Niemieckie ultimatum wobec Litwy

20 marca 1939 roku, pięć dni po tym, jak Wehrmacht wkroczył do Pragi, minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop przyjął w Berlinie litewskiego ministra spraw zagranicznych Juozasa Urbšysa. Rozmowa trwała około czterdziestu minut. Ribbentrop zażądał, by Litwa niezwłocznie oddała Niemcom Kraj Kłajpedzki, odłączony od Rzeszy traktatem wersalskim, i dał do zrozumienia, że jeśli Litwini się sprzeciwią albo w Kłajpedzie poleje się niemiecka krew, do głosu dojdzie wojsko. Żądania nie spisano i nie wyznaczono w nim terminu, dlatego część historyków woli mówić o „żądaniach”, a nie o ultimatum. W praktyce był to jednak nakaz poparty groźbą siły, a Litwa, pozostawiona sama sobie przez mocarstwa, które piętnaście lat wcześniej gwarantowały status Kłajpedy, ustąpiła w ciągu niecałych dwóch dni.

Kłajpeda między Niemcami a Litwą

Kłajpeda, po niemiecku Memel, była najdalej na północ wysuniętym miastem Prus Wschodnich, portem u ujścia Zalewu Kurońskiego do Bałtyku. Kraj Kłajpedzki, pas ziemi na prawym brzegu Niemna o powierzchni około 2,4 tysiąca kilometrów kwadratowych, zamieszkiwało około 140 tysięcy ludzi. Miasto było niemieckie, ale na wsi mieszkało wielu Litwinów pruskich, luteranów mówiących po litewsku, którzy od wieków żyli w państwie pruskim i często czuli się bardziej Prusakami niż obywatelami młodej, katolickiej Litwy. Traktat wersalski odłączył ten obszar od Niemiec bez plebiscytu i oddał go do dyspozycji mocarstw sprzymierzonych. Od 1920 roku zarządzali nim Francuzi, a Rada Ambasadorów skłaniała się ku utworzeniu tam wolnego miasta, na wzór Wolnego Miasta Gdańska.

Litwa potrzebowała Kłajpedy jako jedynego prawdziwego portu. Po tym, jak w październiku 1920 roku bunt Żeligowskiego oddał Polsce Wilno, Kowno postanowiło nie czekać na decyzję mocarstw. 10 stycznia 1923 roku, gdy uwaga Europy skupiała się na okupacji Zagłębia Ruhry, w Kraju Kłajpedzkim wybuchło „powstanie”, przygotowane w rzeczywistości przez rząd premiera Ernestasa Galvanauskasa. Wzięli w nim udział przebrani w cywilne ubrania żołnierze i członkowie litewskiego Związku Strzelców, w sumie około półtora tysiąca ludzi. Po krótkiej wymianie ognia niewielki garnizon francuski skapitulował. Weimarskie Niemcy, które wolały widzieć Kłajpedę w rękach słabej Litwy niż pod wpływem Polski, nie przeszkadzały. W połowie lutego 1923 roku Rada Ambasadorów pogodziła się z faktem dokonanym, a 8 maja 1924 roku w Paryżu Litwa podpisała z Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią konwencję kłajpedzką. Kraj Kłajpedzki stał się autonomiczną częścią Litwy, z własnym sejmikiem, dyrektoriatem i dwoma językami urzędowymi, a jego statusu nie wolno było zmienić bez zgody sygnatariuszy.

Naziści w Kłajpedzie

Autonomia od początku działała źle. W każdych wyborach do sejmiku listy niemieckie zdobywały zdecydowaną większość, także głosami Litwinów pruskich, a rząd w Kownie, od zamachu stanu z grudnia 1926 roku autorytarny rząd prezydenta Antanasa Smetony, odpowiadał naciskami, stanem wojennym i osadnictwem z Wielkiej Litwy. W latach dwudziestych stosunki z Berlinem były mimo to poprawne, bo łączyła je niechęć do Polski. W 1928 roku oba państwa uregulowały granicę, pozostawiając Kłajpedę po stronie litewskiej.

Wszystko zmieniło się po 1933 roku. W Kłajpedzie powstały dwie partie wzorowane na NSDAP: Chrześcijańsko-Socjalistyczna Wspólnota Robocza pastora Theodora von Sassa i Socjalistyczna Wspólnota Ludowa (Sovog) weterynarza Ernsta Neumanna. W 1934 roku władze litewskie aresztowały ich przywódców i oskarżyły ich o przygotowanie zbrojnego oderwania kraju. W głośnym procesie przed sądem wojskowym w Kownie 26 marca 1935 roku skazano 87 osób, kilka z nich na śmierć. Niemcy odpowiedziały bojkotem litewskiego eksportu rolnego, który uderzył w rolników z Suwalszczyzny litewskiej. Adolf Hitler w przemówieniu z 21 maja 1935 roku oświadczył, że z Litwą, która „prześladuje” Niemców, nie może zawrzeć paktu o nieagresji. Pod naciskiem Berlina, a także Londynu, Paryża i Rzymu, które zamiast wesprzeć Kowno doradzały mu ustępliwość, Smetona zamienił wyroki śmierci na dożywocie, a w latach 1937–1938 skazanych amnestionował. Neumann wyszedł na wolność i stanął na czele całego ruchu niemieckiego w Kraju Kłajpedzkim.

Rok 1938

Prawdziwy przełom przyniósł rok 1938. 17 marca, kilka dni po Anschlussie Austrii, Polska postawiła Litwie ultimatum, żądając nawiązania stosunków dyplomatycznych. Berlin dał wtedy do zrozumienia, że jeśli dojdzie do wojny polsko-litewskiej, wojska niemieckie zajmą Kłajpedę i znaczną część zachodniej Litwy. Kowno przyjęło polskie żądania 19 marca, ale już kilka dni później Niemcy przedstawiły mu memorandum w jedenastu punktach, żądające swobody działania dla Niemców kłajpedzkich i ograniczenia wpływów litewskich. Według relacji z tego okresu Hitler uważał Kłajpedę za kolejny po Sudetach cel swojej polityki.

Litwini ustępowali krok po kroku, licząc, że uspokoją sytuację. Na przełomie października i listopada 1938 roku, po układzie monachijskim, znieśli w Kraju Kłajpedzkim stan wojenny i cenzurę. Niemcy kłajpedzcy zakładali bojówki wzorowane na SA, napadali na litewskie organizacje, wywieszali swastyki, a w szkołach i urzędach coraz otwarciej mówiono o „powrocie do Rzeszy”. Żydzi, wzywani do bojkotu i straszeni pogromami, zaczęli opuszczać Kłajpedę. W wyborach do sejmiku 11 grudnia 1938 roku lista niemiecka zdobyła około 87 procent głosów i 25 z 29 mandatów. W grudniu Hitler przyjął Neumanna i zapewnił go, że sprawa Kłajpedy zostanie załatwiona wiosną 1939 roku. Neumann domagał się prawa do samostanowienia, a sejmik, który miał się zebrać 25 marca 1939 roku, był gotów zagłosować za przyłączeniem do Niemiec. Oficjalny Berlin milczał: liczył, że Litwa sama odda kłopotliwy kraj, i nie chciał zakłócać rozmów, jakie wiosną prowadził z Polską. Rząd księdza Vladasa Mironasa nie miał na to żadnej odpowiedzi.

Czterdzieści minut u Ribbentropa

12 marca 1939 roku Urbšys był w Rzymie na koronacji papieża Piusa XII. W drodze powrotnej zatrzymał się w Berlinie, by wyjaśnić krążące od tygodni pogłoski o niemieckich planach. W tym czasie Hitler zajął już Czechy i Morawy i ustanowił Protektorat Czech i Moraw, a Słowacja ogłosiła niepodległość pod niemieckim parasolem. 20 marca Ribbentrop przyjął Urbšysa, przy czym litewskiego posła w Berlinie, pułkownika Kazysa Škirpę, kazano zostawić w poczekalni.

Ribbentrop oświadczył, że sprawę Kłajpedy trzeba załatwić natychmiast i ostatecznie, a Rzesza żąda zwrotu kraju. Jeśli Litwa nie ustąpi dobrowolnie, rozstrzygnie wojsko, a sprawa nie skończy się na Kłajpedzie. Według relacji litewskich padła groźba, że Wehrmacht może pójść dalej, a lotnictwo zbombarduje Kowno. Ostrzegł też, by Litwa nie szukała pomocy u innych państw, i dodał, że w razie starć z Niemcami kłajpedzkimi Führer zareaguje błyskawicznie. Litwini mieli odpowiedzieć bez zwłoki, a ich pełnomocnicy przyjechać do Berlina, by podpisać umowę.

Urbšys natychmiast powiadomił Kowno i wrócił do kraju. 21 marca rząd litewski obradował z prezydentem Smetoną. Wiedział, że nie ma czym walczyć: armia była nieliczna i słabo uzbrojona, a jedynym okrętem marynarki był przebudowany trałowiec „Prezidentas Smetona”. W tym samym czasie w Świnoujściu zbierała się eskadra niemieckiej floty z pancernikami kieszonkowymi, krążownikami, niszczycielami i torpedowcami.

Gwaranci umywają ręce

Formalnie Litwa nie mogła oddać Kłajpedy bez zgody sygnatariuszy konwencji z 1924 roku. Kowno poinformowało więc w tajemnicy Wielką Brytanię, Francję, Włochy i Japonię o niemieckich żądaniach. Odpowiedzi rozwiały złudzenia. Włochy i Japonia, związane z Niemcami paktem antykominternowskim, poparły Berlin. Wielka Brytania i Francja wyraziły współczucie, ale nie zaoferowały żadnej pomocy. Londyn traktował Kłajpedę tak, jak pół roku wcześniej Sudety: jako sprawę niemieckiej mniejszości, w której Niemcy mają w gruncie rzeczy rację. Zresztą brytyjski rząd Neville’a Chamberlaina był w tych dniach zajęty czymś innym: po zajęciu Pragi szukał sposobu, by powstrzymać Hitlera w Rumunii i w Polsce, a nie na litewskim wybrzeżu. Związek Radziecki, z którym Litwa utrzymywała dobre stosunki, popierał ją w słowach, lecz nie zamierzał ryzykować konfliktu z Niemcami. Ententa Bałtycka z 1934 roku od początku wyłączała sprawy Wilna i Kłajpedy, więc Łotwa i Estonia nie miały nic do powiedzenia.

Polska przyglądała się sprawie z niepokojem. Prasa pisała o solidarności z Litwą i pytała, czy następnym celem nie będzie Gdańsk. Pytanie było uzasadnione: już 21 marca Ribbentrop wezwał ambasadora Józefa Lipskiego i ponowił żądania wobec Polski w sprawie Gdańska i autostrady przez Pomorze. Warszawa nie mogła jednak pomóc Kownu, z którym stosunki dyplomatyczne nawiązała dopiero rok wcześniej pod groźbą własnego ultimatum.

Litwa ustępuje

Kowno próbowało jeszcze wytargować kompromis, ale Berlin go odrzucił. Joseph Goebbels zanotował w dzienniku, że niemiecki poseł w Kownie dostał w nocy polecenie, by „wydzwonić” Litwinów z łóżek i przystawić im pistolet do piersi: albo, albo. W nocy z 21 na 22 marca rząd litewski postanowił przyjąć niemieckie żądania, a rano 22 marca Goebbels mógł już ogłosić, że Kłajpeda znów jest niemiecka. 22 marca niemiecki samolot przywiózł do Berlina litewską delegację z Urbšysem na czele. Tam dowiedziała się, że flota Rzeszy jest już w morzu, a Hitler płynie do Kłajpedy na pokładzie pancernika „Deutschland”. Umowę o „ponownym zjednoczeniu” Kraju Kłajpedzkiego z Rzeszą podpisano po północy, około pierwszej w nocy 23 marca, choć datowano ją na 22 marca. Litwa zobowiązała się niezwłocznie wycofać wojsko i policję, w zamian otrzymała wolną strefę w porcie, a obie strony zobowiązały się nie używać wobec siebie siły.

Znaczenie

Ultimatum wobec Litwy było najkrótszym i najmniej kosztownym z zaborów Hitlera. Nie wymagało konferencji ani mobilizacji, wystarczyła rozmowa w gabinecie ministra i obecność floty na morzu. Pokazało, że po zajęciu Pragi Hitler nie zamierza się zatrzymać i że Wielka Brytania i Francja nie są gotowe bronić nawet traktatów, które same podpisały. Dla Polski był to sygnał najgroźniejszy: Kłajpeda leżała na północ od Prus Wschodnich, a pytanie, czy następny będzie Gdańsk, zadawano w Warszawie, Londynie i Paryżu jednocześnie. Niespełna dwa tygodnie później Wielka Brytania zerwała z polityką ustępstw i udzieliła gwarancji Polsce.

Dla samej Litwy przyjęcie drugiego w ciągu roku ultimatum było upokorzeniem, które zachwiało rządami Smetony. Gabinet Mironasa ustąpił rządowi generała Jonasa Černiusa, do którego po raz pierwszy od zamachu stanu z 1926 roku weszli politycy opozycji. Kraj stracił jedyny duży port, przez który szło 70–80 procent handlu zagranicznego, i około jednej trzeciej przemysłu, a do Wielkiej Litwy napłynęło około dziesięciu tysięcy uchodźców, w większości Żydów.

Utrata Kłajpedy wepchnęła Litwę w orbitę gospodarczą Niemiec. W pakcie Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku tajny protokół zaliczył ją początkowo do strefy niemieckiej, a we wrześniu 1939 roku Berlin namawiał Kowno do udziału w wojnie z Polską w zamian za Wilno. Litwa ogłosiła neutralność i odmówiła. Traktat z 28 września 1939 roku przesunął ją do strefy radzieckiej; w październiku dostała od ZSRR Wilno, ale musiała przyjąć radzieckie garnizony. W czerwcu 1940 roku Moskwa postawiła jej kolejne ultimatum i Litwa, bez jednego wystrzału, została wcielona do Związku Radzieckiego. Rozmowa Urbšysa z Ribbentropem w marcu 1939 roku zapoczątkowała ciąg ultimatów, które w ciągu piętnastu miesięcy zlikwidowały jej niepodległość.