Niemcy pod Ordżonikidze

Na początku listopada 1942 roku niemieckie czołgi stanęły kilka kilometrów od Ordżonikidze, dzisiejszego Władykaukazu – miasta, w którym zaczyna się Gruzińska Droga Wojenna, jedyna wówczas szosa prowadząca przez główny grzbiet Kaukazu do Tbilisi. Popularne kalendaria pod datą 5 listopada podają, że niemiecki III Korpus Pancerny i rumuńska 2 Dywizja Górska zdobyły tego dnia miasteczko Alagir, najdalej na południe wysunięty punkt, do którego doszły państwa Osi na froncie wschodnim. Rzeczywistość była nieco inna, choć sens tego ujęcia jest trafny. Alagir zajęła według radzieckich i niemieckich opracowań już 1 listopada niemiecka 23 Dywizja Pancerna, a 5 listopada to raczej dzień, w którym niemieckie natarcie ostatecznie stanęło. Okolice Alagiru i Gizelu pod Ordżonikidze uchodzą w historiografii za najdalszy zasięg niemieckiej ofensywy na Kaukazie – ponad 600 kilometrów od Rostowa. Kilka dni później Armia Czerwona omal nie okrążyła tam całej niemieckiej dywizji pancernej.

Ropa, której nie zdobyto

Celem letniej ofensywy na Kaukazie były złoża ropy. Adolf Hitler mówił swoim generałom – według późniejszej relacji Friedricha Paulusa – że jeśli nie dostanie ropy z Majkopu i Groznego, będzie musiał zakończyć wojnę. Od początku operacji „Blau” pod koniec czerwca Grupa Armii A posuwała się szybko: w sierpniu zajęła zniszczony przez Rosjan Majkop, a 1 Armia Pancerna gen. Ewalda von Kleista doszła nad Terek i na początku września sforsowała go pod Mozdokiem. Potem natarcie utknęło. W górach strzelcy alpejscy nie przeszli przełęczy ku Suchumi, na wybrzeżu Niemcy zajęli większość Noworosyjska, ale nie port, a nad Terekiem 1 Armia Pancerna przez cały wrzesień i październik nie zdołała przebić się przez wzgórza pod Malgobekiem, zamykające drogę do Groznego.

Kaukaz przegrywał przy tym rywalizację o siły ze Stalingradem. Od sierpnia, gdy 6 Armia przebiła się przez wielki łuk Donu ku Wołdze, to tam kierowano większość lotnictwa, paliwa i posiłków. Kleistowi zabrano część dywizji, a jego wojska, zaopatrywane wzdłuż setek kilometrów stepu, cierpiały na stały brak benzyny i amunicji. Po odwołaniu we wrześniu feldmarsz. Wilhelma Lista Grupą Armii A dowodził z odległej o ponad tysiąc kilometrów kwatery w Winnicy sam Hitler.

Natarcie na Nalczyk

Kleist szukał więc słabego miejsca, w które mógłby uderzyć skromnymi siłami. Znalazł je na zachodnim skrzydle, na przedgórzu Kaukazu, gdzie broniła się wyczerpana, pozbawiona czołgów radziecka 37 Armia gen. Piotra Kozłowa. W tajemnicy przerzucono tam 13 i 23 Dywizję Pancerną z III Korpusu Pancernego gen. Eberharda von Mackensena; obok nich stała tu już rumuńska 2 Dywizja Górska gen. Ioana Dumitrache, uważana za jedną z najlepszych jednostek armii rumuńskiej. Według radzieckiego opracowania Niemcy uzyskali na sześciokilometrowym odcinku przełamania trzykrotną przewagę w ludziach i wielokrotną w artylerii, a w czołgach – całkowitą. Dowództwo Północnej Grupy Wojsk Frontu Zakaukaskiego gen. Iwana Maslennikowa niczego nie zauważyło; samo szykowało natarcie zupełnie gdzie indziej, pod Malgobekiem.

Uderzenie ruszyło 25 października. Po silnym nalocie, który rozbił m.in. dowództwo 37 Armii, rumuńscy strzelcy górscy i niemiecka piechota wyszli z przyczółka nad rzeką Baksan, a nazajutrz w wyłom weszły dywizje pancerne. Radziecki front się rozpadł: dywizje 37 Armii, odcięte od siebie, cofały się w góry, a między nimi otworzyła się luka, przez którą droga na wschód stała otworem. Sztab Grupy Armii A meldował do kwatery Hitlera, że natarcie zaskoczyło przeciwnika i że zwrot czołgów ku Władykaukazowi „otworzy szerokie perspektywy”.

Nalczyk, stolica Kabardyno-Bałkarii, padł według radzieckich źródeł 28 października. Zajęli go Rumuni; gen. Dumitrache dostał za to 2 listopada Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego – stąd w niektórych chronologiach spotyka się dla zdobycia miasta właśnie tę datę. Po kilku dniach przegrupowania 13 i 23 Dywizja Pancerna ruszyły dalej na wschód, rozbiły 31 października sztab nowo przysłanego radzieckiego 10 Korpusu Strzeleckiego i wyszły nad rzekę Ardon. W walkach nad Terekiem ciężko ranny został dowódca 13 Dywizji Pancernej gen. Traugott Herr; zastąpił go gen. Hellmut von der Chevallerie.

Alagir i Gizel

1 listopada niemieckie czołgi zajęły Alagir, u wylotu doliny Ardonu, gdzie zaczyna się druga droga przez góry – Osetyjska Droga Wojenna. Tego samego dnia Luftwaffe zbombardowała Ordżonikidze. Rankiem 2 listopada, przy wsparciu blisko stu czołgów, 13 Dywizja Pancerna przełamała zewnętrzny pierścień obrony miasta między Fiagdonem a Dzuarikau i pod wieczór zajęła Gizel, wieś na zachodnich przedmieściach, kilka kilometrów od centrum Ordżonikidze. Do Groznego było stąd około stu kilometrów, do Tbilisi – około dwustu, ale przez przełęcze, których nie dało się sforsować czołgami.

Tu natarcie się zatrzymało. Dowódca Frontu Zakaukaskiego gen. armii Iwan Tiuleniew zrezygnował z zaplanowanego uderzenia i w ciągu dwóch dni przerzucił pod miasto 10 Gwardyjski Korpus Strzelecki, dwie brygady pancerne oraz pułki artylerii przeciwpancernej i rakietowej. Na przedpolu broniły się 11 Gwardyjski Korpus Strzelecki gen. Iwana Rosłego i oddziały miejscowego pospolitego ruszenia, a radziecka 4 Armia Lotnicza mimo złej pogody wykonała na tym kierunku – według radzieckich danych – około 2200 lotów bojowych w ciągu dwunastu dni. 3 i 4 listopada Niemcy próbowali poszerzyć wyłom, zgromadziwszy pod Gizelem – według radzieckich danych – do 150 czołgów, ale nie posunęli się dalej. 4 listopada sztab 1 Armii Pancernej meldował, że natarcie na Ordżonikidze trzeba wstrzymać, dopóki nie zostaną oczyszczone tyły i skrzydła. 5 listopada natarcie ustało całkowicie, a armia otrzymała z kwatery Hitlera ostrzeżenie, że w rocznicę rewolucji, 7 listopada, należy się spodziewać wielkich radzieckich uderzeń na całym froncie i bronić „każdej piędzi ziemi”.

Kocioł pod Gizelem

Niemiecki klin pod Ordżonikidze był wąski i głęboki, a jego skrzydła wisiały w powietrzu. Radzieckie dowództwo postanowiło go odciąć. Rankiem 6 listopada 11 Gwardyjski Korpus Strzelecki z dwiema brygadami strzeleckimi i dwiema pancernymi uderzył wzdłuż rzeki Fiagdon na Dzuarikau, na tyły niemieckiego zgrupowania, a w południe brygady 10 Gwardyjskiego Korpusu, wsparte czołgami, zaatakowały Gizel od czoła. Do wieczora 13 Dywizja Pancerna i część sił, które poszły za nią, znalazły się w niemal zamkniętym worku. Łączność z resztą korpusu zapewniał im tylko kilkukilometrowy korytarz pod Majramadagiem, u wejścia do wąwozu Suar.

O ten korytarz toczyła się przez następne dni zażarta walka. Niemcy rzucili do natarcia rumuńską 2 Dywizję Górską i pułk dywersyjnej jednostki „Brandenburg”, wsparte kilkudziesięcioma czołgami, ale nie zdołali zepchnąć radzieckiej 34 Brygady Strzeleckiej, sformowanej z podchorążych szkół marynarki wojennej. Kocioł nie został jednak domknięty. Radzieckie natarcie prowadzono ostrożnie i niewielkimi siłami – dowództwo Północnej Grupy wciąż obawiało się o kierunek groźnieński i trzymało tam główne siły – a Kleist ściągnął na pomoc części 5 Dywizji SS „Wiking”. Pod ich osłoną w nocy z 11 na 12 listopada 13 Dywizja Pancerna wyrwała się z okrążenia na zachód, porzucając część ciężkiego sprzętu. 11 listopada wojska radzieckiej 9 Armii zajęły Gizel, a 12 listopada wyszły na linię rzek Fiagdon i Majramadag, gdzie front ustalił się na zimę.

Radzieckie opracowania podają, że w operacji obronnej pod Nalczykiem i Ordżonikidze, trwającej od 25 października do 12 listopada, zdobyto 140 czołgów i 70 dział, a wojska niemieckie i rumuńskie straciły ponad 5000 zabitych. Liczby te pochodzą wyłącznie ze strony radzieckiej i są zapewne zawyżone – część „zdobytych” czołgów stanowiły wraki pozostawione na polu walki – ale niemieckie dokumenty również mówią o ciężkich stratach, a 13 Dywizja Pancerna na wiele tygodni straciła wartość bojową.

Kres marszu na Kaukaz

Walki pod Gizelem zamknęły niemiecką ofensywę na Kaukazie. Po pięciu miesiącach marszu 1 Armia Pancerna stała u podnóża gór z nielicznymi czołgami, bez rezerw i na końcu nadwyrężonej linii zaopatrzenia. Ropa Groznego, od której jej czołówki dzieliło miejscami niespełna sto kilometrów, pozostała poza jej zasięgiem, a ropa Baku – na jakiej Hitlerowi naprawdę zależało – była jeszcze dalej. Pola naftowe Majkopu, jedyne, jakie Niemcy zajęli, zostały przed odwrotem tak zniszczone, że do zimy wydobyto z nich znikome ilości. Ostatnia szansa, by zrealizować strategiczny cel całej kampanii 1942 roku, przepadła dokładnie wtedy, gdy także w Stalingradzie 6 Armia przygotowywała ostatni szturm.

Dwa tygodnie później położenie na Kaukazie odwróciło się całkowicie. 19 listopada 1942 roku Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy pod Stalingradem, a 23 listopada zamknęła okrążenie 6 Armii. 22 listopada Kleist objął dowództwo całej Grupy Armii A, a 1 Armię Pancerną przejął Mackensen. Gdy na przełomie roku radzieckie wojska nad Donem zagroziły odcięciem Grupy Armii A od Rostowa, Hitler zgodził się na odwrót: w styczniu 1943 roku Niemcy opuścili Mozdok, Nalczyk i Majkop, a ich wojska wycofały się częściowo przez Rostów, częściowo na przyczółek nad Kubaniem. Kaukaz – cel, dla którego latem 1942 roku rozproszono siły Wehrmachtu na dwóch rozbieżnych kierunkach – nie dał Rzeszy ropy, która mogłaby zmienić bilans wojny.