Oblężenie Malty

Oblężenie Malty trwało od pierwszego nalotu włoskiego lotnictwa 11 czerwca 1940 roku, nazajutrz po tym, jak Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii i Francji, do przybycia konwoju z Aleksandrii 20 listopada 1942 roku. Przez dwa i pół roku niewielka brytyjska kolonia, leżąca niecałe sto kilometrów na południe od Sycylii, była celem jednych z najcięższych i najdłuższych bombardowań lotniczych drugiej wojny światowej, a jej mieszkańcy i garnizon żyli pod groźbą głodu i inwazji. Było to oblężenie niezwykłe: nieprzyjaciel nigdy nie wylądował na wyspie, a pierścień zamykały samoloty, okręty podwodne i pola minowe.

Stawką była kontrola nad środkowym Morzem Śródziemnym. Z Malty brytyjskie samoloty, okręty podwodne i zespoły nawodne atakowały konwoje, które wiozły z Włoch do Libii zaopatrzenie dla armii włoskiej, a od 1941 roku także dla niemieckiego Afrika Korps Erwina Rommla. Państwa Osi próbowały więc wyspę zbombardować, zagłodzić i w końcu zdobyć. Gdy im się to nie udało, Malta odegrała ważną rolę w klęsce Osi w Afryce Północnej, a w 1943 roku stała się bazą inwazji na Sycylię.

Nazwa i daty

W literaturze brytyjskiej mówi się o „oblężeniu Malty” (Siege of Malta) albo o „bitwie o Maltę”. Dla odróżnienia od wielkiego oblężenia wyspy przez Turków w 1565 roku i od blokady francuskiego garnizonu w latach 1798–1800 dodaje się często lata 1940–1942. Od Krzyża Jerzego, nadanego wyspie w kwietniu 1942 roku, nazywa się ją też „Malta G.C.”.

Za początek oblężenia przyjmuje się 11 czerwca 1940 roku, dzień pierwszego nalotu. Za koniec większość historyków uznaje 20 listopada 1942 roku, gdy do Wielkiego Portu bez strat dotarły cztery statki konwoju MW 13 (operacja „Stoneage”), osłaniane z lotnisk odzyskanych w Libii po zwycięstwie pod El Alamein. Część autorów przedłuża oblężenie do grudnia 1942 roku, gdy kolejne konwoje dopłynęły bez przeszkód, albo nawet do kapitulacji wojsk Osi w Tunezji w maju 1943 roku. Naloty nie skończyły się w listopadzie 1942 roku: według maltańskich zestawień ostatni nalot nastąpił w lipcu 1943 roku, a od 11 czerwca 1940 roku ogłoszono na wyspie ponad 3300 alarmów lotniczych.

W dziejach oblężenia wyróżnia się zwykle kilka faz: naloty włoskie od czerwca do grudnia 1940 roku; pierwszy „blitz” niemieckiego X Korpusu Lotniczego od stycznia do maja 1941 roku; okres brytyjskiej ofensywy z Malty od lata do grudnia 1941 roku; najcięższe bombardowania od grudnia 1941 do maja 1942 roku; walkę o konwoje latem 1942 roku; ostatnią ofensywę Luftwaffe w październiku i przerwanie oblężenia w listopadzie 1942 roku.

Tło

Malta, od 1800 roku w rękach brytyjskich, była od dziesięcioleci główną bazą Floty Śródziemnomorskiej Royal Navy i jedynym portem z dokami remontowymi między Gibraltarem a Aleksandrią. Leżała przy szlaku z Wielkiej Brytanii przez Kanał Sueski do Indii. Archipelag ma niewiele ponad 300 kilometrów kwadratowych, a główna wyspa około 27 na 14 kilometrów. W 1940 roku mieszkało na nim około ćwierć miliona ludzi, w większości stłoczonych wokół Wielkiego Portu, w Valletcie i w Trzech Miastach po drugiej stronie zatoki, gdzie znajdowała się stocznia marynarki wojennej. Właśnie te kilka kilometrów kwadratowych miało stać się najbardziej bombardowanym miejscem wyspy.

Bliskość Włoch od dawna budziła w Londynie wątpliwości, czy Malty da się bronić. W czasie wojny włosko-abisyńskiej w latach 1935–1936 Admiralicja przekonała się, że flota w Wielkim Porcie byłaby w zasięgu włoskich bombowców z Sycylii, i przeniosła ciężar sił do Aleksandrii. Na początku wojny Flota Śródziemnomorska admirała Andrew Cunninghama stacjonowała już w Egipcie, a na Malcie zostały monitor „Terror”, kilka kanonierek i okrętów podwodnych. Armia i lotnictwo uważały wyspę za praktycznie nie do utrzymania. Dopiero w lipcu 1939 roku zdecydowano o wzmocnieniu obrony przeciwlotniczej i przysłaniu myśliwców, ale do czerwca 1940 roku niewiele z tego zrealizowano: na wyspie było kilkadziesiąt dział przeciwlotniczych, jeden radar i ani jeden dywizjon myśliwski. Garnizon tworzyło kilka batalionów brytyjskich oraz maltańskie Royal Malta Artillery i King’s Own Malta Regiment.

Włochy uważały Morze Śródziemne za mare nostrum, a faszystowska propaganda przedstawiała Maltańczyków jako lud włoski z kultury i języka. Włoski sztab generalny już w latach trzydziestych przygotował studia desantu na Maltę, uznając jej zajęcie za warunek bezpiecznej komunikacji z Libią. W maju 1940 roku, gdy Francja się chwiała, premier Paul Reynaud proponował, by ustępstwami, w których wymieniano także Maltę, utrzymać Mussoliniego poza wojną. Brytyjski gabinet wojenny, po sporze Churchilla z Halifaksem, odrzucił drogę ustępstw. Pod koniec kwietnia 1940 roku szef Imperialnego Sztabu Generalnego Edmund Ironside wysłał na Maltę jako pełniącego obowiązki gubernatora i głównodowodzącego sześćdziesięcioletniego generała porucznika Williama Dobbiego, sapera i głęboko wierzącego ewangelika, którego wiara i spokój miały się okazać wielką siłą w czasie oblężenia.

Przebieg

Naloty włoskie (czerwiec – grudzień 1940)

10 czerwca 1940 roku Mussolini ogłosił z balkonu Palazzo Venezia przystąpienie Włoch do wojny, licząc na to, że Wielka Brytania zawrze pokój po upadku Francji. Następnego dnia o 6.55 nad Maltę nadleciały pierwsze bombowce Savoia-Marchetti SM.79 z eskortą myśliwców z Sycylii. Bomby spadły na Wielki Port, stocznię i lotnisko Hal Far. Trafiony został górny fort St. Elmo u wejścia do portu, gdzie zginęło sześciu artylerzystów Royal Malta Artillery, w tym szesnastoletni Philip Busuttil. Tego dnia Włosi wykonali według różnych źródeł siedem lub osiem nalotów. Zginęło jeszcze kilkunastu cywilów (najczęściej podaje się jedenastu, niektóre opracowania więcej), ponad sto osób zostało rannych. Tysiące mieszkańców Valletty i Trzech Miast uciekło w następnych dniach na wieś.

Lotnictwu brytyjskiemu na wyspie pozostała w pierwszych tygodniach garstka dwupłatowych myśliwców Gloster Sea Gladiator, złożonych ze skrzyń pozostawionych przez marynarkę. Latali na nich ochotnicy, w większości piloci bez doświadczenia myśliwskiego. Z tych samolotów wyrosła legenda trzech Gladiatorów nazwanych „Wiara”, „Nadzieja” i „Miłość” (Faith, Hope and Charity), które samotnie broniły wyspy. Legendę trzeba ująć ostrożnie: w walkach brało udział więcej maszyn, choć rzadko więcej niż trzy naraz, a nazwy nadano im dopiero później. Kadłub „Faith” zachował się i jest eksponowany w muzeum wojny w forcie St. Elmo. Pod koniec czerwca na wyspie zostało kilka myśliwców Hurricane zatrzymanych w drodze do Egiptu, w sierpniu lotniskowiec „Argus” dostarczył następne dwanaście i powstał 261 Dywizjon RAF. Próba przerzucenia kolejnych samolotów w listopadzie zakończyła się katastrofą: odesłane zbyt daleko od wyspy Hurricane’y wyczerpały paliwo i osiem z dwunastu wpadło do morza.

Włoskie bombardowania z 1940 roku, prowadzone zwykle z dużej wysokości, nie wyrządziły wielkich szkód wojskowych. Włosi przyznali, że do końca roku stracili nad Maltą 23 bombowce i 12 myśliwców. Mussolini zrezygnował z desantu: wywiad przeceniał siłę obrony, flota bała się brytyjskich okrętów, a Duce był przekonany, że po upadku Francji Brytyjczycy i tak wkrótce poproszą o pokój. 9 lipca w bitwie koło przylądka Stilo floty włoska i brytyjska starły się bez rozstrzygnięcia, ale Cunningham przekonał się, że Włosi unikają walki. Brytyjczycy szybko zrozumieli, że Maltę nie tylko można utrzymać, lecz także użyć jej do ataku. Na wyspę przysłano samoloty torpedowe Swordfish, rozpoznawcze Marylandy, bombowce Wellington i okręty podwodne. Zdjęcia wykonane przez maltańskich zwiadowców przygotowały atak na Tarent w nocy z 11 na 12 listopada 1940 roku, w którym samoloty z lotniskowca „Illustrious” wyłączyły z walki trzy włoskie pancerniki.

Pierwszy niemiecki „blitz” (styczeń – maj 1941)

Klęska włoskiej armii w Egipcie i Libii w czasie brytyjskiej operacji „Compass” zmusiła Hitlera do pomocy sojusznikowi. W grudniu 1940 roku dowództwo Luftwaffe skierowało na Sycylię X Korpus Lotniczy generała Hansa Geislera, wyspecjalizowany w zwalczaniu okrętów. 10 stycznia 1941 roku, w czasie brytyjskiej operacji konwojowej „Excess”, bombowce nurkujące Ju 87 trafiły sześcioma bombami lotniskowiec „Illustrious”; zginęło 126 członków załogi. Ciężko uszkodzony okręt dowlókł się do Wielkiego Portu. Przez prawie dwa tygodnie Niemcy próbowali go dobić, a stoczniowcy pod bombami naprawiali go na tyle, by 23 stycznia mógł odpłynąć do Aleksandrii. Ten „blitz Illustriousa” zrujnował okolice stoczni i wypędził z nich resztę ludności.

W lutym nad wyspą pojawiły się myśliwce Messerschmitt Bf 109, których doświadczeni piloci, na czele z Joachimem Münchebergiem, panowali nad zużytymi Hurricane’ami. Niemcy niszczyli samoloty na lotniskach, a w marcu brytyjskie okręty i łodzie latające przestały korzystać z wyspy jako bazy ofensywnej. Na wyspie wprowadzono racjonowanie, Maltańczyków od 16 do 56 roku życia powołano do służby, a tysiące górników i kamieniarzy drążyło w miękkim maltańskim wapieniu schrony, w których ludność spędzała coraz więcej czasu. W ciągu czterech miesięcy Luftwaffe zrzuciła na Maltę około 2500 ton bomb, znacznie więcej niż Włosi przez pół roku, i zniszczyła ponad dwa tysiące budynków.

Wiosną 1941 roku Hitler potrzebował jednak lotnictwa na Bałkanach, w bitwie o Kretę i na wschodzie. W maju większość X Korpusu odeszła z Sycylii. Ciężkie straty spadochroniarzy na Krecie przekonały Hitlera, że wielkie desanty powietrzne są zbyt kosztowne, co miało znaczenie dla losów Malty. Do końca roku samotną walkę z wyspą prowadziła znowu Regia Aeronautica.

Malta w natarciu (czerwiec – grudzień 1941)

Wytchnienie Brytyjczycy wykorzystali do wzmocnienia wyspy i zamienienia jej w bazę ofensywną. 1 czerwca 1941 roku dowództwo lotnictwa na Malcie objął komodor Hugh Lloyd, który zarządził ataki z niskiego pułapu na włoskie statki. Lotniskowce przywoziły na zachodni kraniec Morza Śródziemnego kolejne Hurricane’y, które same doleciały na wyspę, a latem konwoje operacji „Substance” i jesienią „Halberd” dowiozły zapasy na wiele miesięcy. 26 lipca włoska jednostka specjalna Decima Flottiglia MAS próbowała wedrzeć się do Wielkiego Portu łodziami wybuchowymi i żywymi torpedami. Atak wykrył radar, a artyleria nadbrzeżna rozbiła napastników: zginęło piętnastu Włochów, a osiemnastu dostało się do niewoli.

Z wyspy działała 10 Flotylla Okrętów Podwodnych komandora George’a Simpsona, wyposażona w małe okręty typu U. Najsłynniejszym z jej dowódców był komandor podporucznik Malcolm David Wanklyn z „Upholdera”, odznaczony Krzyżem Wiktorii, który zginął wraz z okrętem w kwietniu 1942 roku. We flotylli służył też polski okręt podwodny ORP „Sokół”. Okręty podwodne, samoloty torpedowe i bombowce, kierowane coraz częściej przez rozszyfrowane depesze nieprzyjaciela, w drugiej połowie 1941 roku zatapiały znaczną część statków płynących do Libii. W październiku przybył na Maltę zespół K, złożony z dwóch lekkich krążowników i dwóch niszczycieli. W nocy z 8 na 9 listopada rozbił on konwój „Duisburg”, zatapiając wszystkie siedem statków. W listopadzie, gdy Brytyjczycy rozpoczynali w Afryce operację „Crusader”, wojska Osi straciły na morzu większość wysłanego paliwa. Seria nieszczęść w grudniu zakończyła jednak ten okres: 19 grudnia zespół K wszedł pod Trypolisem na pole minowe, krążownik „Neptune” zatonął niemal z całą załogą, a niszczyciel „Kandahar” trzeba było zatopić.

Najcięższe bombardowania (grudzień 1941 – maj 1942)

Straty konwojów zmusiły Niemców do powrotu. Na początku grudnia 1941 roku feldmarszałek Albert Kesselring został głównodowodzącym na południu, a na Sycylię przeniesiono ze wschodu II Korpus Lotniczy generała Bruno Loerzera, który w marcu 1942 roku liczył około czterystu samolotów. Kesselring postawił sobie za cel zneutralizowanie Malty. Naloty spadały głównie na lotniska, port i bazę okrętów podwodnych, ale w gęsto zabudowanej wyspie bomby niszczyły też domy, kościoły i zabytki. W styczniu 1942 roku Malta przeżyła 263 naloty. Pod koniec stycznia z ponad trzystu myśliwców, które od początku wojny przeszły przez wyspę, zostało na niej 28.

Konwoje przestały docierać. W marcu z Aleksandrii wyszły cztery statki konwoju MW 10. 22 marca jego eskorta pod dowództwem kontradmirała Philipa Viana odparła w drugiej bitwie pod Syrtą znacznie silniejszy zespół włoski z pancernikiem „Littorio”, ale opóźnienie sprawiło, że statki dotarły pod Maltę w zasięgu niemieckich bombowców. Jeden zatonął w drodze, drugi, unieruchomiony tuż przed wyspą, zatopiono później w zatoce Marsaxlokk, a dwa, które weszły do Wielkiego Portu, zbombardowano, zanim zdążyły się rozładować. Na brzeg trafiła niewielka część ładunku.

Marzec i kwiecień 1942 roku były najcięższymi miesiącami oblężenia. Od 20 marca do 28 kwietnia Niemcy wykonali nad Maltą prawie dwanaście tysięcy lotów i zrzucili około 6500 ton bomb, z czego blisko połowę na Vallettę i okolice portu. Często porównuje się, że w kwietniu na Maltę spadło więcej bomb niż na Londyn w najgorszych miesiącach niemieckiego „blitzu”. 7 kwietnia legła w gruzach opera królewska w Valletcie. 9 kwietnia bomba przebiła kopułę rotundy w Moście, w której modliło się kilkuset wiernych, i nie wybuchła, co Maltańczycy uznali za cud. Okręty podwodne musiały w dzień leżeć na dnie portu, a pod koniec kwietnia 10 Flotyllę wycofano do Aleksandrii. Kesselring meldował, że na Malcie nie ma już czego bombardować.

W marcu na wyspę przyleciały z lotniskowca „Eagle” pierwsze Spitfire’y. 20 kwietnia amerykański lotniskowiec „Wasp” wysłał 47 kolejnych, z których 46 doleciało, ale Niemcy obserwowali ich przylot i w ciągu kilku dni większość zniszczyli na ziemi i w powietrzu. Bywały dni, gdy wyspy bronił jeden sprawny Spitfire albo żaden. Wnioski wyciągnięto szybko. 9 maja „Wasp” i „Eagle” przysłały ponad sześćdziesiąt Spitfire’ów, które w ciągu kilkunastu minut po wylądowaniu, zatankowane i uzbrojone, były znowu w powietrzu. Nazajutrz w wielkiej bitwie powietrznej nad wyspą lotnictwo Osi poniosło ciężkie straty. Od tej chwili przewaga w powietrzu zaczęła przechodzić na stronę obrońców, a pod koniec maja, gdy część sił Kesselringa przeniesiono do Afryki i na wschód, naloty wyraźnie osłabły.

Oblężenie miało też swoją ciemną stronę wewnętrzną. Władze kolonialne internowały grupę Maltańczyków podejrzewanych o sympatie prowłoskie, a w lutym 1942 roku kilkudziesięciu z nich, wśród nich nacjonalistycznego polityka Enrico Mizziego, deportowały bez procesu do Ugandy. Maltański sąd zakwestionował legalność tej decyzji, ale władze zalegalizowały ją specjalnym rozporządzeniem.

Krzyż Jerzego (15 kwietnia 1942)

W szczycie bombardowań, 15 kwietnia 1942 roku, król Jerzy VI przyznał całej wyspie Krzyż Jerzego, najwyższe brytyjskie odznaczenie za odwagę nienależące do odznaczeń bojowych. W liście do gubernatora Dobbiego napisał: „By uczcić jej dzielny lud, przyznaję Krzyż Jerzego twierdzy na wyspie Malcie, aby dał świadectwo bohaterstwu i poświęceniu, które na długo zapiszą się w historii”. Było to pierwsze nadanie tego odznaczenia zbiorowości. Krzyż wręczono uroczyście 13 września 1942 roku na placu Pałacowym w Valletcie.

Dobbie był wtedy u kresu sił. Na początku maja 1942 roku zastąpił go dotychczasowy gubernator Gibraltaru, generał lord Gort, były dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Francji. Gort wprowadził surowe racjonowanie żywności, paliwa i amunicji oraz rozbudował sieć „kuchni zwycięstwa” (Victory Kitchens), otwieranych od stycznia 1942 roku jeszcze za gubernatora Dobbiego, które wydawały ludności skromne posiłki. Cunningham opuścił Morze Śródziemne wiosną 1942 roku, by pokierować brytyjską misją morską w Waszyngtonie, a Flotę Śródziemnomorską objął admirał Henry Harwood.

„Herkules”, czyli inwazja, której nie było

Pod koniec kwietnia 1942 roku Hitler i Mussolini zatwierdzili plan zdobycia Malty, nazwany przez Niemców operacją „Herkules”, a przez Włochów C3. Przewidywał on desant powietrzny niemieckiej dywizji spadochronowej i włoskich spadochroniarzy pod dowództwem generała Kurta Studenta, a następnie lądowanie z morza kilku włoskich dywizji w zatoce Marsaxlokk na południowym wschodzie wyspy. Kesselring i włoskie naczelne dowództwo marszałka Ugo Cavallero uważali zdobycie wyspy za warunek zwycięstwa w Afryce. Rommel miał najpierw zająć Tobruk, a potem czekać na Maltę.

Hitler wahał się, pamiętając Kretę. Gdy 21 czerwca 1942 roku Rommel zdobył Tobruk po bitwie pod Gazalą i zażądał zgody na pościg do Egiptu, Hitler i Mussolini ją dali. „Herkules” odłożono do czasu zdobycia Kanału Sueskiego, a lotnictwo i zapasy przeznaczone na inwazję poszły do Afryki. Po zatrzymaniu Rommla pod El Alamein operacji nigdy nie podjęto, a jesienią 1942 roku ostatecznie z niej zrezygnowano. Wielu historyków uważa tę decyzję za jeden z największych błędów strategicznych Osi na Morzu Śródziemnym.

Głód i konwoje (czerwiec – sierpień 1942)

Gdy bomby przestały być największym zagrożeniem, został głód. W połowie czerwca 1942 roku Brytyjczycy wysłali jednocześnie dwa konwoje: „Harpoon” z Gibraltaru i „Vigorous” z Hajfy i Port Saidu. Konwój „Vigorous”, zagrożony przez włoską flotę z pancernikami i atakowany z powietrza, zawrócił do Aleksandrii. Konwój „Harpoon” stracił większość statków w walkach z lotnictwem i włoskimi krążownikami, a pod samą Maltą 16 czerwca na minie zatonął polski niszczyciel ORP „Kujawiak”. Z siedemnastu statków obu konwojów do Malty dopłynęły tylko dwa. Władze obliczyły, że żywności i paliwa wystarczy najwyżej do końca sierpnia lub początku września, a potem wyspa będzie musiała skapitulować.

Na początku lipca 1942 roku, tuż po upadku Tobruku, Kesselring wznowił naloty, ale lotnictwo obrońców było już silne. 14 lipca dowództwo lotnicze na Malcie objął wicemarszałek lotnictwa Keith Park, Nowozelandczyk, który w 1940 roku dowodził 11 Grupą Myśliwską w bitwie o Anglię. Zamiast czekać na wroga nad wyspą, nakazał przechwytywać wyprawy nad morzem, zanim bombowce dotrą do celu. Po kilku dniach Niemcy przestali wysyłać bombowce w dzień. Wśród pilotów Malty sławę zdobył wtedy Kanadyjczyk George Beurling, który latem 1942 roku odniósł nad wyspą większość swoich zwycięstw.

Ratunkiem był sierpniowy konwój operacji „Pedestal”. Czternaście szybkich statków handlowych, w tym amerykański zbiornikowiec „Ohio” z brytyjską załogą, przeszło przez Cieśninę Gibraltarską w nocy z 9 na 10 sierpnia 1942 roku pod osłoną dwóch pancerników, trzech lotniskowców, kilku krążowników i ponad trzydziestu niszczycieli. Przez cztery dni konwój atakowały niemieckie i włoskie samoloty, okręty podwodne i kutry torpedowe. 11 sierpnia U-73 zatopił lotniskowiec „Eagle”, a w następnych dniach poszły na dno krążowniki „Manchester” i „Cairo” oraz niszczyciel „Foresight”, a dwa kolejne krążowniki zostały uszkodzone. Z czternastu statków zatonęło dziewięć. Do Wielkiego Portu dotarło pięć. Ostatni, ciężko uszkodzony „Ohio”, z pokładem niemal przy lustrze wody, wprowadzono 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia, podtrzymywany z obu burt przez niszczyciele. Maltańczycy nazwali go „konwojem Santa Marija”. Paliwo z „Ohio” pozwoliło lotnictwu i okrętom podwodnym wznowić ataki na żeglugę Osi, a żywność odsunęła widmo kapitulacji o kilka miesięcy.

Koniec oblężenia (wrzesień – listopad 1942)

Po „Pedestalu” Malta znów była groźna. Samoloty torpedowe Beaufort i okręty podwodne, kierowane danymi wywiadu radiowego, polowały na zbiornikowce płynące do Rommla. Na przełomie sierpnia i września zatopienie kilku z nich odebrało Afrika Korps paliwo potrzebne w bitwie pod Alam Halfa. Kesselring podjął ostatnią próbę. Od 11 października 1942 roku Luftwaffe znów bombardowała Maltę, ale przechwytywana nad morzem przez Spitfire’y Parka traciła tyle maszyn, że po tygodniu ofensywę przerwano. Według brytyjskich danych Niemcy stracili w niej kilkadziesiąt samolotów, a obrońcy kilkadziesiąt Spitfire’ów i kilkunastu pilotów.

Losy oblężenia rozstrzygnęły się jednak w Afryce. 4 listopada wojska Osi zaczęły odwrót spod El Alamein po drugiej bitwie, a 8 listopada alianci wylądowali w Maroku i Algierii w operacji „Torch”. Lotniska w Cyrenajce znów były w rękach brytyjskich i samoloty mogły osłaniać konwoje na całej trasie. 16 listopada z Aleksandrii wyszły cztery statki konwoju MW 13 (operacja „Stoneage”). 18 listopada samolot torpedowy Osi trafił osłaniający je krążownik „Arethusa”, na którym zginęło 156 ludzi, ale statki przeszły bez strat i w nocy z 19 na 20 listopada 1942 roku weszły do Wielkiego Portu. Na wyspie przyjęto to jako koniec oblężenia. Na początku grudnia dopłynął kolejny konwój, a potem statki zaczęły pływać na Maltę regularnie.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i od tego, jakie okresy i działania się do nich wlicza. Według najczęściej cytowanych zestawień w czasie oblężenia zginęło około 1300 cywilów; maltańskie listy obejmujące okres do 1943 roku podają liczby wyższe, około 1500 ofiar. Zniszczonych lub uszkodzonych zostało około 30 tysięcy budynków, w tym ponad pięć tysięcy domów zniszczonych całkowicie, a także kościoły, szpitale, opera w Valletcie i zabytkowe zajazdy joannitów. Łączne straty śmiertelne wojskowych i cywilów w latach 1940–1943 szacuje się często na kilka tysięcy.

Brytyjskie lotnictwo straciło według Stephena Bungaya 369 myśliwców w walce i 64 na ziemi. Lotnictwo Osi straciło nad Maltą według tego samego autora 357 samolotów niemieckich i 175 włoskich. Historyk James Sadkovich zwraca uwagę, że Włosi wykonali przeciw wyspie niewiele mniej lotów niż Niemcy i że brytyjska pamięć o oblężeniu niesłusznie pomija ich udział. Z 82 statków handlowych wysłanych na Maltę zatonęły według niego 23. W walkach o wyspę i jej konwoje Royal Navy straciła lotniskowiec, kilka krążowników, kilkanaście niszczycieli i kilkadziesiąt okrętów podwodnych, a wraz z nimi wiele setek marynarzy. Państwa Osi straciły na szlakach do Afryki, w dużej części w atakach z Malty, setki statków i tysiące ludzi.

Znaczenie

Malta była kluczem do środkowego Morza Śródziemnego. Gdy jej lotnictwo i okręty działały, wojska Osi w Afryce Północnej nie dostawały wystarczających ilości paliwa i amunicji; gdy wyspa była sparaliżowana, jak wiosną 1942 roku, zaopatrzenie docierało prawie bez strat i Rommel mógł dojść do El Alamein. Nieudana próba zagłodzenia wyspy i porzucenie „Herkulesa” należą do decyzji, które przesądziły o klęsce Osi w Afryce. Oblężenie pokazało też, jak wielką siłą stało się lotnictwo w wojnie na morzu: przez dwa lata to samoloty z Sycylii, a nie flota włoska, odcinały wyspę od świata.

Po przerwaniu oblężenia Malta przeszła do natarcia. Jej samoloty i okręty przyczyniły się do klęski Osi w Tunezji w maju 1943 roku, a w lipcu 1943 roku z kwatery w tunelach Lascaris kierowano inwazją na Sycylię. We wrześniu 1943 roku, po kapitulacji Włoch, włoska flota wojenna przypłynęła na Maltę, by się poddać, a Cunningham zameldował Admiralicji, że stoi ona na kotwicy pod działami twierdzy. W 1945 roku na wyspie spotkali się Churchill i Roosevelt przed konferencją jałtańską.

Dla Maltańczyków oblężenie stało się mitem założycielskim. Krzyż Jerzego trafił do herbu, a po uzyskaniu niepodległości w 1964 roku do flagi państwa, gdzie widnieje do dziś. Wojna zmieniła też stosunek wyspiarzy do Wielkiej Brytanii: wspólnie przetrwane oblężenie umocniło więź z Koroną, ale wysiłek i straty wzmocniły zarazem dążenie do samorządu, który Malta otrzymała w 1947 roku.