Wilhelm List

Wilhelm List był bawarskim oficerem sztabowym, wybitnym szkoleniowcem Reichswehry i jednym z najstarszych rangą generałów Wehrmachtu. We wrześniu 1939 roku jego 14 Armia uderzyła z Górnego Śląska, Moraw i Słowacji na południową Polskę i zajęła Kraków, w 1940 roku 12 Armia szła za czołgami przez Ardeny, a wiosną 1941 roku, już jako feldmarszałek, List pokierował uderzeniem na Grecję i południową Jugosławię, najszybszą i najbardziej kompletną kampanią niemiecką tej wojny. Jesienią 1941 roku, jako najwyższy niemiecki dowódca na Bałkanach, odpowiadał za masowe egzekucje zakładników w okupowanej Serbii i Grecji. W 1942 roku poprowadził Grupę Armii A na Kaukaz, a gdy natarcie utknęło, Hitler zdymisjonował go i sam przejął dowództwo. Po wojnie amerykański trybunał w Norymberdze skazał go na dożywocie za zbrodnie wojenne, ale już w 1952 roku wyszedł na wolność.

Bawarski oficer sztabowy

Siegmund Wilhelm Walther List urodził się 14 maja 1880 roku w Oberkirchberg koło Ulm, w Wirtembergii, jako syn lekarza Waltera Lista. Gdy miał dziesięć lat, rodzina przeniosła się do Monachium, gdzie ukończył gimnazjum. W lipcu 1898 roku wstąpił jako ochotnik do bawarskiego batalionu saperów, w 1900 roku został podporucznikiem, a w 1904 roku adiutantem batalionu. W latach 1908–1911 studiował w bawarskiej Akademii Wojennej w Monachium, która otworzyła mu drogę do sztabu generalnego. W marcu 1914 roku, już jako kapitan, trafił do centrali bawarskiego sztabu generalnego.

W czasie I wojny światowej List był oficerem sztabowym. W latach 1914–1915 służył w sztabie II Bawarskiego Korpusu Armijnego na froncie zachodnim, potem, po ciężkiej chorobie i operacji, w sztabie grupy armijnej Strantz, a w latach 1917–1918 był pierwszym oficerem sztabu 8 Bawarskiej Dywizji Rezerwowej, która walczyła w Siedmiogrodzie przeciw Rumunii, a potem we Flandrii. W anglojęzycznych opracowaniach powtarza się czasem, że jednym z jego podwładnych był kapral Adolf Hitler. To pomyłka: pułk, w którym służył Hitler, nazywano „pułkiem Lista” od nazwiska jego pierwszego dowódcy, płk. Juliusa Lista, który poległ pod Ypres w 1914 roku. Wilhelm List nigdy tym pułkiem nie dowodził.

Reichswehra

Koniec wojny zastał Lista w bawarskim ministerstwie wojny w Monachium. Według jego biografa zamierzał wtedy odejść z wojska, ale po zabójstwie premiera Bawarii Kurta Eisnera wstąpił do Freikorpsu gen. Franza von Eppa i wziął udział w krwawym stłumieniu Bawarskiej Republiki Rad wiosną 1919 roku. Pozostał w Reichswehrze. Jako dowódca batalionu strzelców w Kempten w Allgäu uczestniczył w listopadzie 1923 roku w działaniach przeciw puczowi monachijskiemu Hitlera.

Przez następne dziesięć lat List zajmował się niemal wyłącznie szkoleniem. Do 1926 roku kierował w 7 Dywizji w Monachium tajnym kształceniem oficerów sztabu generalnego, którego traktat wersalski Niemcom zakazywał, potem przeszedł do ministerstwa Reichswehry w Berlinie, gdzie od 1927 roku, po Wernerze von Blombergu, kierował wydziałem szkolenia wojsk lądowych. W 1930 roku został komendantem szkoły piechoty w Dreźnie, jedynej wówczas szkoły oficerskiej armii, i dosłużył się stopnia generała porucznika.

Generał III Rzeszy

1 października 1933 roku List objął 4 Dywizję i okręg wojskowy w Dreźnie, rozbudowane w 1935 roku do IV Korpusu Armijnego. Nazistom był niechętny. Według jego biografa podczas nocy długich noży w 1934 roku jego drezdeński okręg był, obok monachijskiego, jedynym, który ostro protestował przeciw rozstrzeliwaniom przez SS. Przez szefa sztabu, późniejszego spiskowca Friedricha Olbrichta, ludzie opozycji wojskowej kilka razy szukali z nim kontaktu: w czasie kryzysu po odwołaniu Wernera von Fritscha w 1938 roku, przed kampanią na zachodzie i w 1942 roku. List ich wysłuchiwał, ale do spisku nie przystąpił.

W lutym 1938 roku dostał dowództwo grupy armii w Kassel, a po Anschlussie Austrii objął nowe dowództwo grupy armii w Wiedniu, z zadaniem wcielenia armii austriackiej do Wehrmachtu. W marcu 1939 roku jego wojska wkroczyły na Morawy, a 1 kwietnia 1939 roku został generałem pułkownikiem.

Polska i Francja

We wrześniu 1939 roku List dowodził 14 Armią na południowym skrzydle Grupy Armii „Południe” gen. Gerda von Rundstedta. Jego wojska uderzyły 1 września z Górnego Śląska, Moraw i Słowacji, zepchnęły na wschód Armię „Kraków”, 6 września weszły do Krakowa i parły dalej przez San ku Lwowowi, zamykając od południa okrążenie wojsk polskich. Za postępami 14 Armii szły jednostki SS i policji. Grupa operacyjna Udo von Woyrscha mordowała Żydów na Śląsku i w Małopolsce, a w Przemyślu i okolicach zabito wtedy kilkuset ludzi. Według jego biografa niepokój w wojsku był tak duży, że List w rozkazie dziennym z 1 października 1939 roku pisał o „oczywistym niezadowoleniu” żołnierzy wobec wszystkich, którzy noszą mundur SS. Za kampanię w Polsce dostał Krzyż Rycerski.

W październiku 1939 roku jego sztab przeniesiono na zachód jako dowództwo 12 Armii. W maju 1940 roku, w składzie Grupy Armii A, 12 Armia szła przez Ardeny za dywizjami pancernymi i forsowała Mozę pod Mézières i Sedanem. Gdy 17 maja Ewald von Kleist odebrał dowództwo niesubordynowanemu Heinzowi Guderianowi, to właśnie List załagodził spór i pozwolił Guderianowi iść dalej pod pozorem „rozpoznania walką”. W czerwcu jego armia przełamała front francuski nad Aisne pod Rethel, a grupa pancerna Guderiana, podporządkowana Listowi, doszła przez płaskowyż Langres do granicy szwajcarskiej, odcinając wojska francuskie na Linii Maginota. 19 lipca 1940 roku Hitler awansował Lista, razem z jedenastoma innymi generałami, na feldmarszałka.

Bałkany

Zimą 1940–1941 roku 12 Armia została przerzucona do Rumunii, by przez Bułgarię uderzyć na Grecję. List negocjował z bułgarskim sztabem generalnym warunki przemarszu, a jego armia przez kilka tygodni czekała nad Dunajem, aż Bułgaria przystąpi do paktu trzech. 2 marca 1941 roku przeszła rzekę i do połowy marca stanęła na granicy greckiej. Po przewrocie w Belgradzie Hitler kazał rozbić jednocześnie Jugosławię, a List w ciągu dziewięciu dni musiał przegrupować armię tak, by część jego sił pancernych mogła uderzyć z Bułgarii na Nisz i Belgrad.

6 kwietnia 1941 roku 12 Armia zaatakowała Grecję i południową Jugosławię. Plan Lista nie zakładał szturmu na umocnienia Linii Metaksasa, tylko ich obejście: 2 Dywizja Pancerna przeszła przez jugosłowiańską dolinę Strumicy i 9 kwietnia zajęła Saloniki, odcinając greckie wojska w Macedonii Wschodniej, a XL Korpus Pancerny przez Skopje i Bitola wszedł do Grecji od zachodu, na tyły linii, na której bronił się brytyjski korpus gen. Henry’ego Maitlanda Wilsona, i armii greckiej walczącej w Albanii. Brytyjczycy cofali się przez Vevi, Olimp i Termopile, a 20 kwietnia gen. Jeorjos Tsolakoglu, bez zgody rządu, poddał armię Epiru dowódcy brygady SS „Leibstandarte” Seppowi Dietrichowi. 21 kwietnia w Larisie List podpisał z Grekami protokół kapitulacji, który pomijał Włochów. Benito Mussolini zaprotestował u Hitlera, a ten kazał powtórzyć akt 23 kwietnia w Salonikach, z udziałem przedstawicieli włoskich, co biograf Lista nazwał wprost publicznym zlekceważeniem zwycięskiego wodza. Tymczasem 17 kwietnia skapitulowała Jugosławia, 27 kwietnia Niemcy weszli do Aten, a pod koniec miesiąca resztki brytyjskiego korpusu ewakuowano z Peloponezu.

Wehrmachtbefehlshaber Südost

Po zakończeniu kampanii List został Wehrmachtbefehlshaber Südost, czyli najwyższym dowódcą Wehrmachtu w okupowanej Grecji i Serbii, któremu podlegali dowódcy wojskowi w Serbii, Salonikach i południowej Grecji. Latem 1941 roku, po niemieckiej napaści na Związek Radziecki, wybuchło w Serbii powstanie komunistycznych partyzantów i oddziałów królewskich Dragoljuba Mihailovicia. List odpowiedział na nie represjami wobec ludności cywilnej. We wrześniu pełnomocnym dowódcą w Serbii, podległym Listowi, został gen. Franz Böhme, a 16 września szef OKW Wilhelm Keitel nakazał zabijać za każdego poległego niemieckiego żołnierza od 50 do 100 zakładników. Według niemieckich opracowań List 4 października 1941 roku polecił tworzyć obozy dla zakładników, których miano rozstrzeliwać w razie ataków partyzantów. W październiku 1941 roku wojska podległe Böhmemu rozstrzelały w Serbii tysiące cywilów, w tym w Kraljevie i Kragujevacu, a ofiarami jesiennych egzekucji padła także większość dorosłych mężczyzn spośród serbskich Żydów. W Grecji 17 października 1941 roku w odwecie za atak partyzantów zniszczono macedońskie wsie Ano i Kato Kerdilia i rozstrzelano ponad dwustu ich mieszkańców. Część historyków przypisuje ten rozkaz bezpośrednio Listowi.

W połowie października 1941 roku List przeszedł operację wyrostka robaczkowego, co posłużyło za pretekst do odwołania go ze stanowiska. Wiosną 1942 roku Hitler wysłał go na inspekcję do Norwegii i północnej Finlandii, by ocenił przygotowania do odparcia ewentualnego desantu brytyjskiego. Hitler nie lubił Lista i nie chciał dać mu nowego dowództwa. Zmienił zdanie dopiero pod naciskiem szefa sztabu generalnego wojsk lądowych Franza Haldera i Keitla.

Kaukaz i dymisja

W lipcu 1942 roku, w czasie wielkiej ofensywy letniej na południu frontu wschodniego, List objął nowo utworzoną Grupę Armii A, która miała zdobyć Rostów nad Donem, a potem pola naftowe Kaukazu. Jego wojska zajęły pod koniec lipca Rostów, a 9 sierpnia Majkop, ale pola naftowe zostały przez Rosjan zniszczone. Pod koniec sierpnia natarcie utknęło w górach Kaukazu i nad Terekiem, przed Groznym. Brakowało paliwa i amunicji, a lotnictwo przeniesiono pod Stalingrad. 7 września Hitler wysłał do jego kwatery szefa sztabu dowodzenia OKW gen. Alfreda Jodla, by ponaglił Lista. Jodl przyznał mu rację, że sił nie wystarczy, co rozwścieczyło Hitlera. 9 września List został odwołany, a Hitler przez ponad dwa miesiące sam dowodził Grupą Armii A, zanim przekazał ją Kleistowi. Według relacji świadków Hitler skomentował dymisję słowami, że „feldmarszałek List dowodził ospale”. Dwa tygodnie później stracił stanowisko Halder.

List nie dostał już żadnego przydziału. Nie prosił o nowe stanowisko, a po zamachu z 20 lipca 1944 roku nie wysłał Hitlerowi depeszy z wyrazami wierności, jak robiło wielu generałów. Mieszkał w Wiedniu, a potem w Garmisch-Partenkirchen, gdzie w ostatnich dniach wojny zatrzymali go Amerykanie.

Proces i ostatnie lata

W 1947 roku List stanął przed amerykańskim Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako główny oskarżony w tak zwanym procesie zakładników, siódmym z procesów norymberskich prowadzonych przez Amerykanów po procesie głównych zbrodniarzy. Dwunastu generałów oskarżono o rozstrzeliwanie zakładników, odwetowe mordy na ludności cywilnej Grecji, Albanii i Jugosławii, niszczenie wsi i zabijanie jeńców. List twierdził, że wykonywał rozkazy Hitlera i Keitla, a winę za okrucieństwa ponoszą ci, którzy prowadzili wojnę partyzancką. Trybunał uznał, że partyzanci nie byli prawowitymi żołnierzami, a branie zakładników mogło być w pewnych warunkach dopuszczalne, ale masowe egzekucje na Bałkanach wielokrotnie przekraczały wszelkie granice. Uznał też, że właśnie od najwyżej postawionych dowódców, takich jak List, można było oczekiwać sprzeciwu wobec rozkazów sprzecznych z prawem międzynarodowym. 19 lutego 1948 roku List został skazany na dożywocie.

Amerykański wysoki komisarz w Niemczech John McCloy odrzucił w styczniu 1951 roku jego prośbę o łaskę, wskazując, że List zatwierdzał metody walki z partyzantami zbyt brutalne, by dało się je usprawiedliwić. Mimo to w grudniu 1952 roku, po niespełna pięciu latach od wyroku, List wyszedł z więzienia w Landsbergu ze względu na zły stan zdrowia. Żył jeszcze prawie dwadzieścia lat. Zmarł 16 sierpnia 1971 roku w Garmisch-Partenkirchen, w wieku 91 lat.

Ocena

List należał do najzdolniejszych i najbardziej szanowanych dowódców armii niemieckiej. Wychowany w Reichswehrze, rzeczowy, pewny siebie i powściągliwy, nie zabiegał o względy reżimu i nie krył dystansu wobec nazistów, co sprawiło, że Hitler nigdy mu nie ufał. Jego kampania wiosną 1941 roku, w której w ciągu trzech tygodni rozbił armie jugosłowiańską i grecką oraz wypchnął z kontynentu brytyjski korpus ekspedycyjny, była jednym z najbardziej efektownych zwycięstw Wehrmachtu, a jego dymisja na Kaukazie pokazała, że w 1942 roku Hitler nie znosił już sprzeciwu własnych feldmarszałków.

Jego dystans wobec nazizmu nie przeszkodził mu jednak w prowadzeniu wojny, w której okupowana ludność stała się celem. W Polsce w 1939 roku jego armia szła razem z oddziałami, które mordowały Żydów, a w Serbii i Grecji w 1941 roku to on, jako najwyższy dowódca, wprowadzał zasadę odpowiedzialności zbiorowej, która w następnych latach kosztowała życie dziesiątki tysięcy cywilów. Jego wczesne zwolnienie, podobnie jak los innych skazanych generałów Wehrmachtu, należy już do historii zimnej wojny.