Angelo Iachino

Angelo Iachino (w dokumentach z epoki często Jachino) przez ponad dwa lata, od grudnia 1940 do kwietnia 1943 roku, dowodził włoską flotą liniową w wojnie z Brytyjczykami na Morzu Śródziemnym. Był wykształconym oficerem, autorem prac z nawigacji i taktyki, i dowódcą ostrożnym, który musiał prowadzić wojnę flotą bez radaru, bez lotniskowców i ze skąpymi zapasami paliwa. Jego nazwisko na zawsze połączyło się z bitwą u przylądka Matapan w marcu 1941 roku, w której w jedną noc stracił trzy ciężkie krążowniki i dwa niszczyciele, a zginęło ponad 2300 włoskich marynarzy. Przez resztę życia bronił swoich decyzji z tamtej nocy w kolejnych książkach.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Urodził się 24 kwietnia 1889 roku w San Remo w Ligurii, w rodzinie nauczyciela szkoły średniej Giuseppe Iachina i Emilii z domu Piccione. (Polska Wikipedia podaje błędnie dzień 4 kwietnia; włoski słownik biograficzny Dizionario Biografico degli Italiani i inne źródła zgodnie wskazują 24 kwietnia.) W sierpniu 1904 roku, mając piętnaście lat, wstąpił do Akademii Marynarki Wojennej w Livorno, a w grudniu 1907 roku został mianowany podchorążym (guardiamarina) i zaokrętowany na pancerniku „Regina Margherita”. Na nim brał udział w akcji ratunkowej po trzęsieniu ziemi w Mesynie w grudniu 1908 roku. W latach 1911–1912 walczył w wojnie włosko-tureckiej o Libię na pancerniku „Re Umberto”. Już wtedy zaczął pisać artykuły techniczne do pisma „Rivista Marittima”.

Gdy w maju 1915 roku Włochy przystąpiły do pierwszej wojny światowej, porucznik marynarki Iachino służył na nowoczesnym pancerniku „Giulio Cesare”. W 1918 roku dostał dowództwo torpedowca „66 PN” i pływał nim w wielu akcjach u wschodnich wybrzeży Adriatyku. W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku jego okręt miał holować kuter, który przewoził dwóch płetwonurków z ładunkiem wybuchowym do ataku na austro-węgierską bazę w Puli, ale awaria silnika zmusiła go do powrotu i zadanie wykonał bliźniaczy torpedowiec. Płetwonurkowie zatopili wtedy pancernik „Viribus Unitis”. Za działania na Adriatyku Iachino otrzymał w listopadzie 1918 roku srebrny Medal za Męstwo Wojskowe.

Chiny, Londyn i Hiszpania

Po wojnie wydał kilka podręczników, m.in. o zwrotach w walce okrętów i o żyrokompasie. W maju 1922 roku objął dowództwo włoskiego oddziału marynarki w Chinach, a w 1924 roku kanonierki działającej na chińskich rzekach. Gdy w kraju narastały zamieszki, zaproponował wysłanie stałego zespołu okrętów do ochrony włoskich interesów; z tej propozycji powstała włoska Dywizja Morska Dalekiego Wschodu. (Część opracowań podaje, że był w tych latach attaché morskim w Chinach i dowódcą kanonierki „Ermanno Carlotto”; włoski słownik biograficzny wymienia kanonierkę „Sebastiano Caboto”.) W 1926 roku, już jako komandor porucznik, wrócił do Włoch, ukończył kurs w Instytucie Wojny Morskiej w Livorno i przez dwa lata w nim wykładał. Od 1929 roku dowodził niszczycielem „Nembo” i jego dywizjonem, a w latach 1931–1934 był attaché morskim w Londynie. W tym czasie, w lutym 1932 roku, awansował na komandora. Z brytyjską marynarką, przeciw której miał potem walczyć, znał się więc dobrze.

W sierpniu 1936 roku został kontradmirałem, a w 1937 roku dowodził zespołami lekkich okrętów na wodach hiszpańskich w czasie wojny domowej w Hiszpanii, gdy włoska marynarka po cichu wspierała frankistów. 1 stycznia 1938 roku awansował na admirała dywizji. W przedmowie do rocznika marynarki z 1938 roku pisał, zgodnie z linią szefa sztabu adm. Domenica Cavagnariego, że Włochy nie potrzebują lotniskowców, bo ich rolę na Morzu Śródziemnym przejmie lotnictwo lądowe. Jako komendant Akademii Marynarki Wojennej nie wspierał też prac prof. Ugo Tiberia nad włoskim radarem. Po wojnie miał pisać, że brak lotniskowców i radaru był główną słabością włoskiej floty. W kwietniu 1939 roku na pokładzie krążownika „Giovanni delle Bande Nere” uczestniczył w inwazji na Albanię, a 16 września 1939 roku awansował na admirała eskadry (ammiraglio di squadra), co odpowiadało stopniowi wiceadmirała.

Dowódca floty

Po przystąpieniu Włoch do wojny w czerwcu 1940 roku Iachino był jeszcze komendantem akademii. 26 lipca 1940 roku zastąpił chorego adm. Riccarda Paladiniego na stanowisku dowódcy 2 Eskadry, złożonej z ciężkich i lekkich krążowników, i podniósł flagę na ciężkim krążowniku „Pola”. 27 listopada 1940 roku dowodził krążownikami w bitwie koło przylądka Spartivento (we Włoszech zwanej bitwą koło przylądka Teulada) z brytyjskim Zespołem H. Starcie było nierozstrzygnięte, a Iachino zdołał wziąć na hol i doprowadzić do Cagliari uszkodzony niszczyciel „Lanciere”.

Po ataku na Tarent i po nierozstrzygniętych starciach z brytyjską flotą Benito Mussolini uznał, że dotychczasowy dowódca floty adm. Inigo Campioni, który latem dowodził w bitwie koło przylądka Stilo, jest zbyt bierny. 10 grudnia 1940 roku (według części źródeł 9 grudnia) Iachino objął dowództwo całej floty z flagą na nowym pancerniku „Vittorio Veneto”. Jego przeciwnikami byli odtąd adm. Andrew Cunningham, dowódca Floty Śródziemnomorskiej w Aleksandrii, i adm. James Somerville, dowódca Zespołu H w Gibraltarze. Pierwsza próba nie przyniosła mu chwały: 9 lutego 1941 roku okręty Somerville’a ostrzelały Genuę, a flota Iachina, źle informowana przez dowództwo i lotnictwo, dwukrotnie minęła się z nimi i wróciła do portu z niczym.

Matapan

W marcu 1941 roku, pod naciskiem Niemców, którzy domagali się ataków na brytyjskie konwoje wiozące wojska do Grecji, Supermarina wysłała flotę na wypad na wody wokół Krety. Iachino wypłynął z Neapolu wieczorem 26 marca na „Vittorio Veneto” z sześcioma ciężkimi i dwoma lekkimi krążownikami i kilkunastoma niszczycielami. Nie wiedział, że Brytyjczycy dzięki odczytywaniu włoskich szyfrów w Bletchley Park znają jego zamiary. Rano 28 marca, w pierwszej fazie bitwy u przylądka Matapan, jego krążowniki i pancernik ostrzelały koło wysepki Gawdos brytyjskie krążowniki, ale nie trafiły. Gdy zawrócił do baz, samoloty torpedowe z lotniskowca „Formidable” trafiły „Vittorio Veneto”, a o zmierzchu unieruchomiły krążownik „Pola”.

Wieczorem Iachino podjął decyzję, którą do dziś ocenia się we Włoszech surowo: posłał na pomoc „Poli” całą 1 Dywizję adm. Carla Cattanea — krążowniki „Zara” i „Fiume” z czterema niszczycielami. Uważał, że w pobliżu nie ma brytyjskich pancerników, choć meldunki lotnicze i namiary radiowe wskazywały, że flota Cunninghama jest blisko, a jego własny oficer nasłuchu, kmdr por. Eliso Porta, był przekonany, że Brytyjczycy są w morzu w pełnej sile. Nie liczył się też z tym, że przeciwnik ma radar i jest przygotowany do walki w nocy. W nocy z 28 na 29 marca brytyjskie pancerniki z odległości około trzech kilometrów zniszczyły w kilka minut „Zarę” i „Fiume”, a niszczyciele dobiły dwa włoskie niszczyciele i „Polę”. Zginął Cattaneo i ponad 2300 marynarzy. „Vittorio Veneto” dotarł do Tarentu.

Po powrocie Iachino tłumaczył przed szefem sztabu marynarki adm. Arturem Riccardim, że strategię operacji ustalała Supermarina, a nie dowódca na morzu, że meldunki przychodziły z opóźnieniem i były sprzeczne, osłona lotnicza praktycznie nie istniała, a ocena, według której Brytyjczycy mieli tylko jeden sprawny pancernik, okazała się fałszywa. Riccardi przyjął te wyjaśnienia i odpowiednio przedstawił sprawę Mussoliniemu. Iachino, wbrew oczekiwaniom wielu, zachował dowództwo floty, a Mussolini zakazał wyprowadzania ciężkich okrętów poza zasięg własnych myśliwców i zgodził się na budowę pierwszego włoskiego lotniskowca, „Aquila”, który nigdy nie wszedł do służby.

Syrta i „bitwa śródczerwcowa”

Latem i jesienią 1941 roku Iachino kilkakrotnie wyprowadzał flotę przeciw brytyjskim konwojom na Maltę, w lipcu i we wrześniu bez rezultatu. 17 grudnia 1941 roku w I bitwie pod Syrtą jego pancerniki starły się z eskortą brytyjskiego konwoju. Zdołał zapewnić bezpieczne dojście włoskiego konwoju do Libii, ale nie przeszkodził Brytyjczykom w zaopatrzeniu Malty, choć miał przewagę sił. W II bitwie pod Syrtą 22 marca 1942 roku brytyjskie krążowniki i niszczyciele kontradm. Philipa Viana, wykorzystując zasłony dymne i sztorm, odparły atak pancernika „Littorio” na konwój do Malty; większość statków konwoju zatopiło jednak potem niemieckie lotnictwo. Historycy zarzucają Iachinowi, że w obu bitwach — pamiętając o Matapanie — przeceniał siły przeciwnika, wierzył w meldunki o nieistniejących brytyjskich pancernikach i za wszelką cenę unikał walki w nocy, przez co nie wykorzystywał przewagi.

6 kwietnia 1942 roku awansował na admirała eskadry wyznaczonego do stopnia admirała armii. Największy sukces odniósł w czerwcu 1942 roku, w operacji zwanej we Włoszech „bitwą śródczerwcową” (battaglia di mezzo giugno). Gdy Brytyjczycy wysłali jednocześnie konwoje na Maltę z Gibraltaru i z Aleksandrii, Iachino wyszedł z Tarentu przeciw temu drugiemu. Mimo że brytyjskie samoloty i okręt podwodny zatopiły ciężki krążownik „Trento” i trafiły torpedą pancernik „Littorio”, płynął dalej, aż dowództwo brytyjskie kazało konwojowi zawrócić do Aleksandrii (operacja „Vigorous”). Z drugiego konwoju, „Harpoon”, na Maltę dotarły tylko dwa statki.

Odejście i lata powojenne

Od jesieni 1942 roku brak paliwa w praktyce unieruchomił włoskie pancerniki w portach. 5 kwietnia 1943 roku Iachino oddał dowództwo floty adm. Carlowi Bergaminiemu, a następnego dnia awansował na admirała armii (ammiraglio d’armata), najwyższy stopień w marynarce. Przez kilka miesięcy zasiadał w Komitecie Admirałów i kierował komisją koordynującą projekty techniczne. Nie odegrał żadnej roli we wrześniu 1943 roku, gdy po kapitulacji Włoch flota wypłynęła, by poddać się aliantom na Malcie, a Bergamini zginął na pancerniku „Roma” zatopionym przez niemieckie lotnictwo.

W 1945 roku Iachino został przeniesiony do rezerwy. Odwołał się od tej decyzji i w 1948 roku przywrócono go do czynnej służby, ale nie pozwolono mu objąć przewodnictwa Najwyższej Rady Sił Zbrojnych, które przysługiwało mu z mocy prawa. Ostatecznie odszedł ze służby w kwietniu 1954 roku, a w 1962 roku przeszedł w stan spoczynku. Po wojnie poświęcił się pisaniu. Wydał m.in. książki „Gaudo e Matapan” (1946), „Le due Sirti” (1953), „Operazione mezzo giugno” (1955), „La sorpresa di Matapan” (1957), „Tramonto di una grande Marina” („Zmierzch wielkiej marynarki”, 1959) i „Il punto su Matapan” (1969), a także pracę o bitwie pod Lissą z 1866 roku. Przekonywał w nich, że włoska marynarka przegrała przede wszystkim przez brak lotniskowców i radaru oraz przez złą współpracę z lotnictwem — choć przed wojną sam podzielał pogląd, że lotniskowce nie są potrzebne. W 1974 roku ufundował pomnik marynarza w Tarencie. Zmarł w Rzymie 3 grudnia 1976 roku.

Ocena

Iachino nie był dowódcą bezmyślnym ani tchórzliwym: w kilku starciach działał zręcznie, a w czerwcu 1942 roku wytrwałością zmusił Brytyjczyków do odwrotu. Dowodził jednak flotą, która strategicznie była skrępowana — Supermarina w Rzymie ustalała cele operacji, lotnictwo nie podlegało marynarce, a każdy utracony okręt był nie do zastąpienia. W takich warunkach stał się ucieleśnieniem ostrożności włoskiej marynarki, która po Tarencie i Matapanie oddała Royal Navy inicjatywę na morzu. O Matapanie, który zaważył na całej jego karierze, historycy włoscy piszą, że część winy spada na Supermarinę i nieudolną osłonę lotniczą, ale decyzja o wysłaniu 1 Dywizji na pomoc „Poli”, gdy w pobliżu mogły być brytyjskie pancerniki, obciąża przede wszystkim jego.