Bitwa u przylądka Matapan

Bitwa u przylądka Matapan była największą bitwą morską stoczoną na Morzu Śródziemnym w czasie drugiej wojny światowej i najcięższą porażką włoskiej marynarki wojennej na morzu. Pod koniec marca 1941 roku, pod naciskiem Niemców, włoska flota pod dowództwem admirała Angela Iachina wyszła w morze, by uderzyć na brytyjskie konwoje wiozące wojska do Grecji. Brytyjczycy znali jej zamiary z rozszyfrowanych depesz, a admirał Andrew Cunningham wyprowadził z Aleksandrii trzy pancerniki i lotniskowiec. Rano 28 marca koło wysepki Gawdos na południe od Krety włoskie krążowniki i pancernik „Vittorio Veneto” ostrzelały brytyjskie lekkie krążowniki, nie trafiając ich. Samoloty torpedowe z lotniskowca „Formidable” uszkodziły po południu „Vittorio Veneto”, a o zmierzchu unieruchomiły krążownik ciężki „Pola”. Wieczorem Iachino odesłał na pomoc „Poli” dwa inne krążowniki ciężkie i cztery niszczyciele. Nie wiedział, że brytyjskie pancerniki są tuż za nim. W nocy z 28 na 29 marca okręty Cunninghama, prowadzone przez radar, podeszły do Włochów na odległość niespełna czterech kilometrów i w ciągu kilku minut zmieniły „Zarę” i „Fiume” w płonące wraki. Do rana zatonęły trzy włoskie krążowniki ciężkie i dwa niszczyciele, a zginęło około 2300 włoskich marynarzy. Brytyjczycy stracili jeden samolot.

Nazwa i daty

Nazwa pochodzi od przylądka Matapan, dziś zwanego Tenaron, najdalej na południe wysuniętego cypla Peloponezu. Rozstrzygające starcie nocne stoczono około 50–60 mil morskich na południowy zachód od niego. Włosi nazywają całość bitwą u przylądka Matapan, ale jej dzienną część, toczoną 28 marca na południe od Krety, nazywają starciem koło Gaudo, od włoskiej nazwy wysepki Gawdos. W literaturze greckiej bitwa nosi nazwę bitwy koło Tajnaronu.

Brytyjska marynarka i większość opracowań datują bitwę na 27–29 marca 1941 roku. 27 marca po południu brytyjski wodnosamolot wykrył włoskie krążowniki na Morzu Jońskim, a wieczorem flota Cunninghama wyszła z Aleksandrii. 28 marca toczyło się całodzienne starcie okrętów i samolotów, zakończone nocną walką, która zaczęła się około 22.27. Ostatnie włoskie okręty, krążowniki „Zara” i „Pola”, poszły na dno między 2.40 a 4.10 nad ranem 29 marca. Tego samego dnia Brytyjczycy przerwali ratowanie rozbitków i odpłynęli do Aleksandrii. Część włoskich autorów ogranicza bitwę do 28 i 29 marca, bo wyjście okrętów 26 i 27 marca traktuje jako przygotowanie. Godziny podano w przybliżeniu: Brytyjczycy i Włosi prowadzili dzienniki według różnych stref czasowych, a relacje różnią się często o kilkanaście minut.

Tło

Flota, która unikała bitwy

Od wejścia Włoch do wojny w czerwcu 1940 roku Regia Marina, włoska marynarka wojenna, miała na papierze przewagę nad brytyjską Flotą Śródziemnomorską. Jej dowództwo, Supermarina w Rzymie, oszczędzało jednak pancerniki, których Włochy nie mogły zastąpić, i unikało rozstrzygającej bitwy. Pierwsze starcia potwierdziły ten wzorzec. Koło przylądka Stilo 9 lipca 1940 roku flota admirała Campioniego wycofała się po trafieniu pancernika „Giulio Cesare”, a koło przylądka Spada dziesięć dni później australijski krążownik „Sydney” zatopił „Bartolomeo Colleoniego”. W nocy z 11 na 12 listopada 1940 roku samoloty z lotniskowca „Illustrious” storpedowały w Tarencie trzy włoskie pancerniki. Przez kolejne miesiące w morze mógł wychodzić tylko jeden nowoczesny pancernik, „Vittorio Veneto”, i dwa stare okręty.

W grudniu 1940 roku dowództwo floty po Campionim objął admirał Angelo Iachino. Pierwsza większa operacja pod jego dowództwem zakończyła się kolejnym upokorzeniem: 9 lutego 1941 roku brytyjski Zespół H ostrzelał Genuę, a włoskie okręty, które wyszły mu naprzeciw, nie zdołały go odnaleźć. Tymczasem Niemcy coraz mocniej angażowali się na Morzu Śródziemnym. W styczniu 1941 roku na Sycylię przybył niemiecki X Korpus Lotniczy, który 10 stycznia ciężko uszkodził lotniskowiec „Illustrious”, a od lutego bombardował Maltę. W lutym do Trypolisu przybył Erwin Rommel z pierwszymi oddziałami Afrika Korps.

Niemiecki nacisk i konwoje do Grecji

Wiosną 1941 roku Hitler przygotowywał atak na Grecję, by usunąć Brytyjczyków z Bałkanów i ratować Włochów, którzy od jesieni 1940 roku przegrywali wojnę w Albanii. Bułgaria przystąpiła 1 marca do paktu trzech, a niemiecka 12 Armia przekroczyła Dunaj. Wielka Brytania zdecydowała się wysłać na pomoc Grekom korpus ekspedycyjny. Od początku marca konwoje z Aleksandrii przewoziły do Pireusu brytyjskie, australijskie i nowozelandzkie wojska w ramach operacji „Lustre”, a 7 marca pierwsze z nich zeszły na ląd w Grecji. Do kwietnia przerzucono w ten sposób około 58 tysięcy żołnierzy. Konwoje płynęły co kilka dni na południe od Krety albo przez Morze Egejskie i były łatwym celem dla szybkich okrętów nawodnych.

Niemcy domagali się, by włoska flota uderzyła na tę żeglugę. Na konferencji w Merano 13 i 14 lutego 1941 roku głównodowodzący niemieckiej marynarki wielki admirał Erich Raeder zarzucał szefowi sztabu włoskiej marynarki admirałowi Arturowi Riccardiemu bierność. Włosi tłumaczyli ją głównie brakiem paliwa. W marcu niemieckie dowództwo przekazało Rzymowi ocenę, według której po atakach X Korpusu Lotniczego Cunningham miał tylko jeden sprawny pancernik i nie miał lotniskowca. Było to nieprawdą: „Illustriousa”, odesłanego na remont, zastąpił nowy lotniskowiec „Formidable”, który przybył do Aleksandrii w marcu, a wszystkie trzy pancerniki floty były sprawne. Supermarina, chcąc pokazać sojusznikowi wolę walki, przygotowała wypad przeciw konwojom.

Plan włoski

Plan przewidywał jednoczesne rajdy na północ i na południe od Krety. Okręty miały zaatakować napotkane konwoje i ich eskortę, jeśli będą miały przewagę, a potem szybko wrócić do swoich baz. Supermarina rzuciła do akcji niemal wszystkie sprawne okręty: pancernik „Vittorio Veneto”, sześć krążowników ciężkich, dwa lekkie i trzynaście niszczycieli. Powodzenie zależało od zaskoczenia i od osłony z powietrza, którą obiecali Niemcy z X Korpusu Lotniczego na Sycylii oraz włoskie lotnictwo z Włoch i z Rodos. Niemcy mieli też prowadzić rozpoznanie nad Aleksandrią. By ułatwić współdziałanie, na pokład okrętu flagowego zaokrętowano niemieckich oficerów łącznikowych i włoską grupę nasłuchu radiowego, która miała odczytywać brytyjskie depesze. Rozkazy operacyjne szef sztabu Riccardi, dla zachowania tajemnicy, przepisał podobno własnoręcznie na maszynie.

Bletchley Park czyta włoskie depesze

Zaskoczenia, na którym opierał się plan, nie było. W brytyjskim ośrodku kryptologicznym w Bletchley Park zespół Dilly’ego Knoxa czytał od jesieni 1940 roku część depesz włoskiej marynarki szyfrowanych odmianą maszyny Enigma. Pod koniec marca młoda kryptolog Mavis Lever (po wojnie znana jako Mavis Batey) odczytała zagadkowy meldunek: „Dziś jest dzień X minus trzy”. Kolejne depesze, także odczytane depesze niemieckiego lotnictwa o osłonie powietrznej, wskazały cel i termin operacji. 25 marca Cunningham wiedział już, że włoska flota wyjdzie w morze przeciw konwojom na południe od Krety. Wstrzymał wyjście konwoju z Pireusu, kazał zawrócić konwój płynący do Grecji i przygotował flotę do wyjścia.

Brytyjczycy musieli ukryć źródło swojej wiedzy, które nazywano później kryptonimem „Ultra”. Dlatego 27 marca w rejon, gdzie miała płynąć włoska flota, wysłano z Malty wodnosamolot Sunderland, który miał ją „przypadkiem” wykryć. Sam Cunningham, wiedząc, że ruch okrętów w Aleksandrii obserwuje japoński konsul, po południu 27 marca zszedł ostentacyjnie na ląd z walizką i kijami golfowymi, jakby zamierzał spędzić noc w mieście, a na wieczór zapowiedziano przyjęcie na okręcie flagowym. Po zmroku admirał wrócił niepostrzeżenie na pancernik „Warspite”, a flota wyszła w morze.

Siły przeciwników

Włosi. Admirał Iachino płynął na pancerniku „Vittorio Veneto”, oddanym do służby w 1940 roku: dziewięć dział kalibru 381 mm, prędkość do 30 węzłów. Osłaniały go cztery niszczyciele 13 Flotylli. Trzy zespoły krążowników prowadzili admirałowie dywizji (ammiraglio di divisione, stopień odpowiadający wiceadmirałowi): Luigi Sansonetti (3 Dywizja: krążowniki ciężkie „Trento”, „Trieste” i „Bolzano” z trzema niszczycielami), Carlo Cattaneo (1 Dywizja: krążowniki ciężkie „Zara”, „Fiume” i „Pola” z czterema niszczycielami 9 Flotylli) oraz Antonio Legnani (8 Dywizja: krążowniki lekkie „Duca degli Abruzzi” i „Giuseppe Garibaldi” z dwoma niszczycielami). Okręty 1 Dywizji, typu Zara, były najlepiej opancerzonymi włoskimi krążownikami i miały po osiem dział kalibru 203 mm. Żaden włoski okręt nie miał radaru, a włoska flota nie była szkolona do walki w nocy: jej regulaminy zakładały, że w ciemności ciężkie okręty unikają starcia, a działa główne trzymano w położeniu marszowym.

Brytyjczycy. Cunningham wyszedł z Aleksandrii z trzema starymi, przebudowanymi pancernikami typu Queen Elizabeth: „Warspite”, „Barham” i „Valiant”, każdy z ośmioma działami kalibru 381 mm. Były wolniejsze od Włochów: „Warspite”, któremu przy wyjściu z portu zamulił się kondensator, mógł płynąć z prędkością nieco ponad 20 węzłów. Towarzyszył im lotniskowiec „Formidable” z samolotami torpedowymi Fairey Albacore i Swordfish oraz myśliwcami Fulmar, a także dziewięć niszczycieli, w tym australijski HMAS „Stuart”. Z wód greckich wyszedł Zespół B wiceadmirała Henry’ego Pridham-Wippella, zastępcy Cunninghama: krążowniki lekkie „Orion”, „Ajax”, „Gloucester” i australijski „Perth” z trzema niszczycielami. Radar miały krążowniki „Orion” i „Ajax” oraz pancernik „Valiant”. Brytyjskie okręty od lat ćwiczyły walkę nocną, miały ładunki prochowe dające mały płomień przy wystrzale i silne reflektory. Wsparcia udzielały samoloty RAF z lotnisk w Grecji i Swordfishe z lotniska Maleme na Krecie.

W morzu były też dwa konwoje: AG 9 z Aleksandrii do Grecji i GA 8 z Grecji do Aleksandrii, z eskortą krążowników przeciwlotniczych i niszczycieli. Cunningham trzymał je z dala od rejonu, w którym spodziewał się Włochów.

Przebieg

26–27 marca: wyjście w morze

„Vittorio Veneto” wyszedł z Neapolu wieczorem 26 marca. W nocy okręty z Neapolu, Mesyny, Tarentu i Brindisi połączyły się na Morzu Jońskim na wschód od Sycylii. Tej samej nocy włoskie łodzie wybuchowe z X Flotylli MAS zaatakowały zatokę Suda na Krecie i unieruchomiły brytyjski krążownik ciężki „York”, ale ten sukces nie miał związku z operacją floty. 27 marca około południa krążownik „Trieste” zauważył brytyjski wodnosamolot Sunderland, a grupa nasłuchu na okręcie flagowym przechwyciła jego meldunek o trzech krążownikach i niszczycielu na wschód od Sycylii. Zaskoczenie przepadło, ale lotnik zobaczył tylko część floty i źle ocenił jej kurs. Supermarina potwierdziła więc operację, zmieniając ją tylko w jednym punkcie: odwołała rajd na północ od Krety i kazała całej flocie zebrać się rano 28 marca koło Gawdos. Zapowiedzianego niemieckiego rozpoznania nad Aleksandrią nie przeprowadzono z powodu pogody, a obiecana osłona myśliwska nie pojawiła się nad okrętami.

Wieczorem 27 marca, około 19.00, z Aleksandrii wyszedł główny zespół Cunninghama, a z wód greckich zespół Pridham-Wippella. Obaj admirałowie mieli się spotkać rano następnego dnia na południe od Gawdos, czyli tam, dokąd płynęli Włosi.

28 marca rano: starcie koło Gawdos

O świcie 28 marca z „Vittorio Veneto” wystartował wodnosamolot rozpoznawczy IMAM Ro.43, który około 6.35 wykrył cztery brytyjskie krążowniki Pridham-Wippella. Niemal w tym samym czasie samoloty z „Formidable” wypatrzyły krążowniki Sansonettiego, ale ich meldunki były sprzeczne i Brytyjczycy przez pewien czas nie wiedzieli, ile i jakich okrętów mają przed sobą.

O 8.12 „Trento”, „Trieste” i „Bolzano” otworzyły ogień z odległości około 22–24 kilometrów. Ich działa kalibru 203 mm miały większy zasięg od brytyjskich dział kalibru 152 mm. Pridham-Wippell, zgodnie z rozkazami, zawrócił na południowy wschód, by ściągnąć Włochów pod działa pancerników Cunninghama. Krążowniki Sansonettiego wystrzeliły w ciągu ponad 40 minut ponad pół tysiąca pocisków, ale nie trafiły ani razu. „Gloucester” odpowiedział kilkoma salwami, które padły za krótko. O 8.55, gdy odległość nie malała, Iachino, podejrzewając pułapkę, kazał Sansonettiemu przerwać pościg i zawrócić na północny zachód. Teraz Brytyjczycy ruszyli za Włochami, trzymając się poza zasięgiem ich dział.

Iachino próbował wykorzystać pościg. Około 10.30 skierował „Vittorio Veneto” tak, by brytyjskie krążowniki znalazły się między pancernikiem a krążownikami Sansonettiego. O 10.56 „Vittorio Veneto” otworzył ogień z odległości około 23 kilometrów. Brytyjczycy dopiero wtedy zorientowali się, że mają przed sobą pancernik: z mostka „Oriona” zauważono go wcześniej, ale wzięto za okręt własny. Pridham-Wippell postawił zasłonę dymną i uchodził na południe pod gradem pocisków kalibru 381 mm. „Vittorio Veneto” wystrzelił w ciągu około 20 minut 94 pociski. Salwy padały blisko i „Orion” został lekko uszkodzony odłamkami, ale żaden pocisk nie trafił w cel.

Brytyjskie krążowniki uratowało lotnictwo. Cunningham, wciąż kilkadziesiąt mil dalej, wysłał z „Formidable” sześć samolotów Albacore. Około 11.15 zaatakowały one „Vittorio Veneto”. Pancernik uniknął wszystkich torped, ale musiał zrobić gwałtowny zwrot i przerwać ostrzał. Fulmary eskorty zestrzeliły też jeden z dwóch niemieckich samolotów Ju 88, które jako jedyne pojawiły się tego dnia nad włoską flotą. Iachino uznał, że bez osłony myśliwców, w zasięgu brytyjskiego lotnictwa z lotniskowca i z Grecji, nie może dalej działać. O 11.40 kazał całej flocie zawrócić i płynąć z pełną prędkością do baz. Nie zdawał sobie sprawy, że brytyjskie pancerniki są mniej niż sto mil za nim.

28 marca po południu: torpeda w „Vittorio Veneto”

Szybsi Włosi oddalali się i Cunningham mógł ich dogonić tylko wtedy, gdyby lotnictwo zmniejszyło prędkość włoskiego pancernika. Po południu na włoską flotę spadła seria ataków. Bombowce Blenheim RAF z lotnisk w Grecji zrzucały bomby na krążowniki z dużej wysokości, nie trafiając żadnego okrętu, ale odwracały uwagę włoskiej obrony przeciwlotniczej. Około 15.20 nad „Vittorio Veneto” nadleciały trzy Albacore’y i dwa Swordfishe z „Formidable”, osłaniane przez dwa Fulmary, które ostrzeliwały pokład pancernika. Dowódca grupy, komandor podporucznik John Dalyell-Stead, zrzucił torpedę z odległości mniejszej niż kilometr, niemal na wprost dziobu. Chwilę później jego samolot zestrzeliła artyleria przeciwlotnicza, a cała trzyosobowa załoga zginęła. Była to jedyna strata brytyjska w całej bitwie.

Torpeda trafiła „Vittorio Veneto” w lewą burtę przy rufie, na wysokości zewnętrznej śruby. Pancernik nabrał około 4000 ton wody, przechylił się i na kilka minut stanął. Jego załoga zdołała uruchomić maszyny i ręcznie sterować uszkodzonym sterem. Od 16.42 okręt płynął dalej, z początku z prędkością 15, potem 19 węzłów. Od tej chwili najważniejszym celem Iachina było doprowadzenie pancernika do bazy. Ustawił flotę w pięciu równoległych kolumnach: w środku „Vittorio Veneto” z niszczycielami, po bokach krążowniki ciężkie Sansonettiego i Cattaneo, na zewnątrz ich niszczyciele. Krążowniki lekkie Legnaniego odesłał na północ.

Iachino mógł wcześniej poznać zagrożenie. Jeszcze przed tym atakiem, około 14.25, włoski okręt flagowy przechwycił meldunek z Rodos o brytyjskim pancerniku, lotniskowcu i krążownikach, mniej więcej 80 mil od włoskiej floty. Pochodził on od dwóch włoskich samolotów torpedowych SM.79, które bezskutecznie zaatakowały „Formidable”. Namiar radiowy przekazany wcześniej przez Supermarinę dawał jednak Brytyjczyków znacznie dalej, a Iachino uznał, że lotnik wziął za nieprzyjaciela włoskie okręty. Oficer odpowiedzialny za nasłuch na „Vittorio Veneto” ostrzegał, że z analizy ruchu radiowego wynika, że w pobliżu jest cała brytyjska flota, ale admirał, jak wspominał ten oficer, wysłuchał go bez komentarza. Iachino był przekonany, że Cunningham ma najwyżej jeden pancernik i jest daleko.

Około 18.20 obserwator z wodnosamolotu „Warspite’a”, komandor podporucznik Bolt, dokładnie opisał szyk Włochów i potwierdził, że pancernik płynie wolno. Cunningham postanowił ścigać nieprzyjaciela także po zmroku. O zmierzchu, około 19.30, na włoską flotę uderzyło sześć Albacore’ów i dwa Swordfishe z „Formidable” oraz dwa Swordfishe z Maleme. Włosi odpowiedzieli zasłonami dymnymi, reflektorami i gęstym ogniem przeciwlotniczym, a pancernik nie odniósł nowych uszkodzeń. Około 19.50 jedna torpeda trafiła jednak krążownik „Pola”, który zwolnił, by nie wpaść na płynącego przed nim „Fiume”, i nie mógł zrobić uniku. Nie wiadomo na pewno, kto ją zrzucił: część brytyjskich opracowań przypisuje ją porucznikowi Graingerowi Williamsowi z „Formidable”, a włoskie raczej Swordfishowi porucznika Michaela Torrens-Spence’a z Krety. Wybuch zalał kotłownie i maszynownię, zabił palaczy i mechaników i pozbawił okręt zasilania. „Pola” stanęła w ciemnościach, a jej wieże artyleryjskie nie mogły się obracać.

Decyzja Iachina i Cattaneo

Wiadomość o uszkodzeniu „Poli” dotarła do Iachina dopiero około 20.10. Admirał Cattaneo proponował wysłanie do niej dwóch niszczycieli, ale depesze obu admirałów się minęły, a Iachino, przekonany, że niszczyciele mogą tylko zdjąć załogę i zatopić krążownik, kazał zawrócić całej 1 Dywizji. Około 21.00 „Zara” i „Fiume” oraz niszczyciele „Vittorio Alfieri”, „Giosuè Carducci”, „Alfredo Oriani” i „Vincenzo Gioberti” zawróciły na wschód, by wziąć „Polę” na hol. Iachino polecił jedynie porzucić „Polę”, gdyby pojawiły się przeważające siły nieprzyjaciela. Ani on, ani Cattaneo nie wiedzieli, że brytyjskie pancerniki są około 50 mil na wschód i zbliżają się. Kolumna płynęła w szyku torowym, niszczyciele z tyłu zamiast na przedzie, a działa krążowników nie były gotowe do strzału. Decyzja Iachina o wysłaniu krążowników do dziś budzi we Włoszech spory.

Tymczasem Cunningham wysłał naprzód krążowniki Pridham-Wippella, a za nimi osiem niszczycieli komandora Philipa Macka, które miały odszukać i zaatakować „Vittorio Veneto”. Około 20.15 radar „Ajaxa” i „Oriona” wykrył nieruchomy okręt kilka mil na lewo od kursu. Pridham-Wippell przekazał jego pozycję Cunninghamowi, ale popłynął dalej w poszukiwaniu pancernika. Około 22.00 jego radary wykryły jeszcze kolejne okręty, które wziął za niszczyciele Macka. Były to krążowniki Cattaneo. Ani krążowniki, ani niszczyciele Macka nie odnalazły już głównych sił Iachina, które zmieniły kurs i odpłynęły na zachód.

Noc z 28 na 29 marca: kilka minut ognia

Po 22.00 radar pancernika „Valiant” wykrył nieruchomą „Polę”, którą Brytyjczycy nadal uważali za uszkodzony pancernik. Cunningham skierował na nią działa wszystkich trzech pancerników. Wtedy szef sztabu, komodor Edelsten, zauważył przez lornetkę po drugiej stronie dwa duże okręty płynące kursem przeciwnym, które oficer sztabowy rozpoznał jako krążowniki typu Zara. Pancerniki zwróciły się w ich stronę i wyszły na pozycję równoległą do włoskiej kolumny. Włosi, którzy ich nie widzieli, płynęli dalej ku „Poli”.

Około 22.27 niszczyciel „Greyhound” oświetlił reflektorem „Fiume”, a pancerniki otworzyły ogień z odległości od 2,6 do 3,5 kilometra, w artylerii morskiej niemal z przyłożenia. Reflektorami na „Valiancie” kierował m.in. dziewiętnastoletni kadet Filip, książę grecki i duński, późniejszy mąż królowej Elżbiety II. W ciągu trzech, czterech minut „Warspite”, „Valiant” i „Barham” wystrzeliły w „Zarę” kilkanaście salw, a w „Fiume” kilka. Pociski kalibru 381 mm rozrywały wieże i nadbudówki, a oba krążowniki stanęły w płomieniach, nie oddawszy ani jednego strzału.

Włoskie niszczyciele zawróciły, próbując postawić zasłonę dymną i zaatakować torpedami. Cunningham, obawiając się torped, odprowadził pancerniki, a dobijanie wraków zostawił niszczycielom. „Alfieri”, na którym zginął dowódca flotylli komandor Salvatore Toscano, i „Carducci” zostały zatopione ogniem artylerii i torpedami niszczycieli „Stuart” i „Havock” przed północą. „Oriani” i „Gioberti” uciekły pod osłoną ciemności i zasłony dymnej, jeden z nich uszkodzony. „Fiume” przewrócił się i zatonął około 23.15–23.30. „Zara” płonęła jeszcze kilka godzin. Około 2.40 29 marca zatonęła po wybuchu, wywołanym według brytyjskich relacji torpedami niszczyciela „Jervis”, a według włoskich ładunkami założonymi przez jej załogę. Admirał Cattaneo przeżył zatonięcie swojego okrętu flagowego, ale zginął w morzu.

Około 3.00 „Jervis” podszedł do burty nieruchomej „Poli”. Część załogi skoczyła wcześniej do wody, a potem, przemarznięta, wróciła na pokład. Brytyjczycy zastali na okręcie chaos, który wzięli za upadek dyscypliny. Zabrali na pokład około 250 ludzi, w tym dowódcę, komandora Manlia De Pisę. Holowanie krążownika do Aleksandrii jako zdobyczy uznano za zbyt niebezpieczne w zasięgu lotnictwa Osi, więc około 4.00 „Pola” została zatopiona torpedami niszczycieli „Jervis” i „Nubian”.

Iachino widział z odległości około 40 mil błyski nocnej walki, ale nie dostał odpowiedzi na wezwania wysłane do Cattaneo. Uszkodzony „Vittorio Veneto” dotarł 29 marca do Tarentu. Niszczyciele Macka, które szukały go do późnej nocy, nie nawiązały kontaktu i dopiero po drugiej w nocy, wracając, natrafiły na wraki „Zary” i „Poli”.

29 marca: rozbitkowie

O świcie morze w rejonie nocnej walki było pełne rozbitków, wraków szalup i ciał. Brytyjskie niszczyciele i krążowniki wyłowiły około 900 Włochów, a razem z ludźmi zdjętymi z „Poli” wzięły do niewoli według różnych zestawień od około tysiąca do 1160 marynarzy. Przed południem 29 marca nad zespołem pojawił się niemiecki samolot rozpoznawczy i Cunningham, nie chcąc narażać okrętów na ataki z powietrza, przerwał akcję ratunkową. Odpływając, nadał otwartym tekstem wiadomość do szefa sztabu włoskiej marynarki admirała Riccardiego z pozycją pozostałych w wodzie ludzi i propozycją przysłania statku szpitalnego. Riccardi podziękował i wysłał statek szpitalny „Gradisca”, który dotarł na miejsce dopiero 31 marca. Znalazł głównie martwych marynarzy w kamizelkach ratunkowych. Uratował 160 ludzi, 13 oficerów i 147 marynarzy. Flota Cunninghama, według brytyjskich relacji bezskutecznie atakowana w drodze powrotnej przez niemieckie bombowce, wróciła do Aleksandrii 30 marca.

Straty

Włosi stracili krążowniki ciężkie „Zara”, „Fiume” i „Pola” oraz niszczyciele „Vittorio Alfieri” i „Giosuè Carducci”. Pancernik „Vittorio Veneto” był uszkodzony, a jeden z dwóch niszczycieli, które uszły z nocnej walki, również. Liczba zabitych różni się w zależności od źródła. Opracowania anglojęzyczne podają najczęściej 2303 zabitych, a włoskie zestawienie marynarki 2331: 782 z „Zary”, 813 z „Fiume”, 328 z „Poli”, 211 z „Alfieriego”, 169 z „Carducciego” i 28 z innych okrętów. Niektóre opracowania zaokrąglają tę liczbę do około 2400. Wśród zabitych byli admirał Cattaneo, dowódcy „Zary” i „Fiume”, komandorowie Luigi Corsi i Giorgio Giorgis, oraz dowódca 9 Flotylli Salvatore Toscano. Około tysiąca ocalałych Włochów, w tym dowódca „Poli”, trafiło do brytyjskiej niewoli.

Brytyjczycy stracili jeden samolot torpedowy Albacore z trzyosobową załogą komandora podporucznika Dalyell-Steada. Krążowniki Pridham-Wippella miały drobne uszkodzenia od odłamków pocisków, które upadły w pobliżu. Bezpośrednich trafień nie było.

Znaczenie

Matapan był największym zwycięstwem Royal Navy na Morzu Śródziemnym i największą klęską włoskiej floty w całej wojnie. Włoska marynarka straciła w ciągu jednej nocy całą dywizję najlepszych krążowników ciężkich. Brytyjczycy w całej wojnie stracili cztery krążowniki ciężkie, a Regia Marina trzy w jedną noc. Amerykański historyk Vincent O’Hara nazwał bitwę „największą klęską Włoch na morzu”, ale podkreślał, że nie była rozstrzygająca. „Vittorio Veneto” wrócił do służby po kilku miesiącach remontu, a włoska flota nadal eskortowała konwoje do Libii.

Bitwa obnażyła słabości włoskiej marynarki: brak radaru, nieprzygotowanie do walki nocnej, brak lotniskowców i słabą współpracę z lotnictwem. Iachino napisał po wojnie, że bitwa ograniczyła na pewien czas działania włoskiej floty nie z powodu wstrząsu moralnego, jak sądzili Brytyjczycy, ale dlatego, że ujawniła włoską niższość we współdziałaniu floty z lotnictwem i zacofanie techniki walki nocnej. Benito Mussolini, który przed wojną sprzeciwiał się budowie lotniskowców, zgodził się później na przebudowę liniowca „Roma” na lotniskowiec „Aquila”, który nigdy nie wszedł do służby, i zakazał flocie wychodzić poza zasięg osłony własnych myśliwców. Iachino pozostał dowódcą floty do 1943 roku. Ponieważ Brytyjczycy przez trzy dekady utrzymywali w tajemnicy rolę Bletchley Park, we Włoszech długo krążyły pogłoski o zdradzie w Supermarinie. Kilka tygodni po bitwie Cunningham odwiedził Bletchley Park, by podziękować zespołowi Knoxa.

Najważniejsze były skutki strategiczne. Wiedząc, że włoska flota może wyjść tak daleko na wschód, Brytyjczycy musieli trzymać pancerniki w gotowości. Ale po Matapanie włoskie okręty nawodne nie pojawiły się już na wschodnim Morzu Śródziemnym, gdy w kwietniu 1941 roku Niemcy zajmowały Grecję, ani gdy pod koniec kwietnia i pod koniec maja Royal Navy ewakuowała z Grecji i z Krety dziesiątki tysięcy żołnierzy. Brytyjskie okręty ponosiły wówczas ciężkie straty, ale od lotnictwa, nie od włoskich okrętów nawodnych. Konwoje do Grecji płynęły dalej, choć już 31 marca włoski okręt podwodny zatopił eskortujący konwój GA 8 krążownik „Bonaventure”.