Konwój Stoneage

Według niektórych kalendariów 11 listopada 1942 roku na Maltę dotarły konwoje z Aleksandrii, a urzędowy komunikat ogłosił, że wyspa została „uwolniona od oblężenia”. Tak się tego dnia nie stało. 11 listopada na Maltę płynął z Aleksandrii tylko jeden okręt – szybki stawiacz min „Manxman” z żywnością – a w Libii brytyjskie lotnictwo właśnie odkrywało, że wojska Osi ewakuują Bardiję i Tobruk, co otwierało drogę dużemu konwojowi. Ten konwój, oznaczony MW 13 i znany jako operacja „Stoneage”, wyszedł z Port Saidu dopiero 16 listopada, a jego cztery statki weszły do portu w Valletcie w nocy z 19 na 20 listopada. Formalnej proklamacji o końcu oblężenia nie udało się w źródłach potwierdzić; przybycie „Stoneage” przyjęto jednak na Malcie, a potem w historiografii, jako koniec dwuletniej blokady wyspy.

Malta jesienią 1942 roku

Latem 1942 roku Malta była bliska kapitulacji z głodu. Konwoje „Harpoon” i „Vigorous” z czerwca dostarczyły jej zaledwie dwa statki, a z czternastu statków operacji „Pedestal” w sierpniu doszło pięć, w tym zbiornikowiec „Ohio”. Ich ładunki pozwoliły przetrwać jesień, ale nie dłużej. Gubernator, generał lord Gort, utrzymywał surowe racjonowanie chleba, paliwa i amunicji, a ludność wyspy żywiła się w dużej mierze w publicznych „kuchniach zwycięstwa”. Według brytyjskich obliczeń zapasy podstawowej żywności miały się skończyć na początku grudnia 1942 roku.

Jednocześnie Malta znów walczyła. Dzięki paliwu z „Ohio” jej okręty podwodne i samoloty torpedowe Bristol Beaufort, kierowane informacjami wywiadu radiowego z Bletchley Park, zatapiały statki i zbiornikowce płynące do Libii. We wrześniu Osi nie udało się dostarczyć do Afryki, według brytyjskich szacunków, około 90 tysięcy ton zaopatrzenia, w tym ponad 20 tysięcy ton paliwa. W październiku feldmarszałek Albert Kesselring rzucił przeciw wyspie ostatnią wielką ofensywę Luftwaffe, ale myśliwce Spitfire wicemarszałka lotnictwa Keitha Parka, przechwytujące bombowce nad morzem, zadały jej takie straty, że po tygodniu ataki ustały.

Problemem pozostawała droga. Konwoje z Gibraltaru musiały przejść obok Sardynii, Sycylii i Tunezji, konwoje z Aleksandrii – wzdłuż wybrzeża Cyrenajki, z którego lotnisk startowały niemieckie i włoskie samoloty. Dopóki Oś panowała nad tymi lotniskami, każdy konwój z Egiptu kończył się tak jak „Vigorous”, zawróceniem albo masakrą.

Statki pojedyncze i podstępy

Zanim mógł wyruszyć duży konwój, Brytyjczycy próbowali przemycać zaopatrzenie innymi drogami. Okręty podwodne, między innymi „Parthian”, „Clyde” i „Rorqual”, przewoziły na Maltę benzynę lotniczą, żywność, smary i torpedy; w październiku i na początku listopada odbyły kilka takich rejsów. Pod koniec października z pokładu lotniskowca na zachodnim Morzu Śródziemnym odleciało na Maltę 27 kolejnych Spitfire’ów (operacja „Train”). Statek „Empire Patrol”, załadowany paliwem i żywnością, wyszedł 1 listopada z Aleksandrii z planem, by udawać statek turecki, a potem włoski. Następnego dnia nad samotnym statkiem pojawił się niemiecki bombowiec i peryskop okrętu podwodnego; kapitan zawrócił do Famagusty na Cyprze. Dwa statki wysłane z Wielkiej Brytanii w przebraniu jednostek cywilnych (operacja „Crupper”) zostały ostrzelane przez francuską artylerię nadbrzeżną pod przylądkiem Bon i internowane w Bizercie.

Po tych niepowodzeniach Royal Navy sięgnęła po najszybsze okręty, jakie miała: stawiacze min typu Abdiel, zdolne do rejsów z prędkością blisko 40 węzłów. 10 listopada z Aleksandrii wyszedł „Manxman” z mlekiem w proszku, zbożem i mięsem. 11 listopada był w drodze, a 12 listopada wszedł na Maltę, wyładował ładunek i jeszcze tego samego dnia odpłynął do Gibraltaru. Bliźniaczy „Welshman”, który odłączył się od jednego z konwojów operacji „Torch”, dotarł na wyspę 18 listopada. Były to jednak niewielkie ładunki. Wyspę mógł uratować tylko pełny konwój.

Lotniska Cyrenajki

Drogę konwojowi otworzyło zwycięstwo pod El Alamein. 4 listopada Erwin Rommel zaczął odwrót, a 8 Armia generała Bernarda Montgomery’ego ruszyła w pościg wzdłuż wybrzeża. 8 listopada Brytyjczycy odzyskali Marsa Matruh, a tego samego dnia alianci wylądowali w Maroku i Algierii. 11 listopada samoloty rozpoznawcze Desert Air Force wykryły, że Niemcy i Włosi opuszczają Bardiję i Tobruk, a odszyfrowane depesze Enigmy wskazywały, że armii Rommla zostało paliwa na cztery, pięć dni. Dla planistów w Aleksandrii był to sygnał, że lotniska we wschodniej Cyrenajce wkrótce będą w brytyjskich rękach. Bardiję zajęto 12 listopada, Tobruk 13 listopada.

Plan operacji zakładał, że konwój wyruszy dopiero wtedy, gdy lądowiska pod Tobrukiem i Martubą będą mogły przyjąć myśliwce. Od nich zależało wszystko: jednosilnikowe myśliwce z Egiptu i Cyrenajki miały osłaniać statki do linii około 40 mil morskich na zachód od Bengazi, gdzie przejmowały je samoloty z Malty. Lądowiska pod Ajn al-Ghazalą przyjęły brytyjskie samoloty 17 listopada, a lotnisko w Martubie koło Derny działało od 19 listopada. Jednocześnie lądowanie w Afryce Północnej odciągnęło lotnictwo Osi: od 9 listopada Niemcy przerzucali drogą powietrzną wojska do Tunezji, a Kesselring musiał kierować tam samoloty, które wcześniej atakowały Maltę. Groźna pozostawała flota włoska. Trzy nowoczesne pancerniki typu Littorio przeszły 11 listopada do Neapolu, dalej od brytyjskich bombowców, ale wciąż w zasięgu szlaku na Maltę, a w Mesynie stało pięć krążowników. Ostatecznie żaden z tych okrętów nie wyszedł przeciw konwojowi.

Konwój z Gibraltaru, który miał płynąć równolegle, odwołano: 1 Armia, która wylądowała w Algierii, posuwała się wzdłuż wybrzeża wolniej, niż zakładano, i nie zapewniła mu osłony.

Rejs MW 13

Konwój MW 13 składał się z czterech szybkich statków: brytyjskiego „Denbighshire”, holenderskiego „Bantam” oraz amerykańskich „Robin Locksley” i „Mormacmoon”. Dla zmylenia wywiadu przeciwnika dwa z nich załadowano w Port Sudanie nad Morzem Czerwonym, a ich mostki i stanowiska działek obłożono workami z piaskiem. Osłonę tworzył 15 Dywizjon Krążowników kontradmirała Arthura Powera – „Arethusa”, „Orion” oraz trzy krążowniki przeciwlotnicze typu Dido: „Cleopatra”, „Euryalus” i „Dido” – z siedmioma niszczycielami 14 Flotylli. Bliską eskortę stanowiło dziesięć niszczycieli eskortowych typu Hunt, wśród nich grecki „Pindos”.

Statki przeszły Kanał Sueski 15 i 16 listopada, w Port Saidzie zabrały dodatkową amunicję i wieczorem 16 listopada wyszły w morze. 17 listopada przed Aleksandrią dołączyły niszczyciele eskortowe. Konwój płynął w odległości około 40 mil morskich od brzegu Cyrenajki, pod nieprzerwaną osłoną lotnictwa: samoloty południowoafrykańskie, australijskie i Fleet Air Arm patrolowały wokół statków w poszukiwaniu okrętów podwodnych, a o świcie i zmierzchu nad konwojem krążyły ciężkie myśliwce Beaufighter. Gdy przed południem nadleciała wyprawa bombowców Junkers Ju 88, odpędziły ją Kittyhawki 450 Dywizjonu RAAF.

O zmierzchu 18 listopada samoloty torpedowe Osi zaatakowały zarówno statki, jak i krążowniki, które na noc odłączyły się od konwoju. Statkom nic się nie stało, ale torpeda trafiła „Arethusę” przed mostkiem. Wybuch i pożar zabiły 156 członków załogi, a wielu innych ciężko poparzyły. Niszczyciel „Petard” wziął okręt na hol rufą naprzód i w eskorcie dwóch innych niszczycieli doprowadził go do Aleksandrii. Rano 19 listopada krążowniki wróciły do konwoju, a nad statkami pojawiły się Beaufightery i Spitfire’y z Malty. Około 80 mil morskich od wyspy główne siły zawróciły do Aleksandrii; dalej statkom towarzyszyły „Euryalus” i niszczyciele eskortowe. O 1:30 w nocy 20 listopada konwój wszedł do Wielkiego Portu w Valletcie przy wiwatach ludności i żołnierzy garnizonu. Rozładunek zaczął się półtorej godziny później. Lotnictwo Osi próbowało jeszcze bombardować statki w porcie, ale więcej kłopotu sprawił pożar oparów benzyny na „Denbighshire”, który udało się opanować.

Miejsce w wojnie

Cztery statki „Stoneage” przywiozły według Richarda Woodmana około 32 tysięcy ton zaopatrzenia, głównie żywności i paliwa. Nie zakończyło to od razu niedostatku, ale oddaliło groźbę kapitulacji z głodu, a do 26 listopada sytuację wyspy uznano za wyraźnie poprawioną. Brytyjskie straty ograniczyły się do uszkodzonej „Arethusy”, 156 zabitych marynarzy i pięciu samolotów, w tym trzech Spitfire’ów. W porównaniu z „Pedestalem”, za który zapłacono lotniskowcem, dwoma krążownikami i dziewięcioma statkami, była to operacja niemal bezkrwawa – i właśnie to pokazywało, jak bardzo zmieniło się położenie na Morzu Śródziemnym.

Oficjalny historyk Royal Navy Stephen Roskill uznał przybycie konwoju za koniec dwuletniego oblężenia Malty i tę datę, 20 listopada 1942 roku, przyjmuje większość historyków. Część autorów przesuwa ją na grudzień, gdy kolejne konwoje dopływały już bez przeszkód. Na początku grudnia bez strat dotarł następny konwój z Aleksandrii (operacja „Portcullis”), a potem statki zaczęły pływać na Maltę regularnie, często bez osobnej osłony.

Malta szybko przeszła do natarcia. Okręty podwodne, które przez miesiące woziły zaopatrzenie, wróciły do ataków na żeglugę Osi. Pod koniec listopada na wyspę przeniesiono eskadrę samolotów torpedowych Fleet Air Arm i odtworzono Zespół K z krążownikami „Dido” i „Euryalus” oraz czterema niszczycielami; wkrótce dołączyła flotylla kutrów torpedowych. Od 1 grudnia okręty z Malty i z algierskiego portu Bône mogły atakować z dwóch stron konwoje płynące z Włoch do Tunezji, dokąd Oś przerzucała coraz więcej wojsk. Wyspa, którą przez dwa lata próbowano zagłodzić, stała się bazą, z której w 1943 roku alianci wspierali walkę o Tunezję, a potem lądowanie na Sycylii.