Niemcy zajmują Ateny

27 kwietnia 1941 roku, w niedzielę rano, do Aten wjechali niemieccy motocykliści z 2 Dywizji Pancernej, a za nimi samochody pancerne, czołgi i piechota. Miasto było puste. Ateńczycy, którzy od kilku dni czekali na Niemców, zamknęli się w domach i zatrzasnęli okiennice. Na przedmieściu Ambelokipi przedstawiciele władz miejskich przekazali Niemcom stolicę bez walki, a wkrótce potem nad Akropolem, w miejscu, gdzie do tej pory powiewała grecka flaga, zawisła wojenna bandera Rzeszy ze swastyką. Trzy tygodnie po tym, jak Niemcy zaatakowali Grecję, jej stolica znalazła się pod okupacją, która miała trwać trzy i pół roku i przynieść jedną z najgorszych katastrof humanitarnych wojny w Europie.

Popularne kalendaria podają pod tym dniem: „Ateny zajęte przez wojska niemieckie. Grecja kapituluje”. Pierwsze zdanie jest ścisłe, drugie wymaga poprawki. Grecka armia rzeczywiście się poddała, ale wcześniej i w innym miejscu: armia Epiru skapitulowała w dniach 20–23 kwietnia, a armia wschodniej Macedonii już 9 kwietnia. Państwo greckie nie skapitulowało nigdy. Król Jerzy II i rząd premiera Emanuila Tsuderosa 23 kwietnia przenieśli się na Kretę i stamtąd, a potem z Kairu i Londynu, prowadzili wojnę jako sojusznik Wielkiej Brytanii. W Atenach Niemcy nie znaleźli więc nikogo, kto mógłby w imieniu Grecji podpisać kapitulację. Rząd, który tu powstał trzy dni później, był rządem kolaboracyjnym, a nie prawowitą władzą kraju.

Ostatnie dni przed wejściem Niemców

W drugiej połowie kwietnia Ateny żyły w oczekiwaniu na klęskę. 18 kwietnia, w Wielki Piątek, zastrzelił się premier Aleksandros Korizis. Przez trzy dni kraj nie miał szefa rządu, a 21 kwietnia, gdy zaprzysiężono Tsuderosa, Brytyjczycy postanowili ewakuować swój korpus. 23 kwietnia Luftwaffe zaczęła bombardować bazę marynarki wojennej na Salaminie i porty Attyki, a król z rządem odlecieli na Kretę. Większość greckiej floty wypłynęła do Aleksandrii. W stolicy została administracja cywilna, policja i burmistrz Ambrosios Plitas, którym rząd polecił zachować porządek i nie dopuścić do walk w mieście.

Wojska brytyjskie, australijskie i nowozelandzkie przechodziły przez Ateny albo je omijały, kierując się do portów, z których od nocy z 24 na 25 kwietnia zabierały je okręty i statki. Ewakuacja z Grecji odbywała się z plaż i małych portów Attyki, takich jak Rafina i Porto Rafti, oraz z Peloponezu: z Nauplionu, Monemwasii i Kalamaty. Ateńczycy, choć wiedzieli, że Brytyjczycy odchodzą, żegnali ich według licznych relacji serdecznie, rzucając kwiaty i częstując winem. Na północy straż tylna utrzymywała jeszcze przejście pod Termopilami, które Nowozelandczycy i Australijczycy opuścili w nocy z 24 na 25 kwietnia. Ostatnią zaporę przed Atenami stanowiła doraźna pozycja na południe od Teb.

26 kwietnia rano niemieccy spadochroniarze wylądowali nad Kanałem Korynckim, by przeciąć Brytyjczykom drogę na Peloponez. Most na kanale wyleciał w powietrze, ale miasto Korynt i przesmyk znalazły się w rękach Niemców. Tego samego wieczoru radio ateńskie nadało ostatni komunikat wolnej Grecji: „Grecy, trwajcie mocno, dumni i godni. Musicie okazać się godni swojej historii. […] Grecja znów będzie żyła i będzie wielka, bo walczyła uczciwie o słuszną sprawę i o wolność”.

Wejście do miasta

Batalion motocyklowy niemieckiej 2 Dywizji Pancernej przeprawił się wcześniej na wyspę Eubeę, zajął port Chalkidę, a potem wrócił na stały ląd, by obejść brytyjską straż tylną pod Tebami. Napotkał tylko słaby opór i rankiem 27 kwietnia wjechał na przedmieścia Aten. Według niemieckiego opracowania sporządzonego po wojnie dla armii amerykańskiej Niemcy przejęli w mieście nienaruszone duże zapasy paliwa i smarów, kilka tysięcy ton amunicji, dziesięć ciężarówek cukru, dziesięć ciężarówek innej żywności oraz sprzęt, broń i zapasy medyczne.

Akt przekazania miasta podpisano według ateńskiej tradycji w kawiarni „Partenon” przy alei Kifisias w dzielnicy Ambelokipi. Po stronie greckiej występowała komisja, w której byli burmistrz Plitas i przedstawiciele władz państwowych, które zostały w stolicy. Do walk w Atenach nie doszło.

Pierwsze niemieckie oddziały pojechały prosto na Akropol. Flagę Rzeszy zawiesił tam, według niemieckich biografii gen. Ferdinanda Schörnera, oddział przedni jego 6 Dywizji Górskiej, który dotarł do miasta tego samego dnia. Schörner został potem komendantem Aten. Zdjęcia żołnierzy Wehrmachtu przed Partenonem i swastyki nad świętą skałą obiegły niemiecką prasę i kroniki filmowe jako symbol zwycięstwa, a dla Greków stały się symbolem upokorzenia.

Z tą chwilą wiąże się najsłynniejsza grecka legenda okupacji. Według niej ewzon pełniący wartę przy greckiej fladze, Konstandinos Kukidis, na rozkaz Niemców opuścił flagę, ale zamiast ją oddać, owinął się nią i skoczył ze skały Akropolu. Historia pojawiła się w prasie brytyjskiej już w 1941 roku i wielu Greków w nią uwierzyło. Greckie wojskowe biuro historyczne nie znalazło jednak w archiwach armii ani śladu takiego żołnierza czy takiego zdarzenia, a niemiecki historyk okupacji Grecji Hagen Fleischer uważał, że opowieść wyrosła z żartu krążącego w dniu wejścia Niemców. Współczesna historiografia uznaje Kukidisa za postać legendarną. Mimo to w 2000 roku władze Aten umieściły u stóp Akropolu tablicę ku jego czci, przyznając otwarcie, że badania nie potwierdziły jego istnienia.

Rząd generała Tsolakoglu

Adolf Hitler od początku nie zamierzał rządzić Grecją bezpośrednio. Potrzebował wojsk na wschodzie, gdzie za niecałe dwa miesiące miała się zacząć wojna z ZSRR, i chciał, żeby bieżącą administrację kraju prowadzili sami Grecy, pod kontrolą okupantów. Najchętniej porozumiałby się z prawowitym rządem, ale ten był już na Krecie i walczył dalej. Szansę dał mu gen. Jeorjos Tsolakoglu, ten sam, który tydzień wcześniej bez zgody rządu poddał armię Epiru. 26 kwietnia, gdy Ateny były jeszcze wolne, napisał do Hitlera, nazywając go „wodzem narodu niemieckiego”, list, w którym zaproponował utworzenie rządu złożonego z wyższych oficerów. Według części historyków Hitler nazwał ten list „darem niebios” i od razu przyjął ofertę.

29 kwietnia Tsolakoglu ogłosił utworzenie rządu, a 30 kwietnia o 11 został zaprzysiężony w dawnym pałacu królewskim w Atenach. Zaprzysiężenie wymagało jednak pomocy duchownego, a arcybiskup Aten Chryzant odmówił. Oświadczył, że Grecja ma już rząd narodowy, który on sam zaprzysiągł i który przebywa na greckiej ziemi, na Krecie, i zakazał innym biskupom i duchownym zastępowania go. Przysięgę odebrał w końcu proboszcz jednej z ateńskich parafii. Do rządu weszli między innymi dwaj generałowie, którzy razem z Tsolakoglu doprowadzili do kapitulacji armii Epiru, Panajotis Demestichas i Jeorjos Bakos, a wicepremierem został profesor medycyny Konstandinos Logotetopulos, spokrewniony przez małżeństwo z feldmarszałkiem Wilhelmem Listem. Brytyjski „The Times” już 30 kwietnia nazwał Tsolakoglu „greckim Quislingiem”.

Nowy rząd nazwał swoje państwo Państwem Greckim, unikając słowa „królestwo”. Jego władza od początku była iluzoryczna. Rzeczywistą kontrolę sprawowali pełnomocnicy Rzeszy i Włoch, Günther Altenburg i Pellegrino Ghigi, oraz dowódcy wojskowi trzech okupantów. Wbrew zabiegom Tsolakoglu, który ostrzegał Niemców, że Grecy nie zniosą okupacji przez Włochów, pokonanych przez nich w Albanii, Hitler postawił na pierwszym miejscu sojusz z Mussolinim. Już dyrektywa z 13 kwietnia zakładała, że po zakończeniu kampanii większość wojsk niemieckich opuści Grecję. Włosi zaczęli 28 kwietnia zajmować wyspy Morza Jońskiego i Egejskiego, a w czerwcu Peloponez, Tesalię i większość Attyki. Niemcy zatrzymali Ateny z Pireusem, Saloniki ze środkową Macedonią, część wysp i, po zdobyciu, większość Krety. Bułgaria, która 20 kwietnia weszła bez walki do greckiej Tracji, zajęła ziemie między Strymonem a Ewrosem i wkrótce faktycznie je zaanektowała. Niemcy dopilnowali też, by w paradzie zwycięstwa w Atenach maszerowali żołnierze włoscy.

Rycerskość i grabież

Pierwsze tygodnie okupacji miały dwa oblicza. Niemcy chcieli uchodzić za zwycięzców wspaniałomyślnych. Hitler pisał, że Grecy walczyli „jak bohaterowie starożytnej Hellady”, kazał zwolnić greckich jeńców, a greckim oficerom pozwolono zachować broń osobistą. Feldmarszałek List, pod wrażeniem męstwa greckich żołnierzy, kazał według relacji oddawać honory poddającym się oddziałom. Już nota doręczona w Atenach 6 kwietnia głosiła, że Rzesza wkracza do Grecji nie przeciw Grekom, lecz po to, by usunąć z niej Brytyjczyków.

Jednocześnie do Grecji przyjechały grupy niemieckich ekonomistów, przedsiębiorców i inżynierów, które zajmowały wszystko, co miało wartość gospodarczą. Historycy okupacji opisują tę politykę jako odwet za to, że Grecja wybrała niewłaściwą stronę, i jako wyścig z Włochami o to, kto pierwszy zgarnie łup. Przede wszystkim rekwirowano jednak żywność dla wojsk okupacyjnych. Kraj, który przed wojną sprowadzał około jednej trzeciej potrzebnego mu zboża, stracił w kilka tygodni zapasy, transport i dostęp do importu. Skutki tej grabieży miały się okazać tragiczne już pierwszej zimy.

Miejsce w wojnie

Wejście Niemców do Aten zakończyło trzytygodniową kampanię na kontynencie. 28 kwietnia czołówka 5 Dywizji Pancernej wdarła się do Kalamaty, gdzie następnego dnia złożyło broń kilka tysięcy żołnierzy brytyjskich i australijskich, których nie zdołano ewakuować, a do 30 kwietnia Niemcy opanowali cały Peloponez. Około 50 tysięcy żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej odpłynęło na Kretę i do Egiptu. Kolejnym celem Niemców była Kreta: 25 kwietnia Hitler podpisał dyrektywę w sprawie jej zdobycia z powietrza, a 20 maja zaczęła się bitwa o Kretę, po której król i rząd przenieśli się do Egiptu.

Upadek Aten domykał też niemiecki podbój Bałkanów, zaczęty 6 kwietnia jednocześnie w Jugosławii i Grecji. Wielka Brytania straciła ostatniego sojusznika, który walczył z nią na kontynencie europejskim, a jej obecność w Europie skurczyła się do Krety, Malty i Gibraltaru. Atak na Związek Radziecki, do którego przygotowania miały się według dyrektywy Hitlera z grudnia 1940 roku zakończyć do połowy maja, zaczął się 22 czerwca. Od dziesięcioleci historycy spierają się, na ile to opóźnienie spowodowała kampania bałkańska, a na ile mokra wiosna i braki w wyposażeniu wojsk. Większość dzisiejszych badaczy uważa, że wpływ Bałkanów był mniejszy, niż twierdzili po wojnie niemieccy generałowie, ale kampania pochłonęła siły pancerne i lotnicze, które potem trzeba było w pośpiechu przerzucać na wschód.

Dla Greków 27 kwietnia był początkiem okupacji, którą zapamiętano przede wszystkim jako czas głodu. Niemcy i Włosi rekwirowali żywność dla swoich wojsk, okupanci rozbili sieć dystrybucji, a brytyjska blokada odcięła import zboża. W samych Atenach i Pireusie umarło z głodu według szacunków około 40 tysięcy ludzi, najwięcej zimą 1941–1942, a w całym kraju wielki głód i niedożywienie kosztowały w latach okupacji, według różnych ocen, do 300 tysięcy istnień. Rząd Tsolakoglu nie potrafił temu zapobiec i szybko stracił resztki poparcia. Skompromitowany, ustąpił w grudniu 1942 roku.

Swastyka na Akropolu nie wisiała tam spokojnie. W nocy z 30 na 31 maja 1941 roku dwaj ateńscy studenci, Manolis Glezos i Apostolos Santas, wspięli się na skałę i zerwali niemiecką flagę. Uchodzi to za jeden z pierwszych aktów greckiego oporu. Kilka miesięcy później powstały pierwsze organizacje konspiracyjne, które z czasem wyrosły w silny ruch partyzancki, a ich rywalizacja doprowadziła po wyzwoleniu w 1944 roku do wojny domowej. Okupacja Aten trwała do 12 października 1944 roku, gdy ostatnie oddziały niemieckie opuściły miasto, a na Akropolu znów zawisła grecka flaga.