Philip Vian

Sir Philip Vian był jednym z najbardziej znanych brytyjskich dowódców morskich drugiej wojny światowej. Szerokiej publiczności dał się poznać w lutym 1940 roku, gdy jako komandor dowodzący flotyllą niszczycieli wprowadził HMS „Cossack” do norweskiego Jøssingfjordu i uwolnił blisko trzystu marynarzy przetrzymywanych na niemieckim statku „Altmark”. Akcja na wodach neutralnej Norwegii zrobiła z niego bohatera w kraju zmęczonym „dziwną wojną”, a w Berlinie umocniła przekonanie, że Norwegii trzeba uprzedzić Brytyjczyków. Potem Vian ścigał pancernik „Bismarck”, prowadził konwoje na oblężoną Maltę, dowodził osłoną desantów na Sycylii, pod Salerno i w Normandii, a pod koniec wojny lotniskowcami Brytyjskiej Floty Pacyfiku. Był dowódcą twardym, niecierpliwym i trudnym we współpracy, ale wyjątkowo zdecydowanym w walce.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Philip Louis Vian urodził się 15 czerwca 1894 roku w Londynie jako syn Alsagera Richarda Viana i Ady Frances z domu Renault. Niektóre źródła, w tym polska i niemiecka Wikipedia, podają 15 lipca, ale jego akta służbowe w brytyjskim Archiwum Narodowym wymieniają czerwiec. W maju 1907 roku, jako niespełna trzynastolatek, wstąpił do Royal Navy jako kadet i uczył się w kolegiach morskich w Osborne i Dartmouth. Po ukończeniu nauki w 1911 roku popłynął w rejs szkolny na krążowniku „Cornwall”, przerwany wejściem okrętu na nieoznaczoną na mapach rafę u wybrzeży Nowej Szkocji. W styczniu 1912 roku jako midszypmen trafił na przestarzały pancernik „Lord Nelson” we Flocie Ojczystej.

Wojna zastała go na tym samym okręcie. Później, od października 1914 do września 1915 roku, służył na starym krążowniku „Argonaut”, patrolującym wody Afryki Wschodniej w poszukiwaniu niemieckiego krążownika „Karlsruhe”. Rozczarowany bezczynnością, zabiegał o przydział na niszczyciel i w październiku 1915 roku dostał się na nowoczesny HMS „Morning Star”. Na nim był świadkiem bitwy jutlandzkiej w 1916 roku, choć jego okręt nie wziął w niej czynnego udziału. Jako porucznik był potem pierwszym oficerem niszczycieli „Ossory” i „Sorceress”.

Artylerzysta między wojnami

Po wojnie Vian wybrał specjalizację artyleryjską i w 1919 roku uzyskał świadectwo pierwszej klasy w szkole artylerii morskiej. Od stycznia 1920 roku przez dwa lata służył, wypożyczony do Royal Australian Navy, jako oficer artylerii na australijskim okręcie flagowym, krążowniku liniowym „Australia”. Następne lata spędził jako oficer artylerii na pancernikach i krążownikach we Flocie Śródziemnomorskiej i na Dalekim Wschodzie, między innymi na ciężkim krążowniku „Kent”, okręcie flagowym Stacji Chińskiej. W 1924 roku został komandorem podporucznikiem, w czerwcu 1929 roku komandorem porucznikiem. W grudniu tego roku poślubił Marjorie Haig, z którą miał dwie córki. W latach 1931–1933 pracował w Admiralicji nad analizą wyników strzelań.

W marcu 1933 roku po raz pierwszy objął dowództwo okrętu, niszczyciela „Active” na Morzu Śródziemnym. Dwa drobne wypadki z tego okresu nie zaszkodziły mu u dowódcy floty admirała Williama Fishera i w grudniu 1934 roku Vian został komandorem. W czasie kryzysu abisyńskiego w 1935 roku dowodził flotyllą niszczycieli wyciągniętych z rezerwy na wzmocnienie Malty, a latem 1936 roku, wracając z 1 Flotyllą Niszczycieli do kraju, pomagał w ewakuacji Brytyjczyków z Hiszpanii ogarniętej wojną domową. Od 1937 roku był kapitanem flagowym kontradmirała Lionela Wellsa na krążowniku „Arethusa” we Flocie Śródziemnomorskiej.

Altmark

Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej Vian wrócił do kraju i objął 11 Flotyllę Niszczycieli, złożoną ze starych okrętów z czasów pierwszej wojny, eskortującą konwoje atlantyckie z Plymouth, a potem z Liverpoolu. W styczniu 1940 roku przeszedł na dowództwo 4 Flotylli Niszczycieli, złożonej z nowych, silnie uzbrojonych okrętów typu Tribal. Ponieważ jej okręt flagowy „Afridi” szedł do remontu, Vian podniósł swój proporzec na HMS „Cossack”.

W połowie lutego flotylla dostała zadanie odnalezienia niemieckiego zaopatrzeniowca „Altmark”, który po zatopieniu „Admirala Grafa Spee” przedzierał się do Niemiec wzdłuż norweskiego brzegu z jeńcami z zatopionych przez rajdera statków. 16 lutego 1940 roku niszczyciele Viana dopadły go w pobliżu Egersund, ale statek, eskortowany przez norweskie torpedowce, schronił się w Jøssingfjordzie. Vian zwrócił się do Admiralicji o instrukcje i otrzymał od pierwszego lorda Admiralicji Winstona Churchilla rozkaz wejścia na statek, jeśli Norwegowie nie zgodzą się na wspólną eskortę do Bergen. Norwegowie odmówili. Wieczorem Vian wprowadził „Cossacka” do fiordu, mimo prób staranowania i oślepiania go reflektorem przybił do burty „Altmarka”, a jego marynarze po krótkiej walce, w której zginęło siedmiu Niemców, uwolnili 299 jeńców. Okrzyk „The Navy’s here!” obiegł brytyjską prasę.

Norwegia i Niemcy zaprotestowały przeciwko naruszeniu neutralności, a w Berlinie incydent stał się argumentem za przyspieszeniem przygotowań do inwazji na Norwegię. W Wielkiej Brytanii Vian stał się bohaterem. Otrzymał Order Wybitnej Służby (DSO), a uzasadnienie chwaliło jego „wybitną zdolność, determinację i pomysłowość” oraz „mistrzowskie prowadzenie okrętu na ciasnych wodach”.

Norwegia i „Bismarck”

Kiedy 9 kwietnia 1940 roku Niemcy zaatakowały Norwegię, Vian, już na „Afridi”, wrócił na norweskie wody. W połowie kwietnia osłaniał lądowanie wojsk brytyjskich w Namsos, które miały uderzyć na Trondheim, a na początku maja ich ewakuację. 3 maja 1940 roku „Afridi” zatonął od bomb niemieckich samolotów. W październiku, znów na „Cossacku”, Vian zaatakował niemiecki konwój u wybrzeży Norwegii i otrzymał pierwsze okucie do DSO, choć sukces tej akcji był przesadzony.

W maju 1941 roku jego niszczyciele „Cossack”, „Maori”, „Sikh”, „Zulu” i polski ORP „Piorun” zostały odłączone od konwoju wojskowego i skierowane do pościgu za pancernikiem „Bismarck”, uszkodzonym już przez samoloty torpedowe. W nocy z 26 na 27 maja niszczyciele Viana w sztormie i ciemnościach raz po raz atakowały pancernik torpedami. Najpewniej nie uzyskały trafień, ale utrzymały kontakt, wskazywały jego pozycję i nie dały odpocząć załodze przed rannym starciem z pancernikami Home Fleet, w którym „Bismarck” zatonął. Vian otrzymał drugie okucie do DSO.

W lipcu 1941 roku pierwszy lord morski admirał Dudley Pound awansował go poza kolejnością na kontradmirała. Latem Vian odwiedził Murmańsk, by ocenić możliwość bazowania tam brytyjskich okrętów, i odradził ten pomysł. Na przełomie sierpnia i września dowodził zespołem, który wysadził na Spitsbergenie kanadyjsko-brytyjski oddział, zniszczył kopalnie węgla i ewakuował górników. W drodze powrotnej jego krążowniki zatopiły niemiecki okręt szkolny „Bremse”.

Morze Śródziemne

W październiku 1941 roku Vian objął 15 Eskadrę Krążowników w Aleksandrii. Jej głównym zadaniem było przeprowadzanie konwojów na oblężoną Maltę i przechwytywanie włoskich konwojów do Afryki Północnej. 17 grudnia 1941 roku, osłaniając konwój, starł się z flotą włoską w nierozstrzygniętej I bitwie pod Syrtą. W marcu 1942 roku jego okręt flagowy, krążownik „Naiad”, został zatopiony przez okręt podwodny U-565.

22 marca 1942 roku stoczył swoją najsłynniejszą bitwę. W II bitwie pod Syrtą jego krążowniki i niszczyciele, kryjąc się za zasłonami dymnymi i grożąc atakami torpedowymi, przez kilka godzin powstrzymywały znacznie silniejszy zespół włoski z pancernikiem „Littorio” i ocaliły konwój przed zniszczeniem przez okręty nawodne. Opóźnienie sprawiło jednak, że statki dotarły pod Maltę w zasięgu niemieckiego lotnictwa, które zatopiło wszystkie cztery transportowce lub zniszczyło je w porcie, a do wyspy dotarła niewielka część ładunku. Mimo to Churchill przesłał Vianowi gratulacje, a król nadał mu tytuł szlachecki (KBE). W czerwcu 1942 roku Vian dowodził osłoną konwoju z operacji „Vigorous”, zawróconego przez przeważające siły włoskie i niemieckie lotnictwo. Wyczerpany, we wrześniu odesłany do kraju, zachorował po drodze na malarię i do służby wrócił dopiero na początku 1943 roku.

Sycylia, Salerno, Normandia

Lekarze uznali go za niezdolnego do służby na morzu i Vian trafił do sztabu planującego inwazję na Francję. Szybko jednak wrócił na Morze Śródziemne. W lipcu 1943 roku dowodził jednym z zespołów desantowych w operacji „Husky”, wysadzając na Sycylii 1 Kanadyjską Dywizję Piechoty. We wrześniu, podczas lądowania pod Salerno (operacja „Avalanche”), dowodził zespołem „V” z pięciu lotniskowców eskortowych i lekkich, których samoloty osłaniały przyczółek, zanim alianci zdobyli lotniska na lądzie. Gdy dowódca amerykańskiej 5 Armii gen. Mark Clark prosił o pozostanie lotniskowców dłużej, niż przewidywał plan, mimo kończącego się paliwa, Vian miał odpowiedzieć, że jego lotniskowce zostaną, „choćbyśmy mieli wracać na wiosłach”.

Za te zasługi powierzono mu jedno z najważniejszych stanowisk morskich wojny. W lądowaniu w Normandii 6 czerwca 1944 roku Vian dowodził z krążownika „Scylla” Wschodnim Zespołem Uderzeniowym, który wysadzał i wspierał ogniem wojska brytyjskie i kanadyjskie na odcinkach Gold, Juno i Sword. Pod jego rozkazami były pancerniki, monitor, kilkanaście krążowników i dziesiątki niszczycieli. Za planowanie i przeprowadzenie desantu otrzymał Order Łaźni z tytułem rycerskim (KCB).

Pacyfik

W listopadzie 1944 roku Vian objął dowództwo 1 Eskadry Lotniskowców i został zastępcą dowódcy Brytyjskiej Floty Pacyfiku admirała Bruce’a Frasera. W styczniu 1945 roku jego lotniskowce zaatakowały rafinerie naftowe pod Palembangiem na Sumatrze, ważne źródło paliwa lotniczego dla Japonii. Potem, jako Task Force 57 działający u boku amerykańskiej 5 Floty, osłaniały od marca 1945 roku inwazję na Okinawę, atakując lotniska na wyspach Sakishima, z których Japończycy mogli wysyłać samoloty przeciw flocie inwazyjnej. Brytyjskie lotniskowce z opancerzonymi pokładami lotniczymi wytrzymywały trafienia kamikaze i po kilku godzinach wracały do działań. W maju 1945 roku Vian został wiceadmirałem.

Po wojnie

Po kapitulacji Japonii Vian wrócił do Wielkiej Brytanii. W latach 1946–1948 był piątym lordem morskim, odpowiedzialnym w Admiralicji za lotnictwo morskie, w 1948 roku został admirałem, a do 1952 roku dowodził Home Fleet. Na pożegnanie służby, 1 czerwca 1952 roku, mianowano go admirałem floty. Na emeryturze zasiadał w zarządach banku Midland i towarzystwa ubezpieczeniowego, a w 1960 roku wydał wspomnienia „Action This Day”. Zmarł 27 maja 1968 roku w swoim domu w Ashford Hill w hrabstwie Hampshire, w 27. rocznicę zatopienia „Bismarcka”.

Znaczenie

Vian należał do pokolenia oficerów, które wyrosło w cieniu Jutlandii i przeszło całą drugą wojnę światową, od eskorty konwojów w 1939 roku po lotniskowce u wybrzeży Japonii w 1945 roku. W historii wojny zapisał się kilkoma epizodami, ale dla drogi, którą wojna doszła do Skandynawii, najważniejszy był pierwszy z nich. Uwolnienie jeńców z „Altmarka” było drobną operacją, ale pokazało, że żadna ze stron nie zawaha się naruszyć norweskiej neutralności, i przyspieszyło niemieckie przygotowania do kwietniowej napaści. Późniejsze bitwy pod Syrtą, osłona desantów na Morzu Śródziemnym i w Normandii oraz dowodzenie brytyjskimi lotniskowcami na Pacyfiku uczyniły go jednym z najważniejszych brytyjskich dowódców morskich wojny, choć dla wielu Brytyjczyków na zawsze pozostał człowiekiem, którego marynarze zawołali do jeńców: „The Navy’s here!”.