Operacja „Infatuate”

1 listopada 1944 roku o świcie brytyjscy komandosi wylądowali na holenderskiej wyspie Walcheren – najpierw w porcie Vlissingen, na południowym brzegu wyspy, a kilka godzin później pod wsią Westkapelle, na jej zachodnim krańcu. Operacja „Infatuate” była ostatnim aktem bitwy o Skaldę: Walcheren, ze swoimi bateriami nadbrzeżnymi, pozostał jedyną przeszkodą zamykającą statkom drogę do Antwerpii, największego portu, jaki alianci zdobyli w Europie Zachodniej. Pod tym dniem kalendaria podają, że rozpoczęła się operacja „Infatuate” – aliancka próba uwolnienia podejść do Antwerpii – i że na Walcheren doszło do desantów z morza. Data i opis zgadzają się z oficjalną historią kanadyjskiej armii pióra Charlesa P. Staceya.

Pod następnym dniem odnotowują one, że wojska kanadyjskie zajęły Zeebrugge i że Belgia jest odtąd całkowicie wyzwolona. Oba wydarzenia – desant na Walcheren i likwidacja ostatniego niemieckiego przyczółka na południe od Skaldy – były częściami tej samej bitwy.

Wyspa, która zamykała Antwerpię

Brytyjska 11 Dywizja Pancerna zajęła Antwerpię wraz z nietkniętymi nabrzeżami już na początku września, ale port leżał prawie 80 kilometrów od morza, nad Skaldą Zachodnią. Dopóki Niemcy trzymali oba brzegi estuarium, żaden statek nie mógł do niego wpłynąć. Admirał Bertram Ramsay ostrzegał przed tym od pierwszych dni po zdobyciu miasta, lecz marszałek polny Bernard Law Montgomery postawił najpierw na skok przez Ren pod Arnhem. Dopiero po jego niepowodzeniu otwarcie Antwerpii stało się pierwszym zadaniem 1 Armii Kanadyjskiej, którą w zastępstwie chorego gen. Harry’ego Crerara dowodził gen. por. Guy Simonds.

Przez cały październik Kanadyjczycy i Brytyjczycy oczyszczali kolejne odcinki obu brzegów. Na północy 2 Kanadyjska Dywizja Piechoty, która 5 października przekroczyła granicę Holandii, przebiła się na półwysep Beveland Południowy i pod koniec miesiąca stanęła u wschodniego końca grobli łączącej go z Walcheren. Na południu kanadyjska 3 Dywizja Piechoty od 6 października prowadziła operację „Switchback” przeciw tzw. kieszeni Breskens, bronionej przez 64 Dywizję Piechoty gen. Knuta Eberdinga. Walcheren zostawiono na koniec.

Wyspa, otoczona wydmami i potężnymi wałami morskimi, należała do najsilniej umocnionych odcinków Wału Atlantyckiego. Według Staceya na froncie długości kilkunastu kilometrów stało 26 dział kalibru 75 mm lub większego, przeważnie w betonowych kazamatach, a ich ogień panował nad torem wodnym prowadzącym do Antwerpii. Garnizonem dowodził gen. Wilhelm Daser, dowódca 70 Dywizji Piechoty, sformowanej z żołnierzy cierpiących na choroby żołądka; obok niej baterie obsadzali artylerzyści Kriegsmarine. Niemieckie dowództwo ogłosiło Walcheren twierdzą, której należało bronić za wszelką cenę.

Zalanie wyspy

Simonds już we wrześniu zaproponował rozwiązanie, które budziło sprzeciw lotników i wątpliwości saperów: zbombardować wały morskie, tak by morze zalało wnętrze wyspy, w dużej części leżące poniżej jego poziomu. Generał Dwight Eisenhower zatwierdził plan 1 października. Holenderski rząd na uchodźstwie nie został o nim uprzedzony; premier Pieter Sjoerds Gerbrandy, gdy się o nim dowiedział, interweniował u Winstona Churchilla, ale bez skutku. 3 października bombowce RAF Bomber Command przerwały wał pod Westkapelle, a w kolejnych dniach także pod Vlissingen i Veere. Wraz z przypływami woda wdzierała się coraz dalej i do końca miesiąca zalała większą część wyspy.

Dla mieszkańców Walcheren był to dramat. Ulotki zrzucane z samolotów wzywały ich do opuszczenia zagrożonych miejsc, ale z wyspy nie było dokąd uciec. Już w pierwszym nalocie na Westkapelle zginęli mieszkańcy wsi, a w kolejnych tygodniach woda niszczyła domy, gospodarstwa i ziemię uprawną. Niemcy przenieśli obronę na wydmy i wały; zalanie odcięło od siebie baterie i utrudniło ich zaopatrzenie, ale samych dział, ustawionych na wyższym terenie, w większości nie unieszkodliwiło.

Grobla i plan trzech uderzeń

Plan przewidywał atak z trzech stron. Od wschodu, przez groblę z Bevelandu, miała nacierać kanadyjska 5 Brygada Piechoty. Od południa, przez Skaldę z Breskens, miał uderzyć na Vlissingen 4 Commando, a za nim 155 Brygada brytyjskiej 52 Dywizji Piechoty (Lowland) gen. mjr. Edmunda Hakewill-Smitha. Od morza, w wyłom w wale pod Westkapelle, miała wylądować 4 Brygada Służby Specjalnej bryg. B. W. Leicestera: 41, 47 i 48 Commando Royal Marines oraz belgijski i norweski oddział 10 Międzysojuszniczego Komanda. Desant od morza przewoził i osłaniał Zespół „T” Royal Navy pod dowództwem kmdr. Anthony’ego Pugsleya.

Grobla okazała się pułapką. Miała około 1400 metrów długości i niecałe 40 metrów szerokości, po obu stronach rozciągały się błotniste równie, których nie dało się przejść, a Niemcy ostrzeliwali ją z czołowych pozycji na wyspie. Od 31 października kolejne bataliony 5 Brygady – Black Watch of Canada, Calgary Highlanders i Régiment de Maisonneuve – próbowały zdobyć i utrzymać przyczółek na jej zachodnim końcu, ponosząc ciężkie straty. 2 listopada luzował je szkocki batalion Glasgow Highlanders z 52 Dywizji, ale i on nie zdołał poszerzyć przyczółka. Dopiero w nocy na 3 listopada 6 batalion Cameronians przeszedł przez mielizny kanału Sloe kilka kilometrów na południe od grobli i wtedy wschodni front wyspy zaczął się sypać.

Infatuate I – Vlissingen

Pierwsze uderzenie od morza przyszło od strony Breskens. O 5.45 1 listopada zwiad 4 Commando ppłk. Roberta Dawsona wylądował przy wiatraku Oranjemolen na wale morskim Vlissingen, a o 6.30 na brzeg zeszły główne siły oddziału, w tym dwa francuskie pododdziały 10 Międzysojuszniczego Komanda. Niemcy otworzyli silny ogień z karabinów maszynowych i działek przeciwlotniczych, ale komandosi wylądowali z niewielkimi stratami i zaczęli zdobywać kolejne stanowiska w mieście. O 8.30 zaczął lądować pierwszy batalion 155 Brygady, King’s Own Scottish Borderers, mimo że dwie jego barki zatopił ogień baterii nadbrzeżnej.

Walki w Vlissingen trwały do 3 listopada; Brytyjczycy szli od domu do domu, ulicami i przez ogrody. Według relacji przytaczanych przez Staceya obronę miasta wcześniej rozbiła artyleria – tak przynajmniej oceniał ją potem gen. Daser i dowódca niemieckiego garnizonu Vlissingen, płk Reinhardt, który uznał ogień artyleryjski za bezpośrednią przyczynę klęski.

Infatuate II – Westkapelle

Zespół „T” wyszedł z Ostendy o 3.15 i przed 9.30 stanął naprzeciw Westkapelle. Gęsta mgła nad lotniskami w Belgii i Holandii uziemiła większość samolotów, które miały wesprzeć desant, choć nad samą wyspą niebo było czyste. Ogień otworzyły pancernik HMS „Warspite” i monitory „Erebus” i „Roberts”, ale bez samolotów obserwacyjnych ich strzelanie przez pierwsze godziny było mało celne. Niemieckie baterie odpowiedziały około 8.10.

Ciężar walki spadł wtedy na tzw. eskadrę wsparcia (Support Squadron, Eastern Flank) kmdr. K. A. Sellara – 27 małych jednostek: barek uzbrojonych w działa, barek przeciwlotniczych i wyrzutni rakiet. Podeszły one na bliską odległość do baterii nadbrzeżnych, a Niemcy, zamiast strzelać do barek z wojskiem, skupili ogień na nich. Sellar uznał, że dopóki tak jest, a desant postępuje, straty są do przyjęcia. Około 12.30 tylko siedem jego jednostek było w pełni zdolnych do walki; reszta została zatopiona albo uszkodzona. Według danych przytaczanych przez Staceya eskadra straciła 172 zabitych, a 126 ciężko rannych zabrano z powrotem na pokładach. Rakiety z jednej trafionej barki-wyrzutni spadły na sąsiednie jednostki własne. Zwierzchnik formacji komandosów gen. Robert Laycock napisał potem do Pugsleya, że powodzenie desantu i stosunkowo niewielkie straty komandosów zawdzięczano w dużej mierze poświęceniu załóg eskadry.

O 10.10, z 25-minutowym opóźnieniem, pierwsze oddziały 41 Commando wylądowały na północnym skraju wyłomu w wale, a dwie minuty później 48 Commando na południowym. Część żołnierzy płynęła amfibiami gąsienicowymi Buffalo i transporterami Weasel, spuszczonymi z barek czołgowych (zob. alianckie środki desantowe). 41 Commando zdobyło samo Westkapelle i po południu baterię W 15, po czym ruszyło wzdłuż wydm na północ. 48 Commando opanowało stację radarową i baterię W 13 – ta, jak się okazało, już rano wystrzelała amunicję, ale jej załoga broniła się do wieczora i padła dopiero po ostrzale artylerii zza Skaldy, ataku samolotów Hawker Typhoon i natarciu pod osłoną dymu. Nieliczne czołgi 79 Dywizji Pancernej, którym udało się dotrzeć na brzeg, okazały się później bardzo przydatne.

Analiza przeprowadzona po bitwie wykazała, że z 26 dział mogących razić miejsce desantu ciężkie bombowce zniszczyły tylko dwa. Stacey uznał, że atak na Westkapelle – co do skali obrony porównywalny z Normandią – dostał mniej wsparcia z powietrza, niż mu się należało, bo dowódcy lotnictwa woleli bombardować cele w Niemczech.

Walki na wydmach i kapitulacja

W następnych dniach komandosi posuwali się po wąskich pasach wydm i wałów, jedynych suchych miejscach między morzem a zalanym wnętrzem wyspy. 2 listopada 47 Commando, po ciężkich stratach, unieszkodliwiło baterię W 11, a 3 listopada przebiło się do wyłomu w wale na zachód od Vlissingen i połączyło z 4 Commando. 48 Commando zajęło Zoutelande. Na północy oddziały 10 Międzysojuszniczego Komanda, wsparte czołgami, zdobyły 3 listopada miasteczko Domburg, gdzie szczególnie wyróżnili się Norwegowie. Tego dnia części wyspy panujące nad Skaldą były już w rękach aliantów. Plaże pełne zapór i min utrudniały dowóz zaopatrzenia; komandosi jedli zdobyczne niemieckie racje, a 5 listopada zaopatrzenie zrzucono im na spadochronach.

6 listopada 155 Brygada uderzyła na Middelburg, stolicę wyspy i prowincji Zelandia, płynąc amfibiami Buffalo przez zalane pola. Drogę wskazał im mieszkaniec miasta, który przypłynął do Brytyjczyków łódką – według Staceya był to chirurg E. L. Nauta. Gen. Daser poddał się batalionowi 7/9 Royal Scots. 7 listopada 155 i 157 Brygada spotkały się na południe od Middelburga, a 156 Brygada zajęła Veere. 8 listopada skapitulował Vrouwenpolder na północnym wybrzeżu, a w południe 52 Dywizja zameldowała, że zorganizowany opór na wyspie ustał. Ostatnie gniazdo oporu, pod wsią Gapinge, zlikwidowano rano 10 listopada.

Straty 4 Brygady Służby Specjalnej z oddziałami przydzielonymi wynosiły według stanu z 8 listopada 103 zabitych, 325 rannych i 68 zaginionych. Do niewoli trafiło kilka tysięcy Niemców z garnizonu wyspy. Liczba 40 tysięcy jeńców, którą podają niektóre opracowania jako wynik kapitulacji na Walcheren, w rzeczywistości dotyczy całej 1 Armii Kanadyjskiej: od 1 października do 8 listopada wzięła ona na wszystkich odcinkach 41 043 jeńców.

Koniec kieszeni Breskens – Knokke i Zeebrugge

Równocześnie na południowym brzegu Skaldy dobiegała końca operacja „Switchback”. Kanadyjska 3 Dywizja Piechoty przez cały październik spychała 64 Dywizję Eberdinga przez zalane poldery w stronę morza, płacąc za każdy kanał i każdą groblę. 1 listopada żołnierze North Nova Scotia Highlanders zdobyli bunkier, w którym znajdował się sam Eberding; generał, który nakazywał swoim ludziom walkę do końca, poddał się bez wystrzału. 2 listopada 9 Brygada oczyściła nadmorskie Knokke i Heist, 7 Brygada zlikwidowała ostatnie umocnienia nadbrzeżne pod Cadzand, a 8 Brygada ostatnich obrońców na zalanym terenie na południe od Knokke. Stacey pisze, że operację praktycznie zakończono 2 listopada. Rano 3 listopada kanadyjski 7 Pułk Rozpoznawczy nie znalazł już Niemców w porcie Zeebrugge ani między kanałem do Brugii a Kanałem Leopolda; o 9.50 w dzienniku sztabu 3 Dywizji zapisano, że „Switchback” jest zakończony, a ktoś dopisał obok „Thank God!”. W ciągu operacji 3 Dywizja wzięła 12 707 jeńców.

Ten kalendaryjny zapis wymaga zatem dwóch uściśleń. Zeebrugge zajęto formalnie rano 3 listopada, a nie 2 listopada, choć walki w tym rejonie zakończyły się w praktyce już poprzedniego dnia. Z ziemi belgijskiej wyparto wtedy ostatnie oddziały niemieckie i cała Belgia była wolna – ale nie na długo: 16 grudnia Niemcy rozpoczęli ofensywę w Ardenach i na kilka tygodni ponownie opanowali część wschodniej Belgii.

Zajęcie Zeebrugge miało też bezpośrednie znaczenie dla żeglugi. Już 1 listopada trałowce próbowały dojść do Breskens, ale odpędziły je baterie spod Zeebrugge. 3 listopada dotarły tam bez przeszkód i 4 listopada Royal Navy rozpoczęła operację „Calendar” – oczyszczanie z min toru wodnego do Antwerpii.

Polacy na wschodnim skrzydle

W tych samych dniach dalej na wschód, na prawym skrzydle 1 Armii Kanadyjskiej, walczyła 1 Dywizja Pancerna gen. bryg. Stanisława Maczka. 29 października jej oddziały wyzwoliły Bredę, prawie bez zniszczeń w mieście, a na początku listopada podeszły pod Moerdijk nad Hollands Diep, estuarium Mozy. Operacje na Walcheren i w Brabancji należały do tej samej kampanii, której celem było oczyszczenie południowo-zachodniej Holandii aż po ujście Mozy.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Walcheren zamknęło bitwę o Skaldę, trwającą od początku października. 3 listopada Montgomery napisał do Simondsa, że operacje, które mają dać aliantom swobodne korzystanie z Antwerpii, zbliżają się do końca, i pochwalił Kanadyjczyków za to, że w bardzo trudnych warunkach powoli i nieustępliwie łamali opór nieprzyjaciela. Cenę zapłaciły jednak przede wszystkim piechota kanadyjska i brytyjska, komandosi i załogi małych jednostek pod Westkapelle. Spóźnienie z września – kiedy Antwerpię zdobyto, ale nie otwarto, a niemiecka 15 Armia zdołała uciec przez Skaldę – kosztowało aliantów dwa miesiące walk i tysiące zabitych i rannych. Montgomery przyznał we wspomnieniach, że nie docenił trudności otwarcia podejść do Antwerpii i uznał to za swój poważny błąd.

Trałowanie trwało jeszcze ponad trzy tygodnie. Operację „Calendar” zakończono 26 listopada, wyłowiwszy z toru wodnego 267 min, i tego dnia do Antwerpii dotarły pierwsze trzy małe statki. 28 listopada do portu wszedł pierwszy konwój. Od tej chwili Antwerpia stała się głównym portem zaopatrzeniowym alianckich armii na froncie zachodnim – i dlatego Niemcy ostrzeliwali ją przez całą zimę pociskami V-1 i rakietami V-2, a w grudniu uczynili ją celem ofensywy w Ardenach.

Dla Walcheren wojna skończyła się 8 listopada, ale jej skutki trwały długo. Morska woda, wlewająca się przez wyłomy przy każdym przypływie, poszerzała je i zasalała ziemię. Według danych przytaczanych w literaturze zniszczeniu uległo około 3700 z 19 tysięcy domów na wyspie, a tysiące innych zostało poważnie uszkodzonych; większość bydła utonęła. Wyłomy zaczęto zamykać na dobre dopiero latem 1945 roku, używając m.in. niewykorzystanych kesonów sztucznych portów z Normandii. Wał pod Vlissingen zamknięto 2 października, pod Westkapelle 12 października, a pod Veere 23 października 1945 roku; osuszanie wyspy zakończono na początku 1946 roku.