Bertram Ramsay

Sir Bertram Home Ramsay był brytyjskim oficerem marynarki, którego nazwisko łączy dwa najważniejsze dla Wielkiej Brytanii momenty wojny na Zachodzie: ewakuację armii z Francji w 1940 roku i powrót do niej w 1944 roku. Jako wiceadmirał w Dover zorganizował i poprowadził operację Dynamo, która spod Dunkierki uratowała ponad 338 tysięcy żołnierzy. Cztery lata później, jako naczelny dowódca alianckich morskich sił ekspedycyjnych, zaplanował i przeprowadził morską część lądowania w Normandii, największej operacji desantowej w historii. Był oficerem, który przed wojną z powodu sporu z przełożonym niemal zakończył karierę i w 1938 roku trafił w stan spoczynku. Wojna przywróciła go do służby, a jego talent organizacyjny okazał się jednym z atutów, dzięki którym Wielka Brytania przetrwała rok 1940 i wróciła na kontynent.

Młodość i początki służby

Urodził się 20 stycznia 1883 roku w pałacu Hampton Court pod Londynem. Był synem oficera armii brytyjskiej, wywodzącym się ze starej rodziny szkockiej. Bracia poszli w ślady ojca, on wybrał marynarkę. Uczył się w szkole w Colchesterze, a w 1898 roku jako kadet rozpoczął naukę na okręcie szkolnym „Britannia” w Dartmouth. W 1899 roku trafił na krążownik HMS „Crescent”, okręt flagowy stacji Ameryki Północnej i Indii Zachodnich.

Pierwszy raz w działaniach wojennych uczestniczył w latach 1903–1904 podczas brytyjskiej wyprawy przeciwko powstańcom w Somali Brytyjskim. W grudniu 1904 roku został porucznikiem marynarki, a potem służył na rewolucyjnym pancerniku HMS „Dreadnought” w czasie jego pierwszej kampanii. W latach 1909–1911 przeszedł szkolenie w szkole łączności marynarki w Portsmouth i został specjalistą od sygnałów. Był to wybór nietypowy dla ambitnego oficera, ale zgodny z jego zainteresowaniem tym, jak kierować ruchem całych flot, a nie pojedynczych okrętów. W 1913 roku ukończył kurs w Królewskim Kolegium Wojennym Marynarki.

Pierwsza wojna światowa

Wojnę zaczął na „Dreadnoughcie” we Flocie Macierzystej. W 1915 roku odrzucił propozycję objęcia stanowiska oficera flagowego na krążowniku pancernym HMS „Defence”. Okręt ten eksplodował rok później w bitwie jutlandzkiej, a z jego załogi nie ocalał nikt. W sierpniu 1915 roku Ramsay otrzymał pierwsze samodzielne dowództwo, mały monitor M25 w składzie patrolu Dover, który ostrzeliwał niemieckie pozycje na wybrzeżu Belgii. W czerwcu 1916 roku awansował na komandora porucznika, a w październiku 1917 roku objął dowództwo niszczyciela HMS „Broke”, także w siłach Dover. W lutym 1918 roku został kawalerem Królewskiego Orderu Wiktoriańskiego, który według jego biografów zawdzięczał przewożeniu przez Kanał króla Jerzego V. W nocy z 9 na 10 maja 1918 roku „Broke” wziął udział w drugim rajdzie na Ostendę, a Ramsaya wymieniono za to w rozkazach. Dwa lata w cieśninie Dover dały mu znajomość wód, na których w 1940 roku miał rozegrać swoją najważniejszą operację.

Okres międzywojenny

Po wojnie towarzyszył admirałowi Johnowi Jellicoe w podróży po dominiach, której celem było przygotowanie planów obrony morskiej Imperium. W 1923 roku awansował na komandora. W latach 1927–1929 był wykładowcą w Królewskim Kolegium Wojennym Marynarki, następnie dowodził ciężkim krążownikiem HMS „Kent”, okrętem flagowym stacji chińskiej, i był szefem sztabu jej dowódcy. Od 1931 roku wykładał w Kolegium Obrony Imperium w Londynie, a od listopada 1933 roku dowodził pancernikiem HMS „Royal Sovereign”. W 1929 roku, mając 46 lat, ożenił się z Helen Margaret Menzies. Mieli dwóch synów.

W 1935 roku Ramsay został kontradmirałem, a w sierpniu tego roku szefem sztabu nowego dowódcy Floty Macierzystej, adm. Rogera Backhouse’a. Obaj byli przyjaciółmi, ale zupełnie inaczej rozumieli dowodzenie. Backhouse wszystko chciał robić sam i niechętnie przekazywał uprawnienia, Ramsay uważał, że nowoczesną flotą należy kierować przez sztab i podwładnych, którym się ufa. Po trzech miesiącach, w grudniu 1935 roku, Ramsay poprosił o zwolnienie ze stanowiska. Na kolejny przydział czekał prawie trzy lata. Odrzucił propozycję dowództwa flotylli na rzece Jangcy, a w październiku 1938 roku, gdy znalazł się na szczycie listy kontradmirałów, przeniesiono go w stan spoczynku. Według Britanniki odchodził w stopniu wiceadmirała. Zamieszkał z rodziną w Szkocji. Paradoksalnie właśnie wtedy Admiralicja poprosiła go o przygotowanie planów odtworzenia na wypadek wojny dowództwa w Dover, które znał z czasów służby w patrolu.

Dover i Dunkierka

24 sierpnia 1939 roku, w ostatnich dniach pokoju, dowództwo w Dover reaktywowano i powierzono Ramsayowi. W październiku przekonał Admiralicję, by uczyniła je samodzielnym dowództwem podległym bezpośrednio jej, a sam przyjął tytuł wiceadmirała Dover. Jego zadaniem było strzeżenie cieśniny przed okrętami podwodnymi i niszczycielami przeciwnika oraz osłona transportów wojska i zaopatrzenia płynących do Francji. Sztab urządził w tunelach wydrążonych w kredowej skale pod zamkiem w Dover.

Gdy w maju 1940 roku Niemcy przełamali front i dotarli do kanału La Manche, na Ramsaya spadło przygotowanie ewakuacji Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego gen. lorda Gorta. Pierwszą naradę w tej sprawie poprowadził 20 maja w Dover, w pomieszczeniu, w którym w czasie poprzedniej wojny stała prądnica. Od niej operacja dostała kryptonim „Dynamo”. Zaczął zbierać statki, kazał wytyczyć i oznaczyć bezpieczne trasy przez pola minowe i mielizny, przygotować mapy i zapasy wody. 26 maja po południu, nie czekając na formalny rozkaz, wysłał ku Dunkierce pierwsze statki, a o 18.57 Admiralicja oficjalnie nakazała rozpoczęcie operacji. Zakładano, że w dwa dni uda się zabrać około 45 tysięcy ludzi.

Przez dziewięć dni Ramsay i jego niewielki sztab niemal nie spali. Kierował ruchem setek okrętów, promów, trawlerów i małych jednostek cywilnych, które pod nalotami Luftwaffe kursowały między Dunkierką a portami angielskimi. Zgodnie ze swoimi przekonaniami zostawiał dużą swobodę podwładnym na miejscu: komandorowi Williamowi Tennantowi, który w Dunkierce wpadł na pomysł ładowania wojska z falochronu, i kontradmirałowi Fredericowi Wake-Walkerowi, koordynującemu ruch przy plażach. Gdy 29 maja, po ciężkich stratach, Admiralicja wycofała najnowocześniejsze niszczyciele, Ramsay przekonał Pierwszego Lorda Morskiego adm. Dudleya Pounda, by następnego dnia je zwrócił. Po stratach 1 czerwca przeniósł ewakuację na godziny nocne. Kiedy 4 czerwca operacja się zakończyła, w Anglii było 338 226 żołnierzy brytyjskich i sojuszniczych. Ramsay osobiście zdał relację z operacji królowi Jerzemu VI, a 7 czerwca 1940 roku otrzymał tytuł rycerski i Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Łaźni.

Obrona cieśniny

Po Dunkierce Ramsay dowodził w Dover w okresie największego zagrożenia inwazją. Cieśnina Dover była najkrótszą drogą przez Kanał i najbardziej prawdopodobnym miejscem niemieckiego desantu, a latem i jesienią 1940 roku nad nią rozgrywała się bitwa o Anglię. Jego okręty osłaniały przybrzeżne konwoje, atakowały barki zbierane przez Niemców w portach francuskich i belgijskich, a współpraca z wojskiem i lotnictwem dawała mu doświadczenie operacji połączonych.

Najcięższą porażką jego dowodzenia w Dover był luty 1942 roku. 12 lutego niemieckie pancerniki „Scharnhorst” i „Gneisenau” oraz krążownik „Prinz Eugen” przedarły się za dnia z Brestu przez Kanał do portów niemieckich (operacja Cerberus). Brytyjczycy mieli przygotowany plan przeciwdziałania, ale zostali zaskoczeni, a ataki okrętów i samolotów, w tym bohaterski, lecz samobójczy atak samolotów torpedowych Swordfish, nie przyniosły skutku. Opinia publiczna przyjęła wydarzenie jako upokorzenie Royal Navy.

Afryka Północna i Sycylia

Wiosną 1942 roku Ramsay opuścił Dover i został wyznaczony na dowódcę morskiego planowanej inwazji na kontynent. Gdy alianci przełożyli ją na później, przygotowywał morską część operacji Torch, lądowania w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku, jako zastępca adm. Andrew Cunninghama, który dowodził siłami morskimi pod zwierzchnictwem gen. Dwighta Eisenhowera. W lipcu 1943 roku podczas inwazji na Sycylię dowodził Wschodnim Zespołem Zadaniowym, który wysadził na wyspie brytyjską 8 Armię. Gen. Bernard Montgomery ocenił go jako jedynego marynarza, który rozumiał, że desant to dopiero początek operacji połączonej. W grudniu 1943 roku Ramsay otrzymał za Sycylię Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Imperium Brytyjskiego.

Normandia

W październiku 1943 roku Ramsay został naczelnym dowódcą alianckich morskich sił ekspedycyjnych i otrzymał tymczasowy stopień admirała. W kwietniu 1944 roku przywrócono go na listę oficerów czynnej służby, z której skreślono go w 1938 roku, i formalnie awansowano na admirała. Kierował planowaniem operacji Neptun, morskiej części operacji Overlord. Jego rozkazy dla flot inwazyjnych liczyły setki stron i obejmowały wszystko, od trałowania torów wodnych przez ostrzał artyleryjski wybrzeża po rozładunek zaopatrzenia i budowę sztucznych portów. 6 czerwca 1944 roku flota licząca według różnych zestawień od kilku do blisko siedmiu tysięcy jednostek wszelkiego typu wysadziła na plażach Normandii ponad 130 tysięcy żołnierzy, a do końca czerwca na ląd zeszło ich ponad 850 tysięcy. Historyk Correlli Barnett nazwał to „niedoścignionym arcydziełem planowania”.

Przed inwazją Ramsay rozstrzygnął także spór między królem a premierem. Winston Churchill chciał oglądać lądowanie z pokładu krążownika HMS „Belfast”, a gdy Jerzy VI zapowiedział, że w takim razie popłynie i on, Ramsay odmówił wzięcia odpowiedzialności za bezpieczeństwo któregokolwiek z nich. Obaj zostali na lądzie.

Jesienią 1944 roku Ramsay ostrzegał, że zdobyty 4 września port w Antwerpii będzie bezużyteczny, dopóki Niemcy panują nad ujściem Skaldy. Dowództwo alianckie zajęło się tym z opóźnieniem. Dopiero bitwa o Skaldę, zakończona w listopadzie desantem na Walcheren, w którego przygotowaniu Ramsay brał udział, otworzyła port, a pierwszy konwój wszedł do Antwerpii pod koniec listopada.

Śmierć

2 stycznia 1945 roku Ramsay leciał na naradę z Montgomerym do Brukseli. Jego samolot rozbił się podczas startu z lotniska w Toussus-le-Noble pod Paryżem. Zginął wraz z pozostałymi osobami na pokładzie. Miał 61 lat. Pochowano go na cmentarzu w Saint-Germain-en-Laye, a w pogrzebie wziął udział między innymi Eisenhower. Nie doczekał zwycięstwa, do którego tak bardzo się przyczynił.

Znaczenie

Ramsay nie był dowódcą bitew morskich i nie ma na swoim koncie zatopionych pancerników. Jego specjalnością była organizacja: zdolność przewidzenia tysięcy szczegółów, przygotowania planu i powierzenia jego wykonania ludziom, którym ufał. W 1940 roku ta zdolność pozwoliła uratować trzon armii brytyjskiej, bez którego Wielka Brytania z trudem mogłaby kontynuować wojnę. W 1944 roku pozwoliła przenieść tę armię i jej sojuszników z powrotem do Francji. Przez długi czas pozostawał w cieniu Eisenhowera i Montgomery’ego i bywa nazywany zapomnianym architektem lądowania w Normandii. Został odznaczony między innymi francuską Legią Honorową, amerykańską Legią Zasługi i radzieckim Orderem Uszakowa. W 2000 roku przed zamkiem w Dover, nad tunelami, w których planował operację Dynamo, stanął jego pomnik.