bock reprezentował korpus oficerski, który przyjął Hitlera, bo ten dał armii pieniądze, sprzęt i wojnę. Jego dziennik pokazuje człowieka, który dostrzegał zbrodnie popełniane w Polsce i ZSRR, czasem je krytykował, ale nigdy nie posunął się dalej niż do zapisków i ustnych protestów. Nie doczekał procesu, w którym musiałby za nie odpowiadać.