Operacja Supercharge

Wieczorem 1 listopada 1942 roku brytyjska 8 Armia gen. por. Bernarda Montgomery’ego rozpoczęła pod El Alamein ostatnią, rozstrzygającą fazę bitwy trwającej od 23 października. Operacja „Supercharge” zaczęła się od nocnych nalotów i ognia setek dział, a piechota ruszyła do natarcia o godzinie 1.05 już 2 listopada – w chronologiach pod 1 listopada podaje się więc zwykle początek przygotowań, a właściwe uderzenie przypadło na noc z 1 na 2 listopada. Celem był Tel el Aqqaqir, niewielkie wzniesienie przy pustynnym trakcie Rahman, około 5 kilometrów na północny zachód od pozycji zwanej przez Brytyjczyków „Nerką”. Tam znajdował się zwornik niemiecko-włoskiej obrony.

Natarcie prowadził nowozelandzki dowódca gen. por. Bernard Freyberg, choć większość jego piechoty stanowiły tym razem brygady brytyjskie. Po dniu walk brygada pancerna, która miała otworzyć drogę, prawie przestała istnieć, ale niemieckie dywizje pancerne, kontratakując, straciły większość czołgów, jakie im zostały. Wieczorem 2 listopada feldmarszałek Erwin Rommel uznał, że bitwy nie da się już wygrać, i zaczął przygotowywać odwrót.

Nowy plan

Pierwsze dziesięć dni bitwy nie przyniosło przełamania. Natarcie z 23 i 24 października utknęło w polach minowych, a po kryzysie z 26 i 27 października Montgomery wycofał część sił do odwodu i przegrupował armię. Australijczycy na północy, nad morzem, przez kilka nocy uderzali wzdłuż szosy nadbrzeżnej, wciągając w walkę odwody Rommla, który – od 25 października znów w Afryce – przesunął na północ 21 Dywizję Pancerną i 90 Dywizję Lekką.

Montgomery zamierzał początkowo przeprowadzić nowe uderzenie właśnie tam, wzdłuż wybrzeża. 29 października, gdy wywiad potwierdził, że Niemcy skupili na północy swoje najlepsze oddziały, przeniósł oś natarcia na południe od występu australijskiego, w miejsce, gdzie obronę trzymały głównie osłabione jednostki włoskie przemieszane z niemieckimi. Według wielu relacji do zmiany planu nakłaniali go jego szef sztabu bryg. Francis de Guingand oraz szef sztabu dowódcy Bliskiego Wschodu gen. Harolda Alexandra, gen. mjr Richard McCreery. Natarcie zaplanowano na noc z 31 października na 1 listopada, ale na prośbę Freyberga, który potrzebował czasu na przygotowanie oddziałów, przesunięto je o dobę.

Siły i zadania

Do natarcia Freyberg miał pod rozkazami, oprócz własnej 5 Brygady Nowozelandzkiej i maoryskiego 28 Batalionu, trzy brygady brytyjskie: 151 Brygadę (bataliony Durham Light Infantry z 50 Dywizji Northumbryjskiej), 152 Brygadę (Seaforth i Cameron Highlanders z 51 Dywizji Szkockiej) i 133 Brygadę Piechoty Zmotoryzowanej, a także 9 Brygadę Pancerną bryg. Johna Curriego. Dwie brygady szturmowe, 151 po prawej i 152 po lewej, każda wsparta pułkiem czołgów piechoty, miały przejść przez pola minowe około 3,7 kilometra w głąb obrony. Następnie 9 Brygada Pancerna miała za zaporą ogniową przebić się przez ostatnią linię dział przeciwpancernych przy trakcie Rahman. W powstałą wyrwę miała wejść 1 Dywizja Pancerna z X Korpusu gen. por. Herberta Lumsdena, by w otwartym terenie stoczyć bitwę z niemieckimi czołgami.

Rommel nie dysponował już siłami zdolnymi do długiego oporu. 1 listopada obie niemieckie dywizje pancerne, 15 i 21, miały według brytyjskiej historii oficjalnej razem 102 sprawne czołgi, a włoskie dywizje „Littorio” i „Trieste” – 65, w większości lekkich i przestarzałych. 8 Armia miała na tym odcinku kilkakrotną przewagę, w tym amerykańskie czołgi M4 Sherman, które dotarły do Egiptu we wrześniu. Rommelowi brakowało przede wszystkim paliwa: kolejne tankowce płynące z Włoch szły na dno, a resztki benzyny pozwalały mu tylko na krótkie kontrataki.

Montgomery wiedział, że przełamanie będzie kosztowne. Kiedy Currie ostrzegał, że jego brygada zaatakuje na zbyt szerokim froncie, bez odwodów, i straci połowę stanu, Freyberg odpowiedział mu, że dowódca armii zdaje sobie z ryzyka sprawę i jest gotów przyjąć nawet stuprocentowe straty 9 Brygady, byle front pękł. Celem operacji było nie tylko rozbicie frontu, lecz także zmuszenie niemieckich czołgów do walki w otwartym terenie, gdzie mogły je niszczyć brytyjska artyleria, działa przeciwpancerne i lotnictwo, oraz wyczerpanie ostatnich zapasów paliwa przeciwnika.

Noc z 1 na 2 listopada

Wieczorem 1 listopada bombowce Desert Air Force przez kilka godzin atakowały rejon Tel el Aqqaqir i Sidi Abd el Rahman. Potem otworzyło ogień 360 dział, które według brytyjskich danych wystrzeliły około 15 tysięcy pocisków. O 1.05 2 listopada piechota ruszyła za ruchomą zaporą ogniową. Natarcie poszło niemal zgodnie z planem i przy umiarkowanych stratach. Batalion 90 Dywizji Lekkiej i batalion 15 Dywizji Pancernej zostały szybko rozbite, a nad ranem na zaatakowanym odcinku trzymał się jeszcze, według brytyjskich meldunków, jedynie włoski batalion bersalierów. Maorysi zajęli pozycje osłaniające prawe skrzydło nowego klina, a 133 Brygada – lewe. Nowozelandzcy saperzy oczyścili w polach minowych pięć przejść, którymi pułk samochodów pancernych Royal Dragoons wyśliznął się w głąb pustyni i przez cały dzień niszczył tabory i linie łączności przeciwnika.

9 Brygada Pancerna wyruszyła wieczorem 1 listopada ze stacji kolejowej El Alamein ze 132 czołgami. Nocny marsz po rozjeżdżonych, zapylonych drogach i przez pola minowe kosztował ją wiele awarii, i na linię wyjściową dotarło tylko 94 sprawnych wozów. Currie poprosił o pół godziny zwłoki na uporządkowanie szyków. Zgodził się na to Freyberg, choć oznaczało to, że czołgi ruszą tuż przed świtem.

Szarża 9 Brygady Pancernej

O 6.15 2 listopada trzy pułki brygady – 3 Pułk Huzarów, Royal Wiltshire Yeomanry i Warwickshire Yeomanry – ruszyły za zaporą ogniową na linię dział. Zanim dotarły do celu, zaczęło świtać, i czołgi rysowały się wyraźnie na tle wschodzącego słońca. Ogień otworzyły niemieckie działa przeciwpancerne kalibru 50 mm, włoskie działka 47 mm i dwadzieścia kilka niemieckich armat przeciwlotniczych 88 mm, a niemieckie czołgi, które wcisnęły się między pułki, strzelały w boki brytyjskich wozów. Brygada mimo to wjechała na stanowiska dział i w ciągu pół godziny zniszczyła ich według brytyjskich danych około 35, biorąc kilkuset jeńców.

Cena była ogromna. Z 94 czołgów, które rano ruszyły do ataku, po walce zostało sprawnych około dwudziestu – dane wahają się od 19 do 24, a więc brygada straciła 70–75 wozów. Według brytyjskiej historii oficjalnej z około 400 ludzi załóg czołgów 230 zginęło, zostało rannych lub dostało się do niewoli. Linii dział przy trakcie Rahman nie przełamano i 1 Dywizja Pancerna nie mogła wyjść w otwarty teren. Szef nowozelandzkiej 6 Brygady bryg. William Gentry, który przyjechał rano zobaczyć, co się stało, zapytał Curriego, gdzie są jego czołgi; Currie wskazał garstkę wozów wokół swojego stanowiska i odpowiedział, że to są jego pułki pancerne. W brytyjskiej literaturze o tej bitwie często przytacza się zdanie, że jeśli brytyjskie wojska pancerne były coś winne piechocie 8 Armii, to 2 listopada 9 Brygada spłaciła ten dług bohaterstwem i krwią.

Bitwa pancerna pod Tel el Aqqaqir

Wkrótce po świcie za resztkami 9 Brygady weszła w lukę 1 Dywizja Pancerna z 2 Brygadą Pancerną, a przed południem na lewo od niej 8 Brygada Pancerna. Rommel postąpił tak, jak liczył Montgomery: rzucił do kontrataku wszystko, co miał. Około 11.00 resztki 15 i 21 Dywizji Pancernej oraz dywizji „Littorio” uderzyły na Brytyjczyków, którzy zdążyli się okopać i ustawić ekran dział przeciwpancernych. Atakujące czołgi znalazły się pod ogniem artylerii i nieustannymi nalotami. Kontrataki trwały z przerwami cały dzień i załamały się.

Bilans dnia był dla Niemców fatalny. Straty czołgów po obu stronach były zbliżone, ale dla 8 Armii stanowiły niewielką część jej sił pancernych, a dla Rommla – większość tego, co jeszcze miał. Liczba zdolnych do walki czołgów Afrika Korps spadła 2 listopada o około 70. Brytyjczycy nazwali później te walki „Hammering of the Panzers” – „rozbijaniem pancerniaków”. Po południu i wieczorem 133 Brygada i 151 Brygada, przy silnym wsparciu artylerii, zajęły dwie kolejne pozycje na zachód od dawnej placówki „Snipe”, przy niewielkim oporze rozbitej dywizji „Trieste”. Jednocześnie pułki samochodów pancernych krążyły na zapleczu frontu, a lotnictwo alianckie bez przerwy bombardowało drogi i zgrupowania wojsk Osi.

Decyzja Rommla

Wieczorem 2 listopada dowódca Afrika Korps gen. Wilhelm von Thoma zameldował Rommlowi, że następnego dnia będzie miał do walki najwyżej 35 czołgów, a jego artyleria i broń przeciwpancerna stopniały do jednej trzeciej stanu z początku bitwy. Włoskie dywizje pancerne były w jeszcze gorszym położeniu. Rommel uznał, że kolejnego uderzenia nie wytrzyma, a dalsze trzymanie pozycji grozi zagładą całej armii. Postanowił wycofać się etapami do pozycji pod Fuką, około 90 kilometrów na zachód od El Alamein. Jednostki zmotoryzowane – Afrika Korps, 90 Dywizja Lekka i włoski XX Korpus, do którego ściągnął z południa dywizję pancerną „Ariete” – miały cofać się, walcząc i osłaniając resztę. Włoska piechota z X i XXI Korpusu, prawie pozbawiona ciężarówek, miała odchodzić tak, jak zdoła. W nocy z 2 na 3 listopada pierwsze oddziały zaczęły opuszczać stanowiska.

Tego samego wieczoru Rommel zawiadomił o sytuacji naczelne dowództwo w Niemczech. Napisał, że po dziesięciu dniach walki siły armii są tak wyczerpane, że nie zdoła ona skutecznie przeciwstawić się kolejnej próbie przełamania, a przy wielkim niedoborze pojazdów uporządkowany odwrót jednostek niezmotoryzowanych wydaje się niemożliwy; trzeba się więc liczyć co najmniej ze stopniowym zniszczeniem armii. Odpowiedź z kwatery Adolfa Hitlera, która nadeszła następnego dnia, wstrzymała jednak odwrót.

Montgomery nie od razu zorientował się, że przeciwnik się łamie. W nocy z 2 na 3 listopada dowódca X Korpusu Lumsden rzucił 7 Brygadę Zmotoryzowaną na trakt Rahman na północ od Tel el Aqqaqir, ale brygada dostała rozkaz za późno, by rozpoznać teren za dnia, natrafiła na silny opór i natarcie się nie powiodło. Montgomery przegrupował po raz kolejny piechotę, tworząc z czterech brygad odwód XXX Korpusu do następnego uderzenia, i ściągnął z południa 7 Dywizję Pancerną.

Znaczenie

Operacja „Supercharge” nie przyniosła czystego przełamania, jakie zakładał plan: 9 Brygada Pancerna wykrwawiła się na linii dział, a 1 Dywizja Pancerna nie wyszła w otwarty teren. Spełniła jednak główny cel Montgomery’ego – zmusiła Rommla do zużycia ostatnich czołgów w kontratakach, w których nie mógł wygrać. Po 2 listopada niemiecko-włoska armia pancerna nie miała już odwodów, którymi mogłaby zatkać kolejną wyrwę. Gdy w nocy z 3 na 4 listopada i rano 4 listopada brytyjska i indyjska piechota uderzyła dalej na południe, front pękł, dywizja „Ariete” zginęła w walce z brytyjskimi czołgami, a Rommel po południu 4 listopada nakazał odwrót – wbrew rozkazowi Hitlera, który dzień wcześniej zabronił mu cofnąć się choćby o krok. Włoska piechota, pozbawiona transportu, w większości dostała się do niewoli.

Druga bitwa pod El Alamein była pierwszym wielkim zwycięstwem lądowym armii brytyjskiej i armii Wspólnoty Brytyjskiej nad Wehrmachtem. Przesądziła o tym, że Egipt, Kanał Sueski i droga do naftowych pól Bliskiego Wschodu pozostały w rękach aliantów. Kilka dni później, 8 listopada, wojska amerykańskie i brytyjskie wylądowały w Maroku i Algierii, a Rommel znalazł się między dwoma frontami. Odwrót, który zaczął się pod Tel el Aqqaqir, zakończył się w maju 1943 roku kapitulacją sił Osi w Tunezji. Razem z równoczesnymi rozstrzygnięciami pod Stalingradem i na Guadalcanalu listopad 1942 roku zapisał się jako punkt zwrotny wojny. Zwycięstwo umocniło też pozycję Montgomery’ego, choć historycy spierają się do dziś, czy jego ostrożna, wyniszczająca metoda prowadzenia bitwy i równie ostrożny pościg nie pozwoliły Rommlowi uratować zbyt wielu sił. Winston Churchill napisał po latach, że przed El Alamein Brytyjczycy nigdy nie odnieśli zwycięstwa, a po El Alamein nigdy nie ponieśli klęski – było to uproszczenie, ale dobrze oddające, jak zapamiętano tę bitwę w Wielkiej Brytanii.