John Vereker, lord Gort

John Standish Surtees Prendergast Vereker, szósty wicehrabia Gort, znany po prostu jako lord Gort, był jednym z najbardziej odznaczonych żołnierzy brytyjskich pierwszej wojny światowej i dowódcą armii brytyjskiej we Francji w pierwszym roku drugiej. W 1939 roku jako szef Imperialnego Sztabu Generalnego uczestniczył w przygotowaniach do wojny z Niemcami, 3 września objął dowództwo Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a w maju 1940 roku podjął decyzję, która uratowała większość jego żołnierzy: zamiast dalej walczyć na południe, wycofał się ku morzu, do Dunkierki. Potem dowodził obroną oblężonej Malty. Do dziś dzieli historyków: dla jednych jest wybawcą BEF, dla innych dzielnym oficerem liniowym, który znalazł się na stanowiskach przerastających jego możliwości.

Arystokrata i gwardzista

Urodził się 10 lipca 1886 roku w Londynie w starej anglo-irlandzkiej rodzinie arystokratycznej. Jego matka była córką pisarza Roberta Smitha Surteesa. Dzieciństwo spędził w hrabstwie Durham i na wyspie Wight, uczył się w Harrow School, a w 1902 roku, jako szesnastolatek, odziedziczył po ojcu irlandzki tytuł wicehrabiego Gort. W 1904 roku wstąpił do szkoły oficerskiej w Sandhurst, a w sierpniu 1905 roku został podporucznikiem gwardyjskiego pułku Grenadier Guards. W maju 1910 roku dowodził oddziałem gwardzistów niosących trumnę króla Edwarda VII. Dwa lata wcześniej podczas polowania w Kanadzie przypadkowo postrzelił przewodnika, który zmarł z ran. Wypadek długo kładł się cieniem na jego reputacji.

W 1911 roku ożenił się z kuzynką Corinną Vereker. Mieli dwóch synów i córkę, ale małżeństwo rozpadło się i w 1925 roku zakończyło rozwodem. Młodszy syn zmarł we wczesnym dzieciństwie, a starszy w 1941 roku odebrał sobie życie.

Bohater frontu zachodniego

W sierpniu 1914 roku Gort wyjechał do Francji z pierwszym Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym i przeszedł odwrót spod Mons. Przez pierwsze lata wojny był oficerem sztabowym, w czasie bitwy nad Sommą służył w kwaterze głównej armii brytyjskiej, a w 1917 roku objął dowództwo batalionu gwardii, który poprowadził w bitwie pod Passchendaele. Odznaczył się wyjątkową odwagą. Otrzymał Krzyż Wojskowy i trzykrotnie Order za Wybitną Służbę (DSO), był wielokrotnie ranny i dziewięć razy wymieniany w rozkazach.

27 września 1918 roku, w bitwie nad Canal du Nord, prowadził 1 batalion Grenadier Guards do natarcia pod silnym ogniem. Mimo ran sam poszedł po czołg i skierował go na niemieckie stanowiska, a potem, ponownie ciężko ranny, podniósł się z noszy i dowodził dalej, dopóki batalion nie osiągnął celu. Zdobyto ponad dwustu jeńców i dwie baterie dział. Za ten czyn otrzymał Krzyż Wiktorii, najwyższe brytyjskie odznaczenie bojowe. Od tej pory nazywano go „Tygrysem” Gortem.

Kariera międzywojenna

Po wojnie ukończył Kolegium Sztabowe w Camberley, a potem był w nim wykładowcą. W 1927 roku wyjechał do Szanghaju, dokąd wysłano brytyjskie posiłki dla ochrony międzynarodowego osiedla w czasie wyprawy północnej wojsk Kuomintangu, i złożył raport królowi oraz następcy tronu. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych dowodził pułkiem Grenadier Guards, potem kierował szkoleniem wojsk w Indiach. Był zapalonym żeglarzem i lotnikiem amatorem. W 1935 roku został generałem majorem, a w 1936 roku komendantem Kolegium Sztabowego.

Prawdziwym przełomem był rok 1937. Nowy minister wojny Leslie Hore-Belisha uznał wyższe dowództwo armii za skostniałe. We wrześniu wziął Gorta na swojego sekretarza wojskowego, a 6 grudnia, w ramach czystki starszych generałów, mianował go generałem i szefem Imperialnego Sztabu Generalnego, czyli zawodowym zwierzchnikiem armii brytyjskiej. Gort przeskoczył wielu starszych oficerów, między innymi Johna Dilla, Archibalda Wavella i Alana Brooke’a, a pominięty przy tej nominacji Edmund Ironside uważał go za człowieka nienadającego się do tej roli.

Jako szef sztabu Gort przekonywał rząd Neville’a Chamberlaina, że Wielka Brytania nie uniknie zaangażowania na kontynencie. W raporcie z 2 grudnia 1938 roku, po układzie monachijskim, stwierdzał, że Niemcy po rozbiorze Czechosłowacji są silniejsze niż przed rokiem, a armia brytyjska nie ma sił potrzebnych do obrony Francji. Domagał się pełnego wyposażenia dla czterech regularnych dywizji piechoty i dwóch dywizji pancernych. Wiosną 1939 roku rząd zdecydował o podwojeniu Armii Terytorialnej i wprowadzeniu poboru, a Francuzom obiecano dwa korpusy w ciągu miesiąca od mobilizacji. Współpraca z Hore-Belishą układała się jednak coraz gorzej. Minister, wspierany radami Basila Liddella Harta, uważał Gorta za mało pojętnego, a Gort nie znosił stylu ministra.

Dowódca BEF

3 września 1939 roku, w dniu wypowiedzenia wojny, gabinet wojenny powierzył Gortowi dowództwo Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a jego miejsce w Londynie zajął Ironside. Nominacja zaskoczyła wielu, w tym samego Ironside’a, który liczył na dowództwo w polu. Dla Hore-Belishy była sposobem na pozbycie się Gorta z ministerstwa. Gort miał 53 lata i, jak zauważa brytyjska historia oficjalna, nie miał doświadczenia w dowodzeniu dużymi związkami wojsk. Zgodnie z instrukcją rządu podlegał francuskiemu dowódcy frontu północno-wschodniego, gen. Alphonse’owi Georges’owi, ale mógł odwołać się do Londynu od rozkazu, który uznałby za zagrażający jego armii.

Do Francji przybył w połowie września. Na początku października jego cztery dywizje zajęły odcinek granicy belgijskiej na wschód od Lille. Podczas dziwnej wojny BEF umacniał pozycje, zwane potem linią Gorta, i rozrastał się do dziesięciu dywizji. Gort, ceniony przez żołnierzy za odwagę i troskę o szczegóły, zajmował się często drobiazgami, a zarazem był jednocześnie naczelnym dowódcą i dowódcą armii polowej, co w chwili próby miało się zemścić. Zimą 1939 roku Hore-Belisha skrytykował powolną budowę umocnień w sektorze brytyjskim. Generałowie uznali to za podważanie ich kompetencji, a tak zwana afera schronów przyczyniła się do dymisji ministra w styczniu 1940 roku. Gort przyjął też bez większych zastrzeżeń francuski plan Dyle, czyli wejście w głąb Belgii w razie niemieckiego ataku, choć Brooke ostrzegał, że może to narazić wojska alianckie na oskrzydlenie.

Dunkierka

10 maja 1940 roku BEF ruszył zgodnie z planem nad rzekę Dyle. Główne uderzenie niemieckie przyszło jednak przez Ardeny, a po przełamaniu frontu pod Sedanem niemieckie dywizje pancerne doszły do kanału La Manche i odcięły wojska alianckie w Belgii od reszty Francji. 21 maja Brytyjczycy kontratakowali pod Arras, ale francuskie natarcie z południa, które miało przeciąć niemiecki klin, nie nadeszło. 25 maja, gdy na północy zaczęła się załamywać armia belgijska, Gort na własną odpowiedzialność odwołał udział swoich dywizji w planowanym natarciu na południe i skierował je do zamknięcia luki na północy, a potem do odwrotu ku wybrzeżu. Była to decyzja sprzeczna z wolą francuskiego dowództwa i początkowo także z oczekiwaniami Londynu, ale pozwoliła utrzymać korytarz do Dunkierki. W ramach operacji Dynamo ewakuowano do 4 czerwca ponad 330 tysięcy żołnierzy brytyjskich i francuskich. Gort na rozkaz z Londynu przekazał 31 maja dowództwo straży tylnej gen. Haroldowi Alexandrowi i wrócił do kraju.

Ocena tej decyzji jest sporna do dziś. Część historyków uważa, że Gort uratował armię brytyjską, bez której Wielka Brytania nie mogłaby dalej prowadzić wojny. Inni zarzucają mu, że zbyt szybko pogodził się z odwrotem i zawiódł sojuszników. Dla Winstona Churchilla, od 10 maja premiera, chaotyczny przebieg kampanii przesądził jednak, że Gort nie dostanie już dowództwa w polu.

Gibraltar, Malta, Palestyna

Latem 1940 roku Gort był inspektorem szkolenia i Home Guard. Pod koniec czerwca poleciał z Duffem Cooperem do Rabatu, by zachęcić francuskich ministrów w Afryce Północnej do dalszej walki, ale władze francuskie nie dopuściły do spotkań. W 1941 roku został gubernatorem Gibraltaru, a w maju 1942 roku gubernatorem Malty, która znajdowała się wówczas w najcięższym okresie oblężenia. Wprowadził surowe racjonowanie żywności i paliwa, dzielił z mieszkańcami trudy oblężenia i jeździł po wyspie na rowerze. Po przełamaniu blokady jesienią 1942 roku Malta stała się bazą do inwazji na Sycylię. Rząd maltański podarował mu Miecz Honorowy. 1 stycznia 1943 roku awansowano go na marszałka polnego, a 20 czerwca 1943 roku król Jerzy VI wręczył mu buławę na Malcie. 29 września 1943 roku Gort był obecny w porcie La Valletta, gdy marszałek Pietro Badoglio podpisywał tak zwane długie warunki kapitulacji Włoch.

Pod koniec 1944 roku objął stanowisko wysokiego komisarza Palestyny i Transjordanii. Był to czas narastającego oporu żydowskiego podziemia wobec władz brytyjskich. Gort starał się utrzymywać dobre stosunki zarówno z Żydami, jak i z Arabami i cieszył się szacunkiem obu społeczności, ale napięcia nie zdołał powstrzymać. Ciężko chory, w listopadzie 1945 roku złożył urząd i wrócił do Anglii. Operacja w londyńskim Guy’s Hospital wykazała nieuleczalnego raka wątroby. W lutym 1946 roku otrzymał tytuł wicehrabiego w parostwie Zjednoczonego Królestwa. Zmarł 31 marca 1946 roku w wieku 59 lat. Spoczął w krypcie rodziny Sidneyów w Penshurst w hrabstwie Kent.

Znaczenie

Gort był typem oficera, jakiego wydała pierwsza wojna światowa: nieustraszonym dowódcą batalionu, dla którego pierwsza linia była naturalnym miejscem. Na stanowisku szefa sztabu dobrze zrozumiał, że Wielka Brytania będzie musiała bronić Francji na lądzie, ale nie zdołał w półtora roku nadrobić dwudziestu lat zaniedbań. Jako dowódca BEF podlegał francuskiemu dowództwu, które w 1940 roku zawiodło, i miał zbyt małą armię, by zmienić bieg kampanii. Jego najważniejszą decyzją było wycofanie się do Dunkierki. Dzięki niej Wielka Brytania zachowała kadry armii, z której wyrośli dowódcy i żołnierze późniejszych zwycięstw w Afryce, we Włoszech i w Normandii.