Renya Mutaguchi

Renya Mutaguchi był oficerem, którego nazwisko wiąże się z dwoma końcami japońskiej wojny w Azji. W lipcu 1937 roku jako dowódca pułku pod Pekinem zgodził się na otwarcie ognia przy moście Marco Polo, od czego zaczęła się wojna z Chinami. W 1942 roku jego 18 Dywizja brała udział w zdobyciu Singapuru i Birmy. W 1944 roku jako dowódca 15 Armii przeforsował i poprowadził operację U-Go – uderzenie na Imphal i Kohimę w północno-wschodnich Indiach – które skończyło się największą do tego czasu klęską armii japońskiej na lądzie. Dziesiątki tysięcy jego żołnierzy zginęły z głodu i chorób w górach na pograniczu Birmy i Indii. Po wojnie przez lata przepraszał rodziny poległych, a pod koniec życia próbował dowieść, że jego plan był słuszny.

Oficer sztabowy (1888–1936)

Urodził się 7 października 1888 roku w Sadze na Kiusiu, w rodzinie Fukuchi, wywodzącej się z samurajów dawnego księstwa Saga. Jako dziecko został adoptowany przez spokrewnioną rodzinę Mutaguchi i przyjął jej nazwisko. Przeszedł wojskowe szkoły kadetów, w 1910 roku ukończył Akademię Wojskową (22 rocznik), a w 1917 roku Wyższą Szkołę Wojenną – z przeciętnym, 25 wynikiem na 57 absolwentów. Długie lata spędził w Sztabie Generalnym i ministerstwie wojny jako typowy oficer biurowy, najpierw w sekcji transportu morskiego. W czasie interwencji syberyjskiej w 1920 roku jako oficer sztabu przygotował wyprawę do Mikołajewska nad Amurem, gdzie partyzanci wymordowali japoński garnizon i część mieszkańców; oddział przybył już po masakrze. W 1929 roku przebywał we Francji.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych wszedł w spory frakcyjne w armii. Należał do kręgu Sakurakai, stowarzyszenia młodszych oficerów, które w 1931 roku planowało przewroty, a potem do frakcji Kōdō-ha, „Drogi Cesarskiej”. Od grudnia 1933 roku kierował w Sztabie Generalnym wydziałem odpowiedzialnym za przydziały oficerów sztabowych. Po buncie z 26 lutego 1936 roku, w którym nie brał udziału, przy czystkach w szeregach Kōdō-ha został odesłany do Chin – w marcu 1936 roku objął dowództwo piechoty japońskiego garnizonu w Pekinie, przekształconej wkrótce w 1 Pułk Piechoty Armii Garnizonowej w Chinach.

Most Marco Polo (1937)

W nocy z 7 na 8 lipca 1937 roku kompania 3 batalionu jego pułku ćwiczyła w pobliżu Wanpingu i mostu Lugou, zwanego przez Europejczyków mostem Marco Polo. Po strzałach z ciemności i zaginięciu jednego żołnierza dowódca batalionu mjr Kiyonao Ichiki zadzwonił do Mutaguchiego, który pod nieobecność dowódcy brygady, gen. mjr. Masakazu Kawabego, odpowiadał za wojska japońskie w rejonie Pekinu. Mutaguchi kazał zająć wzgórze naprzeciw Wanpingu, a nad ranem, gdy padły kolejne strzały, zezwolił na otwarcie ognia. Kiedy 10 lipca walki odżyły, znów rozkazał uderzyć na Chińczyków, mimo że Kawabe chciał uniknąć rozszerzania konfliktu; przełożony przyjął jego decyzję po fakcie. Incydent na moście Marco Polo przerodził się w ciągu kilku tygodni w otwartą wojnę, a pod koniec lipca Japończycy zajęli Pekin.

Japońska prasa zrobiła z Mutaguchiego bohatera, „dzielnego dowódcę spod mostu Lugou”. On sam był przekonany, że oddał pierwszy strzał wojny, i często to powtarzał – także jako uzasadnienie późniejszych ambicji: kto ją zaczął, ten powinien ją rozstrzygnąć. W 1938 roku awansował na generała majora i był szefem sztabu 4 Armii w Mandżurii, a od grudnia 1939 roku komendantem przygotowawczej szkoły oficerskiej armii w Tokio. W sierpniu 1940 roku został generałem porucznikiem.

Malaje i Singapur (1941–1942)

W kwietniu 1941 roku objął 18 Dywizję, jedną z najlepszych jednostek armii, stacjonującą w południowych Chinach. W grudniu wchodziła w skład 25 Armii gen. por. Tomoyukiego Yamashity, która uderzyła na Malaje. Wydzielony oddział dywizji pod dowództwem gen. mjr. Hiroshiego Takumiego wylądował 8 grudnia pod Kota Bharu, otwierając kampanię malajską, główne siły dywizji dotarły na front dopiero pod koniec stycznia 1942 roku. W nocy z 8 na 9 lutego dywizja przeprawiła się przez cieśninę Johor na wyspę Singapur. Mutaguchi dowodził z pierwszej linii, został ranny w ramię i nie opuścił stanowiska. Jego żołnierze walczyli o wzgórza Bukit Timah i Pasir Panjang. Według przyjętych ustaleń to żołnierze 18 Dywizji wtargnęli 14 lutego do brytyjskiego szpitala wojskowego Alexandra i wymordowali personel oraz pacjentów. Po kapitulacji Singapuru dywizja brała też udział w egzekucjach chińskich mieszkańców Johoru w ramach tzw. Sook Ching. Za żadną z tych zbrodni Mutaguchi nie odpowiedział przed sądem. Prasa w Japonii nazywała go teraz „niezwyciężonym generałem”, choć jego dywizja poniosła największe straty w całej 25 Armii.

W kwietniu 1942 roku 18 Dywizja przybyła przez Rangun do Birmy i w szybkim marszu na północ wzięła udział w zajęciu Mandalaju w końcowej fazie kampanii birmańskiej. Jesienią 1942 roku, gdy Tokio rozważało wyprawę do Asamu, Mutaguchi razem z dowódcą 15 Armii Shōjirō Iidą sprzeciwił się jej, wskazując na brak dróg i zaopatrzenia. Potem tego żałował. Wiosną 1943 roku jego dywizja ścigała kolumny pierwszej wyprawy Czinditów; to, że Brytyjczycy przeszli przez góry i dżunglę uznawane za nieprzebyte, przekonało go, że może to zrobić i armia japońska.

Dowódca 15 Armii i plan U-Go (1943–1944)

18 marca 1943 roku Mutaguchi objął 15 Armię, podporządkowaną nowej Armii Obszaru Birma gen. por. Masakazu Kawabego – tego samego, który był jego przełożonym pod mostem Marco Polo. Od pierwszych dni forsował uderzenie przez Czinduin na Imphal, a w dalszej perspektywie na Asam i dolinę Brahmaputry. Szefa sztabu armii, gen. mjr. Nobuyoshiego Obatę, który ostrzegał przed niemożnością zaopatrzenia wojsk, odwołano w maju 1943 roku. Sztaby w Rangunie, Singapurze i Tokio miały wątpliwości, ale presja z góry – premier Hideki Tōjō potrzebował sukcesu, a Subhas Czandra Bose zapewniał, że wkroczenie do Indii wywoła powstanie – działała na korzyść Mutaguchiego. Bose, któremu Japonia w grudniu 1943 roku przekazała Andamany, wymógł udział Indyjskiej Armii Narodowej w ofensywie. Rozkaz Cesarskiej Kwatery Głównej zatwierdzający operację wydano 7 stycznia 1944 roku. Przełożeni widzieli w niej ograniczoną „obronę przez natarcie”; Mutaguchi mówił korespondentom wojennym o marszu na Delhi.

Plan opierał się na hazardzie. Mutaguchi zakładał zdobycie Imphalu w trzy tygodnie i na tyle wydał żywność, licząc dalej na zdobyczne brytyjskie zapasy. Brak transportu chciał nadrobić tzw. operacją „Czyngis-chan” – stadami bydła, które miały nieść ładunki i potem pójść na rzeź; zwierzęta w większości padły w górach. Lekceważył przeciwnika, którego znał z klęsk brytyjskich w latach 1941–1942, i nie wziął pod uwagę, że Brytyjczycy nauczyli się zaopatrywać okrążone oddziały z powietrza. Dowódcy jego trzech dywizji – Kōtoku Satō, Masafumi Yamauchi i Genzō Yanagida – mieli wobec planu poważne zastrzeżenia.

Imphal i Kohima (1944)

Operacja U-Go ruszyła w nocy z 7 na 8 marca 1944 roku natarciem 33 Dywizji, a 15 marca główne siły przekroczyły Czinduin. Mutaguchi zlekceważył ostrzeżenia, że wysadzeni na tyłach w operacji „Thursday” Czindici zagrażają jego liniom zaopatrzenia, i do końca kwietnia kierował bitwą z kwatery w Maymyo, kilkaset kilometrów od frontu. Pierwsze tygodnie przyniosły sukcesy: japońskie dywizje weszły do Manipuru, odcięły Imphal, a na początku kwietnia 31 Dywizja zajęła część Kohimy. Mutaguchi kazał wówczas Satō iść dalej, na słabo bronioną bazę w Dimapurze, ale Kawabe uchylił ten rozkaz jako wykraczający poza cel operacji. Brytyjczycy utrzymali grzbiet Kohimy i równinę Imphalu, zaopatrywani z powietrza, a japońskie dywizje, bez żywności i amunicji, od maja w deszczach monsunu zaczęły głodować.

Odpowiedzialność Mutaguchiego za to, co nastąpiło, jest bezsporna. Mimo beznadziejnej sytuacji wciąż wydawał rozkazy kolejnych natarć, niezależnie od stanu wojsk. W maju odwołał Yanagidę, w czerwcu chorego Yamauchiego. Satō w końcu maja na własną rękę wycofał 31 Dywizję spod Kohimy, oskarżając dowództwo armii o pozostawienie żołnierzy bez zaopatrzenia, i w lipcu został odsunięty; sprawę dowódcy dywizji, który odmówił wykonania rozkazu, wyciszono bez sądu wojennego – według części relacji uznając go za niepoczytalnego, według innych po badaniu, które tego nie potwierdziło. Mutaguchi przerwał operację dopiero 3 lipca. Odwrót przez góry zamienił się w katastrofę – drogę na Czinduin żołnierze nazywali „drogą białych kości”. Według najczęściej podawanych szacunków 15 Armia straciła ponad 50 tysięcy ludzi, w tym około 30 tysięcy zabitych i zmarłych, przeważnie z głodu i chorób. 30 sierpnia 1944 roku Mutaguchi i Kawabe zostali odwołani, a w grudniu Mutaguchi przeszedł w stan spoczynku.

Po wojnie (1945–1966)

W styczniu 1945 roku armia powołała go ponownie i znów powierzyła mu przygotowawczą szkołę oficerską – decyzję, która zdumiała część oficerów walczących w Birmie. Po kapitulacji Japonii, w grudniu 1945 roku, został aresztowany przez władze okupacyjne i osadzony w więzieniu Sugamo. W 1946 roku przewieziono go do Singapuru jako podejrzanego w brytyjskich śledztwach w sprawie zbrodni wojennych na Malajach i był więziony w Changi. Według japońskich opracowań nie postawiono mu zarzutów – śledztwo w sprawie szpitala Alexandra utknęło po śmierci prowadzącego je brytyjskiego oficera – i w marcu 1948 roku wrócił do Japonii; część anglojęzycznych źródeł podaje, że został skazany, ale nie znajduje to potwierdzenia w szczegółowych relacjach.

Przez kolejne lata żył w odosobnieniu w Chōfu pod Tokio. Unikał rozmów o Birmie, uczestniczył w uroczystościach ku czci poległych w Yasukuni, a odwiedzającym go krewnym zabitych żołnierzy – według relacji – kłaniał się do ziemi i przepraszał. Przełom nastąpił w 1962 roku, gdy napisał do niego brytyjski oficer Arthur Barker, były oficer sztabu IV Korpusu, twierdząc, że gdyby 31 Dywizja poszła w kwietniu 1944 roku na Dimapur, Brytyjczycy znaleźliby się w wielkich tarapatach. Mutaguchi uznał to za dowód, że jego plan był dobry, a klęskę spowodowali Kawabe, który wstrzymał marsz na Dimapur, i Satō, który się wycofał. Głosił tę tezę w wywiadach, w spotkaniach z weteranami i w broszurze opartej na swoich zeznaniach nagranych w 1965 roku dla Narodowej Biblioteki Parlamentu, którą rozdawał dziennikarzom i dawnym oficerom. Większość historyków i weteranów przyjęła to jako próbę samousprawiedliwienia: nawet jeśli Dimapur był słabo broniony, wyprawa przez góry bez zaopatrzenia i lekceważenie przeciwnika były decyzjami samego Mutaguchiego. Zmarł 2 sierpnia 1966 roku w Chōfu.

Znaczenie

Mutaguchi należał do pokolenia oficerów, którzy wciągali Japonię w kolejne wojny decyzjami podejmowanymi na miejscu, a potem przyjmowanymi przez przełożonych jako fakty dokonane. Pod mostem Marco Polo jego samowola pomogła zamienić lokalną strzelaninę w wojnę z Chinami; w Birmie jego upór, poparty przez Tōjō i tolerowany przez Kawabego, doprowadził do katastrofy 15 Armii. W Japonii jego nazwisko stało się synonimem dowódcy, który posyła żołnierzy na śmierć wbrew rozsądkowi i nie przyznaje się do błędu. Bitwa o Imphal i Kohimę była dla Brytyjczyków punktem zwrotnym w Birmie: zniszczenie 15 Armii otworzyło 14 Armii gen. Williama Slima drogę do odbicia kraju w 1945 roku.