Drugi rząd Badoglia

W drugiej połowie kwietnia 1944 roku w królewskich Włoszech, które od jesieni walczyły po stronie aliantów, upadł rząd marszałka Pietra Badoglia i niemal natychmiast powstał nowy – znów pod jego przewodnictwem, ale tym razem z udziałem wszystkich partii antyfaszystowskich, od liberałów po komunistów. Kroniki wojny często zapisują to wydarzenie pod 21 kwietnia. Dokumenty rządowe pokazują jednak dwie daty: 17 kwietnia pierwszy gabinet Badoglia złożył dymisję na ręce króla Wiktora Emanuela III, a 22 kwietnia ministrowie nowego rządu zaprzysiężeni zostali w Villi Episcopio w Ravello na Wybrzeżu Amalfitańskim. Między tymi dniami marszałek ponownie otrzymał misję tworzenia gabinetu i zamknął rozmowy z partiami.

Zmiana wyglądała na drobną – ten sam premier, ten sam król, ta sama tymczasowa stolica w Salerno. W rzeczywistości był to przełom w historii politycznej Włoch. Po raz pierwszy od 1922 roku w rządzie zasiedli przedstawiciele partii, które faszyzm zdelegalizował, a po raz pierwszy w dziejach państwa włoskiego – socjaliści i komuniści. Drugi rząd Badoglia otwierał drogę, która po wojnie zaprowadziła Włochy do referendum w sprawie monarchii i do republiki.

Król, marszałek i partie

Badoglio stanął na czele rządu 25 lipca 1943 roku, gdy Wielka Rada Faszystowska i król odsunęli od władzy Benita Mussoliniego (upadek Mussoliniego). Jego pierwszy gabinet składał się z urzędników, generałów i fachowców, bez udziału partii. Po ogłoszeniu kapitulacji 8 września 1943 roku król i rząd uciekli z Rzymu do Brindisi, a 13 października wypowiedzieli wojnę Niemcom. Alianci uznali Włochy za państwo współwojujące, ale faktyczną władzę na południu sprawowały ich władze wojskowe i Sojusznicza Komisja Kontroli. W lutym 1944 roku rząd przeniósł się do Salerno i przejął administrację prowincji południowych poza strefą frontu.

Dla odradzających się partii antyfaszystowskich król i marszałek byli symbolem ciągłości z dwudziestoleciem dyktatury. Wiktor Emanuel III w 1922 roku powierzył władzę Mussoliniemu, podpisał ustawy rasowe i wypowiedzenie wojny w 1940 roku, a Badoglio był szefem sztabu generalnego i wicekrólem Etiopii. Partie zrzeszone w Komitecie Wyzwolenia Narodowego (CLN) – komuniści, socjaliści, Partia Akcji, chadecy, liberałowie i demokraci pracy – domagały się abdykacji króla i rządu złożonego z antyfaszystów. Na zjeździe w Bari 28–29 stycznia 1944 roku, pierwszym wolnym kongresie politycznym we Włoszech od dwudziestu lat, przedstawiciele komitetów zażądali ustąpienia monarchy, ale nie mieli siły, by to wymusić.

Spór dzielił także aliantów. Winston Churchill uważał króla i marszałka za jedyną gwarancję porządku i wykonania warunków rozejmu. W przemówieniu w Izbie Gmin 22 lutego 1944 roku porównał ich do ucha dzbanka z gorącą kawą: nie należy go odłamywać, dopóki nie ma się innego, za które można chwycić. Amerykanie, pod presją opinii publicznej i włoskiej emigracji, skłaniali się ku szybszej zmianie i rządowi z udziałem partii. Impas trwał od jesieni 1943 roku.

Moskwa i powrót Togliattiego

Impas przełamała strona, której Brytyjczycy i Amerykanie się nie spodziewali. ZSRR miał przedstawiciela w alianckim Komitecie Doradczym do spraw Włoch – był nim Andriej Wyszynski, oskarżyciel z procesów moskiewskich – ale nie miał realnego wpływu na okupację, którą kierowali zachodni alianci. Na początku 1944 roku sekretarz generalny włoskiego MSZ Renato Prunas odbył z Wyszynskim rozmowy w Neapolu i Salerno. 14 marca 1944 roku ZSRR i Królestwo Włoch nawiązały bezpośrednie stosunki dyplomatyczne. Moskwa jako pierwsze mocarstwo uznała w ten sposób rząd Badoglia za pełnoprawnego partnera, nie uzgodniwszy tego kroku z Londynem i Waszyngtonem, co wywołało tam irytację.

Z tą decyzją wiązał się powrót do kraju Palmira Togliattiego, przywódcy Włoskiej Partii Komunistycznej, który od lat przebywał na emigracji, głównie w Moskwie, jako jeden z czołowych działaczy Kominternu. Według dziennika Georgiego Dimitrowa w nocy z 3 na 4 marca 1944 roku Józef Stalin przyjął Togliattiego w obecności Mołotowa i doradził mu, by komuniści nie żądali natychmiastowej abdykacji króla i weszli do rządu Badoglia. Celem było wzmocnienie wojny przeciw Niemcom i zapewnienie komunistom miejsca w powojennym państwie. Historycy spierają się, w jakim stopniu inicjatywa wyszła od Stalina, a w jakim od dyplomacji Badoglia, która zabiegała o uznanie ze strony ZSRR.

Togliatti przez Kair i Algier dotarł do Neapolu 27 marca 1944 roku. Kilka dni później, na naradzie kierownictwa partii w Neapolu na przełomie marca i kwietnia, ogłosił zwrot, który historiografia włoska nazywa svolta di Salerno (zwrotem z Salerno). Komuniści odkładali spór o monarchię do końca wojny i deklarowali gotowość wejścia do rządu Badoglia, bo najważniejsze było wyzwolenie kraju i wspólna walka z Niemcami i faszystami z Włoskiej Republiki Socjalnej. Dla socjalistów Pietra Nenniego i dla Partii Akcji był to szok: od miesięcy uzależniali oni udział w rządzie od odejścia króla. Na północy, gdzie trwała okupacja niemiecka i gdzie w marcu robotnicy przeprowadzili wielkie strajki, wiadomość przyjęto z mieszanymi uczuciami.

Kompromis De Nicoli

Skoro komuniści przestali stawiać warunek abdykacji, pozostali partnerzy z CLN nie chcieli zostać poza rządem. Potrzebna była jednak formuła, która pozwoliłaby im zasiąść w gabinecie bez uznania króla za prawowitego przywódcę. Wcześniej monarchia odrzuciła projekt Carla Sforzy, który przewidywał abdykację Wiktora Emanuela III na rzecz małoletniego wnuka i regencję Badoglia. Rozwiązanie zaproponował liberalny prawnik, były przewodniczący Izby Deputowanych Enrico De Nicola, a poparli je Sforza i filozof Benedetto Croce. Król formalnie zachowywał tron, ale w dniu wkroczenia aliantów do Rzymu miał przekazać wszystkie swoje uprawnienia synowi, następcy tronu Humbertowi, jako namiestnikowi generalnemu królestwa. O ustroju państwa mieli zdecydować Włosi po wojnie, wybierając zgromadzenie konstytucyjne.

Wiktor Emanuel III przyjął ten plan niechętnie, pod naciskiem przedstawicieli aliantów w Sojuszniczej Komisji Kontroli i brytyjskiego ministra rezydenta w basenie Morza Śródziemnego Harolda Macmillana. 12 kwietnia 1944 roku ogłosił przez radio, że w dniu wyzwolenia Rzymu wycofa się z życia publicznego i mianuje Humberta namiestnikiem. Tym samym upadła główna przeszkoda w rozmowach.

17 kwietnia, zgodnie z porozumieniem, pierwszy rząd Badoglia podał się do dymisji. Król ponownie powierzył marszałkowi misję utworzenia gabinetu. Badoglio zachował urząd premiera i objął też tekę spraw zagranicznych. W ciągu kilku dni partie uzgodniły skład rządu, a 22 kwietnia ministrowie złożyli przysięgę przed królem w Ravello, gdzie monarcha mieszkał. Był to pierwszy od czasów przed dyktaturą włoski rząd oparty na partiach politycznych i pierwszy w historii kraju z udziałem socjalistów i komunistów.

Skład rządu jedności narodowej

Każda z sześciu partii CLN otrzymała miejsce w rządzie. Ministrami bez teki zostali najbardziej znani politycy: Togliatti, Croce, Sforza, chadek Giulio Rodinò i socjalista Pietro Mancini. Ministrem spraw wewnętrznych został chadek Salvatore Aldisio, sprawiedliwości – liberał Vincenzo Arangio-Ruiz, oświaty – historyk z Partii Akcji Adolfo Omodeo, a rolnictwa – komunista Fausto Gullo, który w następnych miesiącach wydał dekrety o przekazywaniu chłopskim spółdzielniom nieużytków z wielkich majątków na południu. Ministerstwa wojskowe pozostały w rękach generałów i admirałów lojalnych wobec korony, takich jak minister marynarki adm. Raffaele de Courten.

Rząd nadal działał pod kontrolą aliantów. Nie mógł decydować samodzielnie o polityce zagranicznej, liczebności wojska ani o administracji na terenach przyfrontowych i w wielkich miastach, takich jak Neapol. Zyskał jednak to, czego brakowało pierwszemu gabinetowi Badoglia: poparcie wszystkich zorganizowanych sił politycznych antyfaszystowskich Włoch, a także uznanie ZSRR.

Miejsce w wojnie

Drugi rząd Badoglia powstał w chwili, gdy front we Włoszech stał w miejscu. Alianci od stycznia tkwili na przyczółku pod Anzio (lądowanie pod Anzio), a w marcu po raz trzeci nie zdołali przełamać obrony niemieckiej pod Monte Cassino (trzecia bitwa o Monte Cassino). W okupowanym Rzymie Niemcy odpowiadali na zamachy ruchu oporu terrorem, czego najgłośniejszym przykładem była zbrodnia w Grotach Ardeatyńskich 24 marca. Rząd w Salerno nie miał wpływu na przebieg walk, ale jego poszerzenie miało znaczenie polityczne: Włochy królewskie przestały być wyłącznie państwem marszałka i dworu, a partie, które kierowały partyzantką na północy, zyskały reprezentację w rządzie uznawanym przez aliantów. Wzmacniało to włoski udział w wojnie – zarówno oddziałów regularnych walczących u boku aliantów, jak i ruchu oporu za linią frontu.

Zwrot z Salerno był także pierwszym wyraźnym sygnałem, jak Stalin zamierzał prowadzić politykę wobec państw, które alianci zachodni zajmowali po kapitulacji. Moskwa, odsunięta od rzeczywistej władzy we Włoszech mimo zapowiedzi z konferencji moskiewskiej, sięgnęła po wpływ przez uznanie rządu i przez posłuszną partię komunistyczną. Komuniści weszli do rządu monarchii, którą jeszcze niedawno potępiali, i zrezygnowali z rewolucyjnych haseł w imię jedności narodowej. Podobną taktykę rządów koalicyjnych z udziałem komunistów zastosowano później w innych krajach Europy. Historycy do dziś oceniają ją różnie: jako przejaw realizmu Togliattiego albo jako dowód jego podporządkowania Stalinowi.

Gabinet przetrwał niespełna dwa miesiące. Po przełamaniu linii Gustawa w maju 1944 roku alianci 4 czerwca wkroczyli do Rzymu. Następnego dnia Wiktor Emanuel III, zgodnie z kwietniową zapowiedzią, przekazał władzę Humbertowi jako namiestnikowi generalnemu królestwa. Politycy CLN, którzy przetrwali okupację w Rzymie, odmówili dalszej współpracy z Badogliem. Marszałek złożył dymisję, a 18 czerwca 1944 roku na czele nowego rządu stanął były przewodniczący centralnego komitetu w Rzymie Ivanoe Bonomi, przedwojenny premier sprzed dyktatury. Badoglio usunął się z polityki. Spór o monarchię, odłożony w kwietniu 1944 roku, rozstrzygnęło referendum 2 czerwca 1946 roku: Włosi wybrali republikę, a Humbert II, który w maju 1946 roku po abdykacji ojca został królem, opuścił kraj.