Henry Harwood

Sir Henry Harwood był brytyjskim oficerem marynarki, którego nazwisko łączy się przede wszystkim z jednym dniem: 13 grudnia 1939 roku. Jako komodor dowodzący trzema krążownikami przewidział, gdzie pojawi się niemiecki „pancernik kieszonkowy” „Admiral Graf Spee”, zaatakował go mimo wyraźnej przewagi ogniowej przeciwnika i zmusił do schronienia się w Montevideo, gdzie cztery dni później okręt zatopiła własna załoga. Bitwa u ujścia La Platy była pierwszym zwycięstwem Royal Navy w drugiej wojnie światowej i zrobiła z Harwooda bohatera narodowego. Późniejsza kariera, uwieńczona dowództwem Floty Śródziemnomorskiej w najcięższym okresie walk w Afryce Północnej, przyniosła mu mniej chwały. Był oficerem sztabowym i taktykiem, a jego sukces pod La Platą wyrastał z wieloletniego przemyślenia problemu, z którym przyszło mu się zmierzyć.

Oficer torpedowy

Henry Harwood Harwood urodził się 19 stycznia 1888 roku w Londynie, w dzielnicy Mayfair, jako syn adwokata Surteesa Harwooda Harwooda z Suffolk i Mary Cecilii z domu Ullathorne. Podwójne nazwisko, w którym imię powtarzało nazwisko rodowe, było rodzinną tradycją. Uczył się w szkole Stubbington House w Hampshire, przygotowującej chłopców do kariery morskiej, a w styczniu 1903 roku wstąpił jako kadet na okręt szkolny „Britannia”, poprzednika Britannia Royal Naval College w Dartmouth. Midszypmenem został w 1904 roku, porucznikiem w 1908 roku.

W 1911 roku ukończył kurs torpedowy i został specjalistą od broni torpedowej. Ta specjalność, obejmująca wtedy także instalacje elektryczne i łączność na okrętach, była w Royal Navy jedną z dróg do najwyższych stanowisk, którą wcześniej przeszedł między innymi Dudley Pound. Pierwszą wojnę światową Harwood przesłużył na okrętach, według dostępnych źródeł nie biorąc udziału w żadnej większej bitwie. W 1916 roku awansował na komandora podporucznika, a w 1919 roku, gdy służył na pancerniku „Royal Sovereign”, otrzymał Order Imperium Brytyjskiego (OBE).

Między wojnami

W okresie międzywojennym Harwood robił karierę typową dla zdolnego oficera sztabowego. W 1921 roku został komandorem porucznikiem (commander), pracował w wydziale planowania Admiralicji, a w połowie lat dwudziestych był oficerem torpedowym 3 Eskadry Pancerników i floty śródziemnomorskiej. W 1924 roku ożenił się z Joan Chard, z którą miał dwóch synów. W latach 1927–1928 przejmował jako dowódca budowany ciężki krążownik „Cumberland”, z którym jego losy splotły się ponownie w 1939 roku. Pod koniec 1928 roku awansował na komandora (captain) i dowodził niszczycielem „Warwick” i dywizjonem niszczycieli floty atlantyckiej.

W 1931 roku ukończył Imperial Defence College, uczelnię kształcącą wyższych oficerów wszystkich rodzajów sił zbrojnych w sprawach strategii, a potem w latach 1932–1934 dowodził ciężkim krążownikiem „London” i był szefem sztabu 1 Eskadry Krążowników na Morzu Śródziemnym. Lata 1934–1936 spędził jako wykładowca w Królewskim Kolegium Wojenno-Morskim w Greenwich. Zajmował się tam problemem, który w latach trzydziestych niepokoił brytyjskich planistów: jak zwalczać na oceanach nowe niemieckie okręty typu Deutschland, nazywane „pancernikami kieszonkowymi”, silniejsze od każdego krążownika i szybsze od niemal każdego pancernika. Harwood doszedł do wniosku, że zespół krążowników powinien atakować taki okręt natychmiast, w dzień rozdzielony na dwie grupy, by zmusić przeciwnika do podziału ognia, a w nocy razem, z użyciem torped.

We wrześniu 1936 roku Harwood został komodorem i dowódcą Dywizjonu Południowoamerykańskiego stacji Ameryki i Indii Zachodnich, a zarazem dowódcą ciężkiego krążownika „Exeter”. Przez trzy lata pływał wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej, poznając jej porty, polityków i dyplomatów. W styczniu 1939 roku załogi „Exetera” i „Ajaxa” niosły pomoc ofiarom trzęsienia ziemi w Chillán w Chile, za co Harwood otrzymał chilijskie odznaczenia. Pod koniec sierpnia 1939 roku, gdy zbliżała się wojna, przekazał dowództwo „Exetera” komandorowi Frederickowi Bellowi i przeniósł swój proporzec na lekki krążownik „Ajax”.

La Plata

Po wybuchu wojny dywizjon Harwooda przechwytywał niemieckie statki handlowe, które próbowały przedrzeć się z portów Ameryki Południowej do kraju. W październiku 1939 roku Admiralicja włączyła go do grup myśliwskich polujących na niemieckie rajdery jako Force G, złożoną z ciężkich krążowników „Exeter” i „Cumberland” oraz lekkich „Ajax” i „Achilles”. Przeciwnikiem był „Admiral Graf Spee” komandora Hansa Langsdorffa, który od 30 września topił brytyjskie statki na południowym Atlantyku i Oceanie Indyjskim.

Na początku grudnia, gdy rajder zatopił statek „Doric Star” daleko na wschodzie południowego Atlantyku, Harwood uznał, że Niemiec ruszy w stronę bogatych szlaków żeglugowych u wybrzeży Ameryki Południowej. Wyliczył, że może się pojawić u ujścia La Platy 13 grudnia, i skupił tam trzy dostępne krążowniki. 12 grudnia przekazał ich dowódcom swój plan walki. Rano 13 grudnia „Graf Spee” rzeczywiście wyszedł prosto na brytyjski zespół. W bitwie u ujścia La Platy „Exeter” został rozbity i musiał odejść, a „Ajax” stracił połowę artylerii, ale niemiecki okręt odniósł uszkodzenia, które uniemożliwiały mu powrót do Niemiec, i schronił się w neutralnym Montevideo. Harwood z dwoma lekkimi krążownikami, a od wieczora 14 grudnia także z wezwanym z Falklandów „Cumberlandem”, pilnował wyjścia z estuarium, podczas gdy brytyjscy dyplomaci przeciągali postój Niemców w porcie, a Admiralicja rozpuszczała pogłoski o nadciągających ciężkich okrętach. 17 grudnia Langsdorff zatopił swój okręt u wyjścia z portu, a krążowniki Harwooda przepłynęły obok płonącego wraku.

Harwood otrzymał awans na kontradmirała ze starszeństwem z dnia bitwy, a 23 grudnia 1939 roku ogłoszono nadanie mu Krzyża Komandorskiego Orderu Łaźni z tytułem szlacheckim. Pierwszy lord Admiralicji Winston Churchill uczynił z bitwy symbol ducha Royal Navy w czasie, gdy na lądzie trwała „dziwna wojna”, i od tej pory otaczał Harwooda protekcją. Ocena dowodzenia komodora nie była jednak jednomyślna. Część krytyków uważała, że rozdzielenie sił wystawiło „Exetera” na skupiony ogień niemieckich dział i że krążowniki lekkie mogły wcześniej podejść bliżej. Większość historyków podkreśla jednak trafną ocenę ruchów przeciwnika, determinację w ataku na silniejszy okręt i to, że Harwood nie pozwolił rajderowi uciec, gdy bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia.

Harwood pozostał w wodach południowoamerykańskich do połowy 1940 roku, a jego okrętem flagowym był wówczas stary krążownik „Hawkins”.

Admiralicja i Morze Śródziemne

W grudniu 1940 roku Harwood wszedł do zarządu Admiralicji jako lord komisarz i zastępca szefa sztabu marynarki do spraw zagranicznych, odpowiedzialny między innymi za współpracę z flotami sojuszniczymi. W kwietniu 1942 roku, co było dużym skokiem w jego karierze, objął w stopniu pełniącego obowiązki admirała dowództwo Floty Śródziemnomorskiej w Aleksandrii po admirale Andrew Cunninghamie, który wyjechał do Waszyngtonu. Było to jedno z najtrudniejszych stanowisk w całej Royal Navy. Flota, osłabiona stratami z 1941 roku, nie miała już na Morzu Śródziemnym sprawnych pancerników ani lotniskowców, a Malta głodowała pod niemieckimi i włoskimi nalotami.

W czerwcu 1942 roku konwój wysłany pod jego dowództwem z Aleksandrii na Maltę w operacji Vigorous nie dotarł do celu. Pod nieustannymi atakami lotnictwa i wobec zagrożenia ze strony floty włoskiej Harwood kilka razy zmieniał rozkazy, a w końcu kazał konwojowi zawrócić. Na początku lipca, gdy wojska Erwina Rommla stanęły pod El Alamein, niecałe sto kilometrów od Aleksandrii, wyprowadził flotę z zagrożonej bazy do portów w Palestynie, Libanie i Kanale Sueskim, co wywołało w mieście nerwowość, zapamiętaną przez Brytyjczyków jako „the Flap”. Po zwycięstwie 8 Armii pod El Alamein jesienią 1942 roku i alianckim desancie w Afryce Północnej sytuacja się odwróciła: w listopadzie konwój z Aleksandrii przełamał oblężenie Malty, a flota wspierała natarcie wojsk lądowych wzdłuż wybrzeża Libii.

W lutym 1943 roku dowództwo na Morzu Śródziemnym podzielono. Flotę Śródziemnomorską w zachodniej części morza objął ponownie Cunningham, a Harwood został głównodowodzącym Lewantu, odpowiedzialnym za wschodnią część morza oraz za morskie zaopatrzenie i osłonę skrzydła 8 Armii generała Bernarda Montgomery’ego. Montgomery, któremu po zajęciu Trypolisu w styczniu 1943 roku zależało na szybkim uruchomieniu zniszczonego przez Niemców portu, otwarcie krytykował tempo dostaw drogą morską. Według biografów Churchill stracił wtedy zaufanie do Harwooda, którego zdrowie było już nadszarpnięte. Wiosną 1943 roku Harwood oddał dowództwo. Oficjalnym powodem był stan zdrowia.

Ostatnie lata

Po dłuższym urlopie Harwood od kwietnia 1944 do marca 1945 roku dowodził obszarem Orkadów i Szetlandów, z bazą floty macierzystej w Scapa Flow. Było to stanowisko spokojne, daleko od głównych teatrów wojny. W sierpniu 1945 roku komisja lekarska uznała go za niezdolnego do dalszej służby i przeszedł w stan spoczynku w stopniu admirała. Zmarł 9 czerwca 1950 roku w swoim domu w Goring-on-Thames w hrabstwie Oxfordshire, w wieku 62 lat, i został pochowany na tamtejszym cmentarzu parafialnym.

Pamięć

Harwood przeszedł do historii jako zwycięzca spod La Platy. W 1949 roku razem z byłym brytyjskim posłem w Urugwaju Eugenem Millingtonem-Drakiem ofiarował miastu Montevideo dzwon z „Ajaxa”, który stanął przy porcie. W brytyjskim filmie „Bitwa o ujście rzeki” z 1956 roku zagrał go Anthony Quayle, a Langsdorffa Peter Finch. Jego imię nosi główna ulica kanadyjskiego miasta Ajax w Ontario, nazwanego na cześć krążownika, którym dowodził w bitwie, a także jednostka kadetów marynarki w tym mieście.

Dla historii drugiej wojny światowej jego znaczenie jest większe, niż wskazywałaby skromna dalsza kariera. Bitwa u ujścia La Platy zakończyła pierwszą próbę rzucenia wyzwania brytyjskiej żegludze przez niemiecką flotę nawodną i pokazała, że trafna analiza, wcześniej przemyślana taktyka i gotowość do ryzyka mogą zrównoważyć przewagę techniczną przeciwnika. W ponurej zimie 1939 roku, po klęsce Polski i stratach na morzu, dała Brytyjczykom pierwsze zwycięstwo, którym mogli się cieszyć. Losy Harwooda na Morzu Śródziemnym pokazały zaś, że talent dowódcy zespołu krążowników nie zawsze wystarcza do kierowania całą flotą w wojnie, w której o wyniku decydowały lotnictwo, logistyka i współpraca z armią.