Kōtoku Satō

Kōtoku Satō (1893–1959) był japońskim generałem, który przeszedł do historii jednym czynem: w maju 1944 roku, jako dowódca 31 Dywizji walczącej pod Kohimą w Indiach Brytyjskich, wycofał swoich głodujących żołnierzy wbrew wyraźnym rozkazom przełożonego, gen. por. Renyi Mutaguchiego. W armii, w której odwrót bez rozkazu uchodził za hańbę, a walka do ostatniego człowieka za obowiązek, było to wydarzenie bez precedensu. Jego decyzja przypieczętowała klęskę japońskiej ofensywy na Indie, a sam Satō do końca życia pozostał postacią sporną: dla jednych dowódcą, który uratował tysiące ludzi przed bezsensowną śmiercią, dla innych – oficerem, który porzucił pole bitwy i sąsiednie oddziały. Źródeł o jego życiu poza rokiem 1944 jest niewiele.

Młodość i służba sztabowa (1893–1937)

Satō urodził się 5 marca 1893 roku w prefekturze Yamagata na północy Honsiu, w regionie Shōnai. Uczył się w gimnazjum w Tsuruoce, a potem w wojskowej szkole przygotowawczej w Sendai. W 1913 roku ukończył Cesarską Akademię Wojskową (25 rocznik) i został podporucznikiem piechoty, a w 1921 roku – Akademię Sztabu Generalnego. W latach 20. służył na zmianę w sztabach i w liniowych pułkach piechoty.

Od 1930 roku pracował w wydziale historii wojskowej Sztabu Generalnego. Według japońskich opracowań zetknął się tam z oficerami frakcji Tōsei-ha, m.in. z Kuniakim Koiso i Hidekim Tōjō, i brał udział w redagowaniu statutu Sakurakai – tajnego stowarzyszenia radykalnych młodszych oficerów założonego przez ppłk. Kingorō Hashimoto. Na tym tle doszło do ostrej kłótni z Mutaguchim, wówczas oficerem sztabu związanym z rywalizującą frakcją Kōdō-ha. Satō był przekonany, że Mutaguchi zablokował potem jego awans, i podejrzewał, że w sztabie 6 Dywizji w Kumamoto, do którego trafił w 1934 roku, był z polecenia Mutaguchiego inwigilowany przez oficerów Kōdō-ha. Ta osobista wrogość, sięgająca początku lat 30., ciążyła na stosunkach obu generałów jeszcze w 1944 roku.

W listopadzie 1931 roku objął batalion w 18 Pułku Piechoty, w grudniu 1932 roku został podpułkownikiem, a od 1934 roku służył w sztabie 6 Dywizji. Spór frakcji, w który był wplątany, skończył się dopiero po nieudanym puczu młodych oficerów Kōdō-ha w czasie incydentu 26 lutego 1936 roku, po którym frakcja ta straciła wpływy. W sierpniu 1937 roku Satō awansował na pułkownika.

Nad jeziorem Chasan (1938)

W październiku 1937 roku Satō objął dowództwo 75 Pułku Piechoty z 19 Dywizji, stacjonującej w Korei, przy granicy z Mandżukuo i ZSRR. Latem 1938 roku pułk znalazł się w centrum walk nad jeziorem Chasan, sporu o dwa wzgórza nad jeziorem, które obsadzili radzieccy pogranicznicy. Dowództwo w Tokio i Armia Koreańska chciały uniknąć eskalacji, ale dowódca dywizji gen. por. Kamezō Suetaka i Satō uważali, że trzeba uprzedzić radzieckie natarcie. W nocy z 30 na 31 lipca 1938 roku pułk Satō nocnym szturmem zdobył szczyt Zaoziornej (po japońsku Chōkohō). Japońskie wojsko uznało ten atak za wzór nocnego natarcia.

W sierpniu Armia Czerwona przeszła do kontrnatarcia z przeważającymi siłami piechoty, czołgów i lotnictwa. Pułk Satō, który według japońskich źródeł stracił ponad połowę stanu, utrzymał się na wzgórzu do zawieszenia broni 11 sierpnia. Satō chwalił się potem, że ponieważ nie był w łaskach u Tōjō, dostał najgorszy odcinek frontu – i że chętnie przyjmie najgorszy odcinek w następnej bitwie. Ta opinia twardego, nieustępliwego dowódcy liniowego towarzyszyła mu przez kolejne lata.

Generał w Mandżurii i Chinach (1938–1943)

W grudniu 1938 roku Satō został dowódcą odcinka w 8 Oddziale Straży Granicznej w Mandżukuo, a w sierpniu 1939 roku – w czasie walk nad Chałchin-Goł – awansował na generała majora i objął dowództwo piechoty 23 Dywizji w Hajlarze. Ta dywizja została właśnie rozbita w walkach z Armią Czerwoną nad Chałchin-Goł i trzeba ją było odbudować. W 1941 roku przeszedł do 54 Dywizji, a w październiku 1941 roku objął 67 Samodzielną Brygadę Piechoty. W grudniu 1942 roku został generałem porucznikiem.

W marcu 1943 roku Satō objął dowództwo nowo sformowanej 31 Dywizji (kryptonim Retsu), złożonej z 58, 124 i 138 Pułku Piechoty oraz 31 Pułku Artylerii Górskiej. Dywizja najpierw pracowała przy budowie dróg w Tajlandii, a jesienią 1943 roku przeszła do Birmy, do 15 Armii. Jej dowódcą był od marca 1943 roku Mutaguchi – dawny przeciwnik Satō z czasów sporów frakcyjnych.

Kohima (marzec – maj 1944)

W operacji U-Go, ofensywie 15 Armii na Imphal w Manipurze, 31 Dywizja dostała zadanie najdalej sięgające: miała przejść przez dziki kraj Wzgórz Naga, zająć Kohimę i przeciąć drogę z Dimapuru do Imphalu. Satō nie uczestniczył w planowaniu i, jak wielu oficerów, wątpił w powodzenie operacji bez zaplecza. Przed wymarszem wymusił na sztabie armii obietnicę dostaw – według japońskich relacji około 10 ton zaopatrzenia dziennie – i mówił swoim oficerom, że mogą wszyscy umrzeć z głodu. Zarazem jednak, jak podkreślają japońscy historycy, publicznie deklarował zapał i zapowiadał, że jego dywizja dojdzie aż do Dimapuru.

15 marca 1944 roku dywizja przekroczyła Czinduin i w trzy tygodnie dotarła pod Kohimę, znacznie szybciej, niż spodziewali się Brytyjczycy. 6 kwietnia zaczęło się oblężenie Kohimy. Mutaguchi, widząc szansę, kazał Satō iść dalej na słabo broniony Dimapur, wielką bazę zaopatrzeniową na kolei asamskiej, ale dowódca Armii Obszaru Birmy gen. por. Masakazu Kawabe uchylił ten rozkaz. Satō skupił się na zdobyciu grzbietu Kohimy. Gen. por. William Slim, dowódca brytyjskiej 14 Armii, nazwał go później „najmniej przedsiębiorczym ze wszystkich japońskich generałów”, z jakimi miał do czynienia: jego zdaniem Satō, zamiast rzucać kolejne natarcia na Kohimę, mógł zostawić pod nią niewielki oddział i całą dywizją uderzyć na kolej. Część historyków uważa tę ocenę za niesprawiedliwą, bo Satō wykonywał zadanie wyznaczone mu w planie operacji.

Garnizon Kohimy wytrzymał, a odsiecz z Dimapuru przebiła się do niego 18 kwietnia. W kolejnych tygodniach Satō bronił się na grzbiecie i we wsi Nagów przed natarciami brytyjskiej 2 Dywizji i indyjskiej 7 Dywizji. Obiecane zaopatrzenie nie nadchodziło, monsun zamienił ścieżki w błoto, a żołnierze zaczęli głodować. Satō nie zgodził się też w kwietniu oddać części sił do uderzenia na Imphal, czego żądał od niego Mutaguchi. Jego depesze do dowództwa armii stawały się coraz bardziej gwałtowne; według japońskich opracowań pisał o „trzech piętrach głupoty” nad swoją dywizją – sztabie 15 Armii, Armii Obszaru Birmy i Grupy Armii Południe.

Odwrót wbrew rozkazom (maj – lipiec 1944)

25 maja Satō zawiadomił dowództwo 15 Armii, że jeśli nie dostanie zaopatrzenia, 1 czerwca się wycofa. Mutaguchi kazał mu trzymać pozycje. 31 maja Satō zaczął odwrót spod Kohimy: jego oddziały opuściły wieś Nagów i pozycje na północ od drogi, a główne siły ruszyły ku Ukhrulowi, gdzie miały czekać zapasy. W ostatniej depeszy przed odejściem pisał, że dywizja walczyła sześćdziesiąt dni „po granicę ludzkiej wytrzymałości”. Na drodze do Imphalu jako straż tylną zostawił wyczerpany oddział gen. mjr. Shigesaburō Miyazakiego, który opóźniał pościg przez blisko trzy tygodnie. Mutaguchi 2 czerwca zatwierdził odwrót post factum, żądając, by dywizja po uzupełnieniu zapasów wróciła do natarcia na Imphal; Satō tych rozkazów nie wykonał. Do tego, że jego odwrót odsłonił sąsiednie oddziały 15 Dywizji, jego krytycy wracali jeszcze po wojnie.

Ukhrul okazał się pusty, a skromne zapasy, które dywizja dostała w Humine pod koniec czerwca, wystarczyły na kilka dni. Satō, jak wspominali jego żołnierze, szedł z kolumną, zatrzymywał się przy wycieńczonych i kazał grzebać zmarłych. Na początku lipca został odwołany ze stanowiska dowódcy dywizji i przeniesiony do dyspozycji Armii Obszaru Birmy. Według japońskich szacunków z odwrotu, który dla dywizji trwał około stu dni i ciągnął się przez ok. 600 kilometrów, wróciło około 5500 jej żołnierzy – najwięcej spośród dywizji 15 Armii.

Sprawa „niepoczytalności” (1944–1945)

Według anglojęzycznych opracowań Mutaguchi zasugerował Satō, by popełnił samobójstwo; ten odmówił i zażądał sądu wojennego, na którym chciał ujawnić błędy dowództwa 15 Armii. Sztab Mutaguchiego oskarżał go o niewykonanie rozkazów, a sam Mutaguchi domagał się surowego ukarania. Dowództwo Armii Obszaru Birmy nie chciało jednak procesu. Postawienie przed sądem dowódcy dywizji, mianowanego przez cesarza, byłoby bezprecedensowym skandalem i odsłoniłoby odpowiedzialność wyższych sztabów za klęskę. Gdy Satō zgłosił się w Rangunie w drugiej połowie lipca, Kawabe wysłuchał jego oskarżeń wobec Mutaguchiego i skierował go na badanie psychiatryczne.

Ten epizod jest różnie opisywany. Według anglojęzycznych opracowań lekarze orzekli, że Satō przeszedł załamanie nerwowe i nie może stanąć przed sądem. Japońskie źródła, oparte na późniejszej relacji jednego z dwóch badających go psychiatrów wojskowych, twierdzą, że badanie nie wykazało choroby psychicznej, a sprawa po przesłuchaniach przez prawników wojskowych została umorzona bez procesu. Pewne jest, że do sądu wojennego nie doszło, a Satō pozostał w opinii publicznej, także po wojnie, „generałem, który oszalał” – tak brzmiały nawet podtytuły dwóch japońskich książek o nim, które badający go psychiatra publicznie zakwestionował.

W listopadzie 1944 roku Satō przeniesiono do rezerwy i natychmiast powołano ponownie do służby – jako doradcę wojskowego przy 16 Armii na okupowanej Jawie, gdzie Japończycy szkolili miejscowe oddziały ochotnicze. W maju 1945 roku wrócił do Japonii i trafił do sztabu Okręgu Wojskowego Północno-Wschodniego w Sendai, przygotowującego obronę północnego Honsiu przed spodziewaną inwazją. Służbę zakończył po kapitulacji, w październiku 1945 roku.

Po wojnie (1945–1959)

Po wojnie Satō wrócił w rodzinne strony i odwiedzał rodziny poległych żołnierzy, potem zamieszkał w Tokio, w wynajętym domu w dzielnicy Setagaya. W 1947 roku objęły go czystki, które odsuwały byłych oficerów od życia publicznego. Żył skromnie, w trudnych warunkach materialnych. W prasie i wśród części byłych wojskowych był przedstawiany jako tchórz, a nawet jako winny klęski w Birmie. Satō bronił się, że jego decyzja była konieczna, by ratować żołnierzy przed śmiercią z głodu, a zarzut niepoczytalności był niesprawiedliwy, i do końca ostro krytykował Mutaguchiego oraz sztab 15 Armii. Wspierał ocalałych żołnierzy swojej dywizji; z inicjatywy weteranów, w dużej części pochodzących z Sikoku, powstały pomniki ku czci poległych w operacji imphalskiej.

Kōtoku Satō zmarł 26 lutego 1959 roku na marskość wątroby. Został pochowany przy świątyni Shōkei-ji w miasteczku Shōnai w prefekturze Yamagata. Według japońskich relacji Mutaguchi przyszedł na jego pogrzeb i przeprosił rodzinę; kilka lat później, po lekturze brytyjskich ocen, że Japończycy mogli zdobyć Dimapur, zaczął jednak publicznie obwiniać zmarłego o klęskę, twierdząc, że to Satō zmarnował szansę, zatrzymując się pod Kohimą.

Znaczenie

Satō był w 1944 roku wyjątkiem w armii, której doktryna nie przewidywała odwrotu, a dowódcy wysyłali wygłodzonych żołnierzy do kolejnych natarć, byle nie przyznać się do porażki. Jego decyzja z końca maja przesądziła o wyniku bitwy pod Kohimą i Imphalem: otworzyła Brytyjczykom drogę do okrążonego Imphalu i odebrała Mutaguchiemu ostatnie złudzenia, a operację U-Go przerwano na początku lipca. Ofensywa, która miała zatrzymać aliantów na granicy Indii, skończyła się najcięższą do tamtej pory klęską armii japońskiej na lądzie i otworzyła drogę do brytyjskiego odbicia Birmy w 1945 roku.

Ocena Satō pozostaje sporna. Brytyjscy dowódcy uważali go za generała bez polotu, który zmarnował szansę na Dimapur. Część japońskich weteranów zarzucała mu, że zostawił straż tylną Miyazakiego i sąsiednie pułki bez wsparcia. Dla tysięcy żołnierzy, którzy dzięki jego decyzji przeżyli, był dowódcą, który wolał hańbę i sąd wojenny niż bezsensowną śmierć swoich ludzi. W pamięci japońskiej i brytyjskiej stał się z czasem jednym z symboli tej bitwy, a jego grób odwiedzają uczestnicy japońsko-brytyjskich spotkań pojednania weteranów kampanii birmańskiej.