Niemcy zajmują Luksemburg

10 maja 1940 roku o 4.35 niemieckie kolumny pancerne przekroczyły granicę Luksemburga na rzekach Our i Sûre. Wielkie Księstwo, kraj bez armii, liczący niespełna 300 tysięcy mieszkańców, nie mogło się bronić. Do wieczora Wehrmacht zajął prawie całe jego terytorium, a następnego dnia także południe kraju. Wielka księżna i rząd zdążyli uciec do Francji. Okupację Luksemburga datuje się niekiedy na 11 maja: tego dnia kraj był już w całości w rękach niemieckich, rząd dotarł do Paryża, a w Luksemburgu zaczęła działać niemiecka administracja wojskowa. Samo wkroczenie nastąpiło jednak dzień wcześniej, w pierwszych godzinach niemieckiej ofensywy na Zachodzie.

Kraj wieczyście neutralny

Neutralność Luksemburga zagwarantowały mocarstwa w traktacie londyńskim z 1867 roku, który zakazał też Księstwu utrzymywania armii. W 1914 roku Niemcy złamali tę gwarancję i okupowali kraj przez całą I wojnę światową. Wielka księżna Maria Adelajda pozostała wtedy na miejscu, a jej postawę wobec okupanta uznano za tak uległą, że w 1919 roku musiała abdykować. Jej następczyni, Charlotta, postanowiła w styczniu 1940 roku razem z rządem, że w razie najazdu opuści kraj, by bronić jego suwerenności z zagranicy.

We wrześniu 1939 roku Luksemburg ogłosił ścisłą neutralność, a potężna rozgłośnia Radio Luxembourg zamilkła. Siły zbrojne kraju składały się z kompanii ochotników i żandarmerii, razem kilkuset ludzi pod dowództwem mjr. Émile’a Spellera. Wiosną 1940 roku na granicach z Niemcami i Francją postawiono tzw. linię Schustera, nazwaną od nazwiska inżyniera, który kierował budową: 41 zapór z betonowych bloków i stalowych bram na mostach i drogach. Miała ona jedynie spowolnić najeźdźcę i dać czas gwarantom neutralności na reakcję. Francuska 3 Armia miała w razie niemieckiego ataku wkroczyć do Luksemburga.

Dla Niemców Księstwo było krajem tranzytowym. Już dyrektywa Fall Gelb z października 1939 roku przewidywała marsz przez Luksemburg, a gdy po przedstawieniu Hitlerowi planu Mansteina główne uderzenie przeniesiono na Ardeny, przez wąski pas luksemburskiego terytorium miały przejść najlepsze dywizje pancerne Wehrmachtu.

Noc z 9 na 10 maja

9 maja władze Luksemburga otrzymywały coraz więcej ostrzeżeń. Francuski oficer wywiadu w Clervaux widział, jak Niemcy przygotowują mosty pontonowe na Sûre, a do rządu trafił niemiecki rozkaz dywizyjny z kwietnia, wyznaczający cele do zajęcia w Księstwie. Żandarmeria aresztowała kilku członków niemieckiej „piątej kolumny”. W nocy zaczęli działać przebrani po cywilnemu niemieccy dywersanci, wspierani przez mieszkających w Luksemburgu obywateli Rzeszy. Mieli nie dopuścić do wysadzenia mostów, przeciąć łączność i opanować posterunki radiowe. Około drugiej rano doszło do pierwszych strzelanin z żandarmami. O 3.15 rząd kazał zamknąć stalowe bramy linii Schustera. Wielka księżna przeniosła się z zamku Berg do pałacu w stolicy.

O 4.35 ruszyły trzy dywizje pancerne XIX Korpusu Armijnego gen. Heinza Guderiana, czołowego zgrupowania grupy pancernej Ewalda von Kleista: 1 pod Wallendorf, 2 pod Vianden i 10 Dywizja Pancerna pod Echternach. Zapory pokonywano po drewnianych rampach. Na granicy padły strzały, ale większość ochotników pozostała w koszarach, a przejść pilnowali tylko żandarmi i pojedynczy żołnierze. Częściowo wysadzony most w Echternach saperzy pułku „Großdeutschland” szybko naprawili. W tym samym czasie samoloty Fieseler „Storch” wysadziły w pobliżu Esch-sur-Alzette na południu kraju oddział około 125 żołnierzy, który miał utrzymać drogi do nadejścia głównych sił. Za korpusem pancernym, na południowym skrzydle, maszerowały dywizje piechoty 16 Armii.

Rano niemiecki poseł Otto von Radowitz wręczył sekretarzowi generalnemu rządu memorandum, w którym Berlin zapewniał, że nie zamierza naruszać integralności terytorialnej ani niezależności politycznej Księstwa. Podobne zapewnienia składał tego dnia minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop.

Ucieczka dworu i rządu

Około 6.30 premier Pierre Dupong i minister spraw zagranicznych Joseph Bech wyjechali kolumną samochodów na południe. Pod Esch natknęli się na niemiecką blokadę i musieli ją objechać bocznymi drogami. Wielka księżna z mężem, księciem Feliksem, i matką przekroczyła granicę francuską o 7.45. Samochód następcy tronu, Jana, ostrzelał niemiecki samolot, a pod Esch kierowca przebił się przez niemiecką blokadę. Minister sprawiedliwości Victor Bodson został jeszcze w stolicy, a potem uciekł do Francji bocznymi drogami. Innym się nie udało: minister oświaty Nicolas Margue i posłowie Francji i Belgii zostali zawróceni przez niemieckie patrole. 11 maja rząd dotarł do Paryża.

Francuzi zareagowali z opóźnieniem. Meldunki ich oficera wywiadu z Luksemburga nie dotarły do sztabu 3 Armii w Metzu. Około ósmej części 3 Lekkiej Dywizji Kawalerii gen. Roberta Petieta z 1 Brygadą Spahisów płk. Jouffaulta i kompanią czołgów weszły na południe Księstwa. Po potyczkach z Niemcami, w których zginęło pięciu spahisów, wycofały się za linię Maginota. Brytyjskie bombowce Fairey Battle z 226 Dywizjonu RAF zaatakowały bez osłony kolumny pancerne. Większość została trafiona przez artylerię przeciwlotniczą, a jeden samolot rozbił się pod Bettendorf.

Stolicę zajęto przed południem. Według luksemburskich zestawień rannych zostało sześciu żandarmów i jeden żołnierz, a do niewoli trafiło 22 żołnierzy i 54 żandarmów. Z kantonu Esch, przez który przechodził front, uciekło ponad 90 tysięcy cywilów, z tego około 47 tysięcy do Francji. Jeszcze tego samego dnia czołowe oddziały Guderiana przeszły do Belgii i weszły w Ardeny.

Od okupacji do aneksji

W kraju jako jedyny przedstawiciel władz pozostał sekretarz generalny rządu Albert Wehrer. Z kilkoma wysokimi urzędnikami utworzył komisję administracyjną, która współpracowała z niemieckim zarządem wojskowym. Wielu Luksemburczyków liczyło, że jak w I wojnie światowej Księstwo zachowa jakąś autonomię. Rząd przeniósł się z Francji przez Portugalię do Londynu, a wielka księżna i premier na dłużej do Kanady. Charlotta, której przemówienia nadawało BBC, stała się symbolem niepodległości.

Pod koniec lipca 1940 roku zarząd wojskowy zastąpiła administracja cywilna pod kierunkiem gauleitera sąsiedniego okręgu Koblencja–Trewir, Gustava Simona. Według nazistowskiej doktryny Luksemburczycy byli Niemcami, a ich odrębność tylko francuskim nalotem. Simon wprowadził niemiecki jako jedyny język urzędowy, zakazał francuskich nazw i zwrotów, rozwiązał parlament i partie i wprowadził niemieckie prawo, w tym ustawy norymberskie. Spis ludności z 10 października 1941 roku, w którym mieszkańcy mieli podać narodowość i język niemiecki, został przerwany, gdy wstępne ankiety pokazały, że ogromna większość odpowiada: „luksemburska”.

30 sierpnia 1942 roku Simon ogłosił nadanie Luksemburczykom obywatelstwa niemieckiego i pobór roczników 1920–1927 do Wehrmachtu, co oznaczało faktyczną aneksję kraju. Następnego dnia w Wiltz zaczął się strajk, który objął huty, kopalnie, urzędy i szkoły w całym kraju. Okupant odpowiedział stanem wyjątkowym i sądami doraźnymi: wydano 21 wyroków śmierci, 20 skazanych rozstrzelano przy obozie Hinzert, a jednego ścięto w Kolonii. Setki ludzi trafiły do obozów, a całe rodziny wysiedlono w głąb Rzeszy.

Znaczenie

Dla przebiegu kampanii zajęcie Luksemburga było epizodem: Wehrmacht potrzebował jego dróg, by w ciągu kilku godzin doprowadzić kolumny Guderiana do belgijskich Ardenów, skąd dwa dni później stanęły nad Mozą pod Sedanem. Dla Luksemburczyków był to początek najcięższego okresu w historii kraju. Z ponad 10 tysięcy przymusowo wcielonych do Wehrmachtu zginęło lub zaginęło około 2,8 tysiąca, a spośród Żydów, którzy nie zdążyli uciec w maju 1940 roku, prawie wszyscy zostali zamordowani. Według luksemburskich zestawień w czasie wojny zginęło około 5,7 tysiąca mieszkańców, prawie 2 procent ludności.

Wojska amerykańskie wyzwoliły stolicę 10 września 1944 roku, ale w grudniu, podczas ofensywy w Ardenach, Niemcy wrócili na północ kraju i zostali wyparci dopiero w styczniu 1945 roku. Wielka księżna wróciła do kraju w kwietniu 1945 roku. Doświadczenie okupacji przekonało Luksemburg, że neutralność nie chroni małego państwa: w 1948 roku Księstwo zrezygnowało z niej w konstytucji, a rok później zostało członkiem-założycielem NATO.