Operacja Calendar

O świcie 20 kwietnia 1942 roku z pokładu amerykańskiego lotniskowca USS „Wasp”, płynącego w zachodniej części Morza Śródziemnego u wybrzeży Algierii, wystartowało 47 myśliwców Supermarine Spitfire Mk V. Była to operacja „Calendar”, największa do tej pory dostawa myśliwców dla oblężonej Malty. Tego samego dnia gubernator wyspy gen. por. William Dobbie wysłał do Londynu depeszę, która przekonała premiera Winstona Churchilla, że na Malcie potrzebny jest nowy dowódca.

Często podaje się, że „Wasp” dostarczył 47 Spitfire’ów 603 Dywizjonu RAF i że samoloty zostały zniszczone, głównie na ziemi, zanim mogły wpłynąć na przebieg walk. Wymaga to dwóch uściśleń. Myśliwce przyprowadzili piloci dwóch dywizjonów, 601 (County of London) i 603 (City of Edinburgh), a na Maltę doleciało 46 z nich. Większość rzeczywiście w ciągu kilku dni zniszczono lub uszkodzono, ale nie wszystkie na ziemi i nie wszystkie bez walki: piloci „Calendar” przez kilka dni bronili wyspy w powietrzu.

Prośba do Roosevelta

Po pierwszych dostawach Spitfire’ów w marcu Brytyjczycy stracili możliwość szybkiego wzmacniania Malty. Stary lotniskowiec „Eagle” stanął do naprawy urządzeń sterowych, „Argus” był za mały i za wolny, a windy nowego „Victorious” nie mieściły Spitfire’ów. 1 kwietnia Churchill zwrócił się do prezydenta Franklina Delano Roosevelta: na Sycylii stoi około 400 niemieckich i 200 włoskich samolotów, Malta ma najwyżej dwadzieścia–trzydzieści sprawnych myśliwców, a przez cały miesiąc nie dostanie żadnych Spitfire’ów. Prosił, by „Wasp”, który właśnie przypływał do Wielkiej Brytanii z amerykańskim zespołem mającym wzmocnić brytyjską Flotę Macierzystą, zabrał na pokład pięćdziesiąt lub więcej myśliwców. 3 kwietnia Roosevelt się zgodził.

W Glasgow załadowano na „Wasp” 52 Spitfire’y wersji tropikalnej. Własną grupę lotniczą lotniskowca ograniczono do kilkunastu myśliwców Grumman F4F Wildcat, które miały osłaniać zespół. Według brytyjskich i amerykańskich relacji stan maszyn był zły: wiele dodatkowych zbiorników paliwa przeciekało lub nie działało, uzbrojenie było niewyregulowane i zabrudzone, a duża część radiostacji niesprawna. Amerykańscy i brytyjscy mechanicy naprawiali je w drodze.

Rejs i przelot

14 kwietnia „Wasp” wyszedł z Firth of Clyde w osłonie krążownika liniowego „Renown” oraz amerykańskich i brytyjskich niszczycieli. W nocy z 18 na 19 kwietnia zespół minął Cieśninę Gibraltarską, a od Gibraltaru dołączyły do niego krążowniki przeciwlotnicze „Charybdis” i „Cairo”. 20 kwietnia rano, po starcie patrolu Wildcatów, z pokładu poderwały się kolejno Spitfire’y. Do Malty miały do przebycia ponad tysiąc kilometrów.

Na wyspę doleciało 46 samolotów, które wylądowały na lotniskach Ta’ Qali i Luqa. Jeden z pilotów, Amerykanin służący w RAF, wylądował awaryjnie w Algierii, w okolicach Satifu, i został internowany przez władze Vichy. Niemcy szybko wykryli jednak przylot i w ciągu kilku godzin nad lotniskami pojawiły się bombowce Junkers Ju 88 i Ju 87 w silnej osłonie Messerschmittów, zanim przybyłe samoloty zdążono zatankować, uzbroić i rozprowadzić do stanowisk.

Zniszczenie na ziemi

Lotnictwo feldmarsz. Alberta Kesselringa od 20 marca prowadziło najcięższą fazę bombardowań Malty. Według zestawień przytaczanych w opracowaniach od 20 marca do 28 kwietnia Niemcy wykonali nad wyspą blisko 12 tysięcy lotów i zrzucili około 6,5 tysiąca ton bomb. 20 i 21 kwietnia skierowali je przede wszystkim na lotniska. Według części zestawień rano 21 kwietnia sprawnych było jeszcze 27 Spitfire’ów, wieczorem już tylko 17, a straty rosły w następnych dniach. Bywały dni pod koniec kwietnia, gdy Maltę bronił jeden sprawny Spitfire albo żaden, i niektórych nalotów nie miał kto przechwycić.

Przyczyny były znane. Ochronne stanowiska z worków z piaskiem i kamienia były w dużej części rozbite, mechaników znających Spitfire’y brakowało, części zamiennych nie było wcale, a samoloty wymagały po przylocie wielu godzin pracy. Wielu przybyłych pilotów nie miało doświadczenia bojowego. Nowo przybyłe maszyny stały więc bezbronne na lotniskach, które bombowce Osi atakowały kilka razy dziennie. Mimo to piloci 601 i 603 Dywizjonu zgłosili w tych dniach zestrzelenia, a według zestawień przytaczanych w opracowaniach Niemcy stracili nad Maltą od 20 marca do 28 kwietnia 173 samoloty.

Niepowodzenie „Calendar” nauczyło Brytyjczyków, że samo przerzucenie myśliwców nie wystarczy. Przy następnej dostawie, operacji „Bowery”, każdy Spitfire miał być po wylądowaniu natychmiast kierowany do własnego stanowiska, gdzie czekali mechanicy z paliwem i amunicją oraz doświadczony pilot gotowy do startu.

Depesza Dobbiego

Tego samego 20 kwietnia gubernator i głównodowodzący na Malcie gen. por. William Dobbie zameldował Churchillowi, że sytuacja, którą w marcu nazywał krytyczną, „przekroczyła już ten punkt”. „Jest oczywiste – pisał – że może dojść do najgorszego, jeśli nie uzupełnimy naszych podstawowych potrzeb, zwłaszcza mąki i amunicji, i to bardzo szybko. To kwestia przetrwania”. Kilka dni później dodał, że spożycie chleba zmniejszono o jedną czwartą, a zapasy wystarczą tylko do połowy czerwca. Konwój z marca, rozbity po drugiej bitwie pod Syrtą, dowiózł niewiele, a 8 kwietnia wyspę opuścił ostatni okręt Zespołu K.

Według popularnej wersji Churchill uznał na tej podstawie i wobec innych „niepokojących wiadomości”, że Dobbie nie podoła tak ważnemu zadaniu, i postanowił zastąpić go lordem Gortem. Wspomnienia Churchilla rozkładają akcenty inaczej. Premier pisał, że Dobbie był dotąd „wspaniały”, był postacią na miarę Cromwella w kluczowym punkcie Imperium, ale długie napięcie go wyczerpało. Głęboko wierzący gubernator, który od czerwca 1940 roku dowodził obroną wyspy, był w kwietniu 1942 roku chory i skrajnie zmęczony. Decyzja nie zapadła też w jednym dniu. Churchill początkowo nie dawał wiary docierającym do niego relacjom, a 25 kwietnia wysłał do gubernatora Gibraltaru, gen. Johna Verekera, lorda Gorta, list przewieziony przez nowego ministra stanu na Bliskim Wschodzie Richarda Caseya. Pisał, że w dowództwie Malty może być potrzebna zmiana i że Gort jest „człowiekiem nad wszystkich innych” do tej służby, oraz obiecywał wielki konwój w drugiej połowie czerwca i nieprzerwane dostawy Spitfire’ów.

Miejsce w wojnie

25 kwietnia Roosevelt zgodził się na drugi rejs „Wasp”. 9 maja amerykański lotniskowiec i „Eagle” wysłały na Maltę ponad sześćdziesiąt Spitfire’ów, które tym razem zaraz po wylądowaniu wracały do walki. 10 maja w wielkich bitwach powietrznych nad wyspą lotnictwo Osi poniosło ciężkie straty, a natężenie nalotów zaczęło spadać. Churchill przesłał załodze „Wasp” depeszę: „Kto powiedział, że osa nie może użądlić dwa razy?”. Sam „Wasp” przeszedł potem na Pacyfik i został zatopiony przez japoński okręt podwodny 15 września 1942 roku.

7 maja lord Gort przyleciał na Maltę i tego samego dnia przejął władzę od Dobbiego, który opuścił wyspę. Gort przywiózł ze sobą Krzyż Jerzego, nadany wyspie przez króla 15 kwietnia, i wręczył go Maltańczykom we wrześniu. Rządził wyspą w najcięższych miesiącach głodu: czerwcowe konwoje „Harpoon” i „Vigorous” dowiozły tylko dwa statki, a ratunek przyniósł dopiero sierpniowy konwój „Pedestal”. Operacja „Calendar” pozostała w historii oblężenia przestrogą: Malty nie dało się utrzymać samą liczbą przysłanych samolotów, potrzebna była organizacja, która pozwalała im walczyć.