Nalot B-29 na Bangkok

Na początku stycznia 1945 roku amerykańskie bombowce B-29 Superfortress XX Dowództwa Bombowego (XX Bomber Command) wystartowały z lotnisk wokół Kharagpuru w Bengalu, około stu kilometrów na zachód od Kalkuty, i poleciały nad Bangkok. Ich celem był most Ramy VI na rzece Menam (Chao Phraya) w północnej części miasta – jedyna przeprawa kolejowa przez rzekę, łącząca linię północną z linią południową, prowadzącą ku Malajom i ku kolei do Birmy. Bombowce trafiły most i jego przyczółki, wyłączając go na pewien czas z ruchu.

Popularne kroniki wojny opisują nalot jako atak 46 bombowców z okolic Kalkuty na most kolejowy pod Bangkokiem i inne cele w okolicy. Ogólny obraz jest trafny, ale szczegóły wymagają uściślenia. Według amerykańskiej oficjalnej historii lotnictwa (Wesley F. Craven i James L. Cate, „The Army Air Forces in World War II”) do akcji przygotowano 49 bombowców, a nad celem znalazły się 44; liczba 46 pochodzi zapewne z innego sposobu liczenia maszyn, które zaatakowały cel główny i cele zapasowe. Ta sama historia datuje atak na most na 3 stycznia, podobnie jak tajskie relacje o obronie stolicy – w części zestawień misja figuruje jednak pod datą 2 stycznia. Most nie leżał „pod Bangkokiem”, lecz w granicach dzisiejszej metropolii, w dzielnicy Bang Sue, około 13 kilometrów od głównego dworca.

Bombowce bez Chin

XX Dowództwo Bombowe przybyło do Indii wiosną 1944 roku, by w ramach planu „Matterhorn” bombardować Japonię z wysuniętych lotnisk w Syczuanie; tak rozpoczęły się naloty B-29 z Chin. Każdy lot nad Kiusiu wymagał jednak wielu lotów zaopatrzeniowych nad Himalajami, a japońska operacja Ichi-gō, rozpoczęta w kwietniu 1944 roku, zagroziła wysuniętym bazom amerykańskiego lotnictwa w Chinach i jeszcze bardziej utrudniła zaopatrzenie. Gdy jesienią 1944 roku na Marianach wylądowały pierwsze B-29 XXI Dowództwa Bombowego, sens utrzymywania baz w Chinach zaczął znikać.

W styczniu 1945 roku dowództwo ostatecznie opuściło lotniska w okolicach Chengdu – ostatnią misję stamtąd wykonano w połowie miesiąca przeciwko Tajwanowi – i skupiło się na celach w Azji Południowo-Wschodniej osiągalnych z Indii: portach i liniach kolejowych w Birmie, Tajlandii i Indochinach oraz dokach Singapuru, które bombowce atakowały od listopada, poczynając od nalotu na Singapur. Służyło to wsparciu wojsk brytyjskich i indyjskich w Birmie, podlegających dowództwu Azji Południowo-Wschodniej adm. Louisa Mountbattena. Dowodzący dotąd w Indiach gen. Curtis LeMay w drugiej połowie stycznia przeszedł na Mariany, a dowództwo w Kharagpurze objął gen. bryg. Roger Ramey.

Most i kolej

Most Ramy VI, nazwany na cześć króla Vajiravudha (Ramy VI), budowano od 1922 roku i otwarto 1 stycznia 1927 roku. Liczył 441 metry długości i pięć przęseł kratownicowych; był zarazem mostem kolejowym i drogowym. Przez niego biegł ruch z północy kraju i z Bangkoku na południe – ku Malajom i ku stacji Nong Pladuk, gdzie zaczynała się Kolej Birmańska.

Tę liczącą ponad 400 kilometrów linię z Tajlandii do Birmy Japończycy zbudowali w latach 1942–1943, by zaopatrywać armię w Birmie z pominięciem szlaku morskiego, coraz bardziej zagrożonego przez alianckie okręty podwodne. Pracowało przy niej około 60 tysięcy jeńców alianckich – Brytyjczyków, Australijczyków, Holendrów i Amerykanów – oraz, według różnych szacunków, od 180 do ponad 250 tysięcy robotników azjatyckich, głównie z Birmy, Malajów i Holenderskich Indii Wschodnich. Głód, choroby i wycieńczenie zabiły według najczęściej przytaczanych danych około 12–13 tysięcy jeńców i kilkadziesiąt tysięcy – w niektórych szacunkach blisko 100 tysięcy – robotników azjatyckich. Od jesieni 1944 roku alianckie lotnictwo regularnie atakowało mosty i stacje na tej linii, w tym mosty na rzece Mae Klong pod Kanchanaburi, znane później z filmu o moście na rzece Kwai. Przy nalotach na kolej i obozy ginęli także jeńcy.

Nalot

Bangkok nie był pierwotnym celem. 30 grudnia 1944 roku rozpoznawczy B-29 wypatrzył u przylądka Saint-Jacques w Indochinach (dziś Vũng Tàu) japoński zespół okrętów z dwoma pancernikami. LeMay polecił załadować 49 bombowców ośmioma bombami 1000-funtowymi (ok. 450 kg) każdy, lecz zanim maszyny wystartowały, marynarka zawiadomiła, że okręty odpłynęły. Według Cravena i Cate’a próbę skierowania tych samych samolotów nad węzeł kolejowy w Mandalaju przerwała zła prognoza pogody; LeMay kazał więc zmienić zapalniki bomb i wysłał bombowce nad most w Bangkoku, który już wcześniej był celem alianckich nalotów.

Bombowce nadleciały w kilku falach. Według amerykańskiej oficjalnej historii 44 maszyny dotarły nad cel, uzyskały bezpośrednie trafienie w most, kilka bliskich chybień i liczne trafienia w przyczółki, co na pewien czas wyłączyło przeprawę z ruchu. Pozostałe zaatakowały cele zapasowe. Według tajskich historyków lotnictwa myśliwce Nakajima Ki-43 tajskiego 15 Dywizjonu Myśliwskiego (Dywizjonu Obrony Stolicy) z lotniska Don Mueang wykonały w czasie nalotu jedenaście lotów bojowych, a kilka starszych dwupłatowców nie zdołało nawet dogonić bombowców. Według tych samych relacji lotnik Dawee Chullasapya, związany z ruchem Wolnych Tajów, skopiował zdjęcia z kamer fotokarabinów tajskich myśliwców i potajemnie przekazał je amerykańskiemu wywiadowi.

Tajlandia między Japonią a aliantami

Tajlandia nie była krajem okupowanym w ścisłym sensie. 8 grudnia 1941 roku, po kilkugodzinnym oporze wobec japońskiej inwazji, rząd marsz. Plaeka Pibulsongkrama zgodził się przepuścić wojska japońskie, a w styczniu 1942 roku wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. Waszyngton nie uznał tej deklaracji, bo ambasador Seni Pramoj odmówił jej przekazania i zorganizował w USA ruch Wolnych Tajów (Seri Thai). Bangkok stał się zarazem stolicą formalnie suwerennego sojusznika Japonii i ważnym japońskim węzłem zaopatrzenia dla frontu birmańskiego.

W lipcu 1944 roku, po upadku Saipanu i klęsce Japończyków pod Imphalem, która przyniosła koniec japońskiej inwazji na Indie, parlament odsunął Pibulsongkrama od władzy. Premierem został Khuang Aphaiwong, a faktycznym przywódcą podziemia – regent Pridi Banomyong. Krajowa sieć Wolnych Tajów współpracowała z amerykańskim OSS i brytyjskim SOE, przyjmowała zrzuty broni i agentów, przekazywała dane wywiadowcze i przygotowywała powstanie przeciw Japończykom, do którego jednak alianci – zwłaszcza Mountbatten – zalecali nie przystępować przedwcześnie. Bombardowania miały więc dwojaki cel: niszczyć japońską komunikację i zarazem przekonywać Tajów, że dalsze trwanie przy Japonii jest kosztowne.

Naloty na Bangkok

Amerykańskie bombowce B-24 Liberator 10 Armii Lotniczej z Indii atakowały Bangkok od grudnia 1942 roku – rafinerię, port Khlong Toei, dworzec Hua Lamphong, arsenał i elektrownie. Po przerwie naloty wznowiono w 1943 roku, a w 1944 roku stały się regularne; oprócz Amerykanów cele w Tajlandii bombardowały brytyjskie Liberatory RAF. Od tego też miasta zaczęła się bojowa historia B-29: 5 czerwca 1944 roku XX Dowództwo Bombowe zaatakowało warsztaty kolejowe Makkasan w Bangkoku. W listopadzie 1944 roku nad miastem pojawiło się kilkadziesiąt B-29; według tajskich relacji tajski pilot Therdsak Worrasap zestrzelił wówczas jedną z nich, sam zostając zestrzelonym.

Naloty niszczyły tory, stacje i nabrzeża, ale trafiały także w gęsto zabudowane dzielnice wokół celów. Liczba ofiar cywilnych wszystkich nalotów na Bangkok nie jest dokładnie znana, a szacunki znacznie się różnią; część mieszkańców opuściła miasto.

Styczniowy atak nie zakończył sprawy mostu. W lutym 1945 roku B-29 wróciły nad Bangkok: według oficjalnej historii 58 z 64 wysłanych maszyn zbombardowało most małymi formacjami, uzyskując co najmniej cztery bezpośrednie trafienia. Bomby przecięły dwa górne pasy kratownicy, zawaliły większą część środkowego przęsła i zniszczyły północno-wschodni dojazd – tajskie źródła datują zerwanie środkowego przęsła na 7 lutego 1945 roku. Most pozostał nieprzejezdny do końca wojny; odbudowano go dopiero w latach 1950–1953 i ponownie otwarto 12 grudnia 1953 roku. Od wiosny 1945 roku nad Tajlandią operowały już głównie Liberatory RAF i amerykańskie myśliwce, które w kwietniu atakowały lotnisko Don Mueang, bo B-29 przeniesiono na Mariany.

Miejsce w wojnie

Nalot na most Ramy VI był jedną z wielu akcji, którymi alianckie lotnictwo w ostatnim roku wojny przecinało japońskie linie komunikacyjne w Azji Południowo-Wschodniej. Przerwanie przeprawy przez Menam utrudniało przewóz zaopatrzenia z Bangkoku na południe i ku Kolei Birmańskiej w chwili, gdy 14 Armia gen. Williama Slima zbliżała się do środkowej Birmy, a armia japońska w Birmie zaczynała się chwiać. W marcu 1945 roku 58 Skrzydło Bombowe opuściło Indie i dołączyło do XXI Dowództwa Bombowego na Marianach – B-29 zakończyły swój udział w wojnie w Azji Południowo-Wschodniej, a ich miejsce zajęły lżejsze samoloty RAF i 10 Armii Lotniczej.

Dla Tajlandii naloty były częścią drogi do wyjścia z wojny po stronie, która ją przegrała, bez poniesienia losu pokonanego wroga. Po kapitulacji Japonii regent Pridi Banomyong ogłosił 16 sierpnia 1945 roku, że wypowiedzenie wojny z 1942 roku było nieważne. Stany Zjednoczone, które nigdy nie uznały go za wiążące, poparły Tajów, Wielka Brytania zaś wymusiła w styczniu 1946 roku układ z dostawami ryżu jako formą odszkodowania. Do Bangkoku weszły wojska brytyjskie i indyjskie, które rozbroiły i repatriowały Japończyków. Pamięć o Kolei Birmańskiej i jej ofiarach przetrwała przede wszystkim w Kanchanaburi, gdzie znajdują się cmentarze wojenne jeńców alianckich.