Friedrich Paulus

Friedrich Paulus był typowym oficerem sztabowym: pracowitym, starannym, uzdolnionym w planowaniu operacji, a zarazem niepewnym w samodzielnym dowodzeniu i bezwarunkowo posłusznym. W latach 1940–1941 jako zastępca szefa sztabu generalnego wojsk lądowych koordynował prace nad planem napaści na Związek Radziecki, który 18 grudnia 1940 roku przybrał postać dyrektywy nr 21 „Barbarossa”. Półtora roku później poprowadził 6 Armię nad Wołgę, a jego nazwisko na zawsze związało się z klęską pod Stalingradem. Jako pierwszy niemiecki feldmarszałek dostał się do niewoli, w której przeszedł na stronę antyhitlerowskiej propagandy, a w 1946 roku zeznawał w Norymberdze przeciw dawnym przełożonym. Ostatnie lata spędził w NRD.

Syn urzędnika

Urodził się 23 września 1890 roku w Breitenau, dziś części gminy Guxhagen w Hesji, jako syn Ernsta Paulusa, kasjera tamtejszego zakładu poprawczego, a później księgowego w administracji prowincji w Kassel. W wielu książkach, zwłaszcza anglojęzycznych, pojawia się jako „von Paulus”, ale to błąd: rodzina nie należała do szlachty. W 1909 roku zdał maturę w kasselskim gimnazjum. Marzył o karierze oficera marynarki wojennej, lecz go nie przyjęto, według biografów z powodu mieszczańskiego pochodzenia. Przez jeden semestr studiował prawo w Marburgu, a w lutym 1910 roku wstąpił jako kandydat na oficera do 111 Pułku Piechoty w Rastatt w Badenii. W sierpniu 1911 roku został podporucznikiem.

4 lipca 1912 roku ożenił się z Eleną Constance Rosetti-Solescu, siostrą dwóch kolegów z pułku, pochodzącą ze starej rodziny bojarskiej spokrewnionej z księciem Aleksandrem Janem Cuzą, twórcą zjednoczonej Rumunii. Mieli troje dzieci: córkę Olgę (ur. 1914) i bliźniaków Friedricha i Ernsta Alexandra (ur. 1918). Friedrich zginął w 1944 roku pod Anzio we Włoszech.

Wielka wojna i Reichswehra

W 1914 roku walczył ze swoim pułkiem w Wogezach i pod Arras, jesienią ciężko zachorował. Od 1915 roku służył w sztabach w ramach Korpusu Alpejskiego, elitarnej dywizji górskiej, z którą przeszedł niemal wszystkie fronty: Tyrol Południowy, Serbię i Macedonię, Verdun w 1916 roku, Rumunię i front nad Isonzo. Wojnę skończył jako kapitan i oficer sztabu, z oboma klasami Krzyża Żelaznego i z amebozą nabytą na Bałkanach, która dokuczała mu do końca życia.

Po rewolucji listopadowej został w wojsku. Na przełomie 1918 i 1919 roku służył w ochotniczej Straży Granicznej Wschód, jednym z Freikorpsów walczących z Polakami na pograniczu, choć zajmował się głównie werbunkiem i organizacją. Przyjęto go do stutysięcznej Reichswehry, w której przeszedł typową drogę oficera przewidzianego do sztabu: adiutant pułku w Konstancji, oficer sztabu w Stuttgarcie, w latach 1927–1929 dowódca kompanii w 13 Pułku Piechoty, gdzie sąsiednią kompanią karabinów maszynowych dowodził Erwin Rommel, potem wykładowca taktyki. Z biografów wynika, że sympatyzował z puczem Kappa-Lüttwitza w 1920 roku, ale polityką się nie zajmował. W 1931 roku, już jako major, uczył taktyki i historii wojen na kursach dla oficerów sztabu generalnego w Berlinie.

Twórca broni pancernej

Dojście nazistów do władzy obserwował w stolicy. Jego ówczesne poglądy na nowy reżim nie są znane, ale jak większość korpusu oficerskiego przyjął z zadowoleniem przywrócenie poboru i zbrojenia. W 1934 roku objął dowództwo 3 Oddziału Samochodowego w Wünsdorfie pod Berlinem, jednej z jednostek, z których wyrosła niemiecka broń pancerna. W 1935 roku, jako następca Heinza Guderiana, został szefem sztabu Dowództwa Wojsk Motorowych gen. Oswalda Lutza, które kierowało budową i szkoleniem dywizji pancernych. W 1938 roku przeszedł na stanowisko szefa sztabu XVI Korpusu Armijnego w Berlinie, pierwszego niemieckiego korpusu pancernego, którym dowodził najpierw Guderian, a od jesieni gen. Erich Hoepner. Guderian cenił go jako „błyskotliwie inteligentnego, sumiennego i pracowitego”, ale wątpił w jego stanowczość i twardość.

Szef sztabu Reichenaua

W sierpniu 1939 roku, w trakcie skrytej mobilizacji, Paulus, od 1939 roku generał major, został szefem sztabu 10 Armii gen. Waltera von Reichenaua. Była to najsilniejsza armia w kampanii wrześniowej, z większością dywizji pancernych i lekkich. Ze Śląska uderzyła przez Częstochowę i Radom na Warszawę, a jej korpusy walczyły potem z polskimi armiami nad Bzurą. Reichenau, energiczny i porywczy dowódca, który lubił być na pierwszej linii, i Paulus, metodyczny pracownik sztabu, dobrze się uzupełniali.

Jesienią 1939 roku armię przemianowano na 6 Armię. W maju 1940 roku nacierała przez Belgię: sforsowała Mozę i kanał Alberta, odepchnęła aliantów znad Dyli i w ostatnich dniach maja przyjęła kapitulację armii belgijskiej. Po kampanii belgijskiej 6 Armia wzięła udział w drugiej fazie kampanii francuskiej, od Sommy po Loarę. Paulus zakończył ją nad Loarą i na wybrzeżu Normandii, a latem jego sztab zajmował się planami desantu w Anglii. W sierpniu 1940 roku został generałem porucznikiem.

Planista „Barbarossy”

3 września 1940 roku Paulus objął stanowisko pierwszego oberkwatermistrza w sztabie generalnym wojsk lądowych, czyli zastępcy gen. Franza Haldera do spraw operacyjnych. Nad nim stali już tylko Halder i naczelny dowódca wojsk lądowych feldmarszałek Walther von Brauchitsch. Hitler od 31 lipca był zdecydowany zaatakować Związek Radziecki wiosną 1941 roku, a w sztabie leżało już kilka studiów, przede wszystkim plan gen. Ericha Marcksa. Halder polecił Paulusowi zebrać je w jeden plan operacyjny. 29 października Paulus złożył memoriał o „podstawach operacji rosyjskiej”, a 29 listopada oraz 3 i 7 grudnia prowadził w kwaterze OKH w Zossen gry wojenne z udziałem szefów sztabów przyszłych grup armii. Gry pokazały, że sił wystarczy ledwie na natarcie, odwodów prawie nie będzie, a po dojściu do Dniepru i Dźwiny armia będzie musiała stanąć dla uzupełnienia zaopatrzenia. Paulus uważał, że kluczem jest szybkie uderzenie kolumn pancernych, które nie pozwolą Armii Czerwonej wycofać się w głąb kraju, i zdobycie Moskwy. Plan OKH, zaprezentowany Hitlerowi 5 grudnia, stał się podstawą dyrektywy podpisanej 18 grudnia, choć Hitler przesunął w nim akcent z Moskwy na Leningrad i Ukrainę.

W pierwszej połowie 1941 roku Paulus uzgadniał udział sojuszników w przyszłej wojnie. W kwietniu Halder wysłał go do Afryki Północnej, by powstrzymał Rommla, którego samowolne ofensywy pochłaniały siły potrzebne na wschodzie. Paulus był świadkiem nieudanego szturmu na Tobruk 30 kwietnia i 1 maja, nakazał Rommlowi przejść do obrony i przez Rzym wrócił do Berlina. Po napaści na ZSRR 22 czerwca 1941 roku jeździł jako wysłannik Haldera na odcinki frontu. Choć widział, że założenia o szybkim upadku Związku Radzieckiego okazały się fałszywe, wykonywał decyzje Hitlera bez sprzeciwu, uznając je za żołnierski obowiązek.

Dowódca 6 Armii

W grudniu 1941 roku Reichenau objął dowództwo Grupy Armii „Południe” i zażądał, by jego dawny szef sztabu przejął po nim 6 Armię. Paulus, mianowany 5 stycznia 1942 roku generałem wojsk pancernych, objął dowództwo 20 stycznia, trzy dni po śmierci Reichenaua, który zmarł po udarze. Nominacja budziła wątpliwości, bo Paulus nigdy dotąd nie dowodził nawet dywizją, a teraz dostał armię liczącą około 300 tysięcy żołnierzy. Według biografów wycofał w swojej armii osławiony rozkaz Reichenaua z października 1941 roku, który wzywał żołnierzy do zrozumienia dla „surowej, ale sprawiedliwej kary” wobec „żydowskiego podczłowieczeństwa”, i niechętnie odnosił się do rozkazu o komisarzach, ale 6 Armia nadal współdziałała z oddziałami SS i policji na swoim zapleczu.

W maju 1942 roku 6 Armia odparła radziecką ofensywę pod Charkowem i razem z innymi wojskami okrążyła nacierające armie (operacja charkowska). Do niewoli trafiło około 240 tysięcy żołnierzy radzieckich, a Paulus, odznaczony Krzyżem Rycerskim, stał się bohaterem niemieckiej propagandy. Pod koniec czerwca ruszyła letnia ofensywa na Kaukaz i Wołgę. 23 lipca Hitler zmienił plan: 6 Armia miała sama zdobyć Stalingrad, podczas gdy główne siły szły na Kaukaz. Paulus ostrzegał, że jego armia jest na to za słaba. 23 sierpnia jej czołówki doszły do Wołgi na północ od miasta, a od września toczyły się w Stalingradzie walki o każdą ulicę i fabrykę. Niemcy zajęli około 90 procent miasta, ale nie zdołali zepchnąć do rzeki ostatnich przyczółków radzieckiej 62 Armii.

Stalingrad

19 listopada 1942 roku Armia Czerwona rozpoczęła operację „Uran”, przełamała front rumuńskich armii na północ i na południe od Stalingradu i 23 listopada zamknęła pierścień okrążenia wokół 6 Armii i części 4 Armii Pancernej, łącznie według różnych szacunków 250–300 tysięcy żołnierzy niemieckich, rumuńskich i radzieckich ochotników w niemieckiej służbie. Paulus prosił o swobodę działania i zgodę na przebicie się na południowy zachód. 24 listopada Hitler nakazał utrzymać „twierdzę Stalingrad”, opierając się na obietnicy Hermanna Göringa, że Luftwaffe zaopatrzy kocioł drogą powietrzną. Gdy dowódca LI Korpusu gen. Walther von Seydlitz-Kurzbach zaczął na własną rękę cofać oddziały i domagał się wyrwania z okrążenia wbrew rozkazom, Paulus go nie poparł. Zaufał zwierzchnikom, w tym nowemu przełożonemu, feldmarszałkowi Erichowi von Mansteinowi, który obiecywał, że armia nie zostanie opuszczona. 30 listopada Paulus został generałem pułkownikiem.

Lotnictwo dostarczało zaledwie ułamek potrzebnych 300–500 ton zaopatrzenia dziennie. 12 grudnia odsiecz Mansteina ruszyła z południa i doszła na mniej więcej 50 kilometrów od kotła. Manstein liczył, że Paulus wyjdzie jej naprzeciw, ale nie wydał mu jasnego rozkazu przebicia się, a Hitler takiej zgody nie dał. Paulus, którego armia miała paliwa na kilkadziesiąt kilometrów jazdy, nie zdecydował się działać na własną odpowiedzialność. 23 grudnia odsiecz się wycofała. Głodujący, zamarzający żołnierze bronili się jeszcze przez pięć tygodni. 8 stycznia 1943 roku gen. Konstanty Rokossowski, dowódca Frontu Dońskiego, zaproponował honorową kapitulację. Paulus ją odrzucił. 10 stycznia rozpoczął się ostateczny szturm, a w ciągu kilkunastu dni Niemcy stracili oba lotniska w kotle. Paulus meldował o tysiącach rannych bez opieki i prosił o zgodę na kapitulację, ale Hitler odmówił, a sam Paulus jeszcze 29 stycznia wysłał mu depeszę z pozdrowieniami w rocznicę przejęcia władzy.

30 stycznia Hitler awansował go na feldmarszałka. Ponieważ żaden niemiecki feldmarszałek nie poddał się dotąd do niewoli, awans odczytywano jako zachętę do samobójstwa. Paulus nie zamierzał jej przyjąć. Rano 31 stycznia żołnierze radzieckiej 64 Armii gen. Michaiła Szumiłowa dotarli do piwnic domu towarowego „Uniwermag”, gdzie mieściło się dowództwo armii. Kapitulację południowej części kotła uzgadniał szef sztabu gen. Arthur Schmidt, a Paulus, który utrzymywał potem, że wzięto go do niewoli, a nie że się poddał, odmówił wydania rozkazu kapitulacji walczącej jeszcze części północnej. Ta złożyła broń 2 lutego. Do niewoli trafiło około 91 tysięcy żołnierzy, z których do Niemiec wróciło po wojnie zaledwie około 6 tysięcy. Hitler wpadł we wściekłość, że Paulus wybrał niewolę zamiast śmierci.

W niewoli

W nocy z 31 stycznia na 1 lutego Paulusa przesłuchali w sztabie Frontu Dońskiego Rokossowski i Woronow. Następnie trafił z innymi generałami do obozów jenieckich w Krasnogorsku pod Moskwą, w Suzdalu i w Wojkowie. NKWD śledziło jego nastroje. Wiosną 1943 roku pozdrawiał jeszcze współtowarzyszy „Heil Hitler” i liczył na wymianę jeńców. Odmówił przystąpienia do utworzonego w lipcu 1943 roku Komitetu Narodowego „Wolne Niemcy”, w którym działali niemieccy komuniści na czele z Wilhelmem Pieckiem, i do Związku Oficerów Niemieckich, założonego we wrześniu przez Seydlitza. Tłumaczył, że jako jeniec nie może występować przeciw własnemu rządowi.

Zmienił zdanie latem 1944 roku, po nieudanym zamachu na Hitlera z 20 lipca i egzekucjach oficerów, wśród których byli jego dawni koledzy, oraz po kolejnych tygodniach nacisków. 8 sierpnia 1944 roku podpisał apel do narodu niemieckiego, wzywający do odwrócenia się od Hitlera, i odtąd przemawiał w radzieckim radiu, nawołując żołnierzy Wehrmachtu do składania broni. Pisał też do Józefa Stalina z propozycją tworzenia niemieckich oddziałów ochotniczych, która pozostała bez odpowiedzi. W Niemczech jego rodzinę objęto odpowiedzialnością zbiorową (Sippenhaft): syn trafił do aresztu twierdzy, a żona, która odmówiła wyrzeczenia się męża, i córka – do obozów. Większość niemieckich jeńców uważała jego przejście za zdradę, tym bardziej że jeszcze kilkanaście miesięcy wcześniej wykonywał bezwzględnie rozkazy Hitlera.

Świadek w Norymberdze

W lutym 1946 roku Rosjanie potajemnie przewieźli Paulusa do Norymbergi. 11 lutego, ku zaskoczeniu obrony, stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym jako świadek oskarżenia. Opisał przygotowania do napaści na ZSRR, swoją rolę w planowaniu i gry wojenne z jesieni 1940 roku i zeznał, że od początku chodziło o wojnę zaborczą, a nie o uprzedzenie radzieckiego ataku. Za głównych winnych uznał Wilhelma Keitla, Alfreda Jodla i Göringa. Obrońcy próbowali podważyć jego wiarygodność, przypominając jego własną rolę, ale bez skutku. Jego zeznanie było jednym z najważniejszych dowodów na to, że wojna na wschodzie była zaplanowaną agresją. Sam Paulus nigdy nie stanął przed sądem.

Po powrocie do ZSRR mieszkał pod strażą na daczy w Tomilinie pod Moskwą. Prosił o zwolnienie, ale władze zwlekały. Jego żona zmarła w Baden-Baden w listopadzie 1949 roku, nie zobaczywszy go od wyjazdu na front, a o jej śmierci powiedziano mu dopiero po kilku tygodniach. Zwolniono go dopiero w 1953 roku, po śmierci Stalina, w ramach porozumienia z władzami NRD.

Ostatnie lata w NRD

26 października 1953 roku Paulus przyjechał do Berlina Wschodniego. Przed wyjazdem podpisał kolejną deklarację wdzięczności dla Związku Radzieckiego, co na Zachodzie utrwaliło jego obraz jako kolaboranta. Władze NRD przydzieliły mu willę w dzielnicy Oberloschwitz w Dreźnie, samochód i prawo do posiadania broni, ale też otoczyły go stałą inwigilacją służby bezpieczeństwa. Kierował radą badań historii wojskowej przy szkole oficerskiej Skoszarowanej Policji Ludowej, zalążka przyszłej armii NRD. Wygłaszał odczyty o bitwie stalingradzkiej i w 1955 roku firmował organizowane przez SED spotkania byłych oficerów z obu państw niemieckich, które miały przeciwdziałać remilitaryzacji RFN i jej wejściu do NATO.

Od około 1955 roku chorował na stwardnienie zanikowe boczne. Zmarł w swojej drezdeńskiej willi 1 lutego 1957 roku, nie kończąc studium o Stalingradzie. Pochowano go z honorami wojskowymi na cmentarzu Tolkewitz w Dreźnie, a później jego urnę przeniesiono do grobu rodzinnego w Baden-Baden.

Znaczenie

Paulus nie należał do ideologów nazizmu ani do wielkich dowódców wojny. Był wybitnym technikiem sztabowym, a przez to jednym z wykonawców najważniejszego zamiaru Hitlera: wojny o „przestrzeń życiową” na wschodzie. Plan, który współtworzył w 1940 roku, opierał się na lekceważeniu przeciwnika i przeliczeniu własnych sił, co gry wojenne w Zossen zresztą zasygnalizowały. Stalingrad stał się symbolem klęski tego planu i punktem zwrotnym wojny na wschodzie, a postawa Paulusa, posłuszeństwo wobec Hitlera do granic katastrofy, a potem pośpieszna zmiana stron, przez dziesięciolecia dzieliła Niemców po obu stronach żelaznej kurtyny. Dla jednych był ofiarą Hitlera, dla innych tchórzliwym dowódcą, który poświęcił armię, by nie złamać rozkazu. Współcześni historycy, jak jego biograf Torsten Diedrich, podkreślają przede wszystkim jego współodpowiedzialność za wojnę napastniczą, o której charakterze sam zeznał w Norymberdze.