Plaek Pibulsongkram

Plaek Pibulsongkram, w literaturze zachodniej zwykle Phibun (w transkrypcji angielskiej Phibunsongkhram), był oficerem artylerii, który wyrósł na najważniejszego tajskiego polityka połowy XX wieku. Jako jeden z przywódców przewrotu z 1932 roku obalił w Syjamie monarchię absolutną, a w grudniu 1938 roku został premierem i rządził krajem jak dyktator. Wzorował się na Mussolinim, budował kult własnej osoby, zmienił nazwę państwa na Tajlandia i narzucał rodakom nowe obyczaje. Wykorzystał klęskę Francji w 1940 roku, by w krótkiej wojnie z Francją Vichy odzyskać ziemie w Laosie i Kambodży, a w grudniu 1941 roku, po japońskiej inwazji, związał Tajlandię sojuszem z Japonią i wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. Odsunięty od władzy w 1944 roku, wrócił do niej po wojnie jako sojusznik Amerykanów i rządził do 1957 roku. Zmarł na wygnaniu w Japonii.

Syn sadowników z Nonthaburi

Urodził się 14 lipca 1897 roku w Nonthaburi pod Bangkokiem, w rodzinie właścicieli sadu durianów, jako Plaek Khittasangkha (nazwisko rodzina przyjęła po ustawie o nazwiskach z 1913 roku). Jego dziadek ze strony ojca był imigrantem z południowych Chin, ale rodzina była całkowicie zasymilowana. Imię Plaek znaczy po tajsku „dziwny”; według biografów dano mu je z powodu nietypowego kształtu uszu dziecka. Uczył się w szkole przyklasztornej, a potem w Królewskiej Akademii Wojskowej Chulachomklao. Po jej ukończeniu został podporucznikiem artylerii i służył w pułku w Phitsanulok. Ożenił się z nauczycielką La-iad Bhandukravi, z którą miał sześcioro dzieci.

Zdolny i pracowity, choć niepozorny oficer dostał stypendium na studia wojskowe we Francji. W latach 1924–1927 uczył się w szkołach artylerii w Poitiers i Fontainebleau. W Paryżu poznał młodych Syjamczyków z mieszczańskich rodzin, studiujących na francuskich uczelniach, w tym prawnika Pridiego Banomyonga. Pod wpływem republikańskiej Francji krytykowali oni monarchię absolutną, w której wszystkie ważne urzędy zajmowali książęta. Z ich rozmów narodziła się Partia Ludowa (Khana Ratsadon), konspiracyjna grupa urzędników i oficerów. Po powrocie Plaek awansował na kapitana, a w 1928 roku otrzymał od króla Prajadhipoka tytuł Luang Pibulsongkram, który zgodnie z obyczajem zastąpił jego nazwisko. Gdy w 1942 roku zniesiono tytuły szlacheckie, zachował Pibulsongkram jako nazwisko.

Rewolucja i droga na szczyt

24 czerwca 1932 roku Partia Ludowa przeprowadziła bezkrwawy zamach stanu, który zmusił Prajadhipoka do przyjęcia konstytucji. Major Pibulsongkram był jednym z organizatorów przewrotu w wojsku. W czerwcu 1933 roku pomógł generałowi Phrayi Phahonowi przejąć władzę w drugim zamachu, wymierzonym w konserwatywny rząd, a w październiku tego roku dowodził wojskami, które rozbiły rojalistyczny bunt księcia Boworadeta. Zwycięstwo dało mu wielki prestiż w armii. W 1934 roku został ministrem obrony, drugą osobą w państwie. Przeżył kilka zamachów: w 1934 roku strzelano do niego po meczu piłkarskim, w 1938 roku próbowano go zastrzelić i otruć.

Jako minister obrony szerzył nacjonalistyczną i militarystyczną propagandę w szkołach, filmie i teatrze. Jego najbliższym współpracownikiem był Luang Wichitwathakan, autor sztuk o bohaterskiej przeszłości Tajów, nazywany przez brytyjskiego dyplomatę „kieszonkowym Goebbelsem”. 16 grudnia 1938 roku, po aferze, która obaliła rząd Phahona, parlament powierzył Pibulsongkramowi urząd premiera. Zatrzymał też tekę obrony i dowództwo armii.

Wódz

Pibulsongkram doszedł do władzy legalnie, ale od razu rozprawił się z opozycją. Na początku 1939 roku aresztowano kilkudziesięciu rojalistów, przeciwników z Partii Ludowej i posłów, oskarżonych o spisek na rzecz byłego króla Prajadhipoka. Specjalny sąd w procesie, który historycy uznają za pozbawiony podstaw prawnych, skazał na śmierć 18 z nich, a dziesiątki innych na więzienie. Prajadhipok, od 1935 roku na emigracji w Anglii, stał się persona non grata, a jego portrety zniknęły z urzędów. Ich miejsce zajęły zdjęcia premiera.

Rząd ogłaszał serię „mandatów kulturalnych” (ratthaniyom), które miały uczynić z Tajów nowoczesny naród. 24 czerwca 1939 roku Syjam przyjął nazwę Tajlandia. Kolejne dekrety nakazywały szacunek dla flagi i nowego hymnu, używanie języka standardowego zamiast dialektów, noszenie strojów europejskich i kapeluszy, jedzenie sztućcami. Od 1941 roku rok zaczynał się 1 stycznia, a nie w kwietniu. Polityka gospodarcza była wymierzona w Chińczyków, którzy dominowali w handlu: zamykano chińskie szkoły i gazety, zakazywano im wykonywania niektórych zawodów, a Wichitwathakan porównywał ich publicznie do Żydów w Niemczech. Wokół premiera wyrósł kult wodza. Jego urodziny stały się świętem państwowym, kina musiały wyświetlać jego portret, a od 1942 roku propaganda nazywała go phu nam, „przywódcą”, z hasłem: „Wierz w wodza, a naród będzie bezpieczny”.

Wojna z Francją

Celem polityki zagranicznej Pibulsongkrama było odzyskanie ziem, które Syjam oddał Francji w latach 1893–1907, a w dalszej perspektywie zjednoczenie wszystkich ludów tajskich. Klęska Francji w czerwcu 1940 roku i wejście Japończyków do Tonkinu we wrześniu przekonały go, że Francja Vichy nie zdoła się bronić. Gdy rząd marszałka Pétaina odrzucił żądania zwrotu ziem na prawym brzegu Mekongu i w zachodniej Kambodży, Pibulsongkram zorganizował masowe manifestacje w Bangkoku, a od listopada 1940 roku na granicy toczyła się niewypowiedziana wojna. W styczniu 1941 roku armia tajlandzka zajęła sporne ziemie w Laosie i wkroczyła do zachodniej Kambodży.

Gubernator generalny Indochin admirał Jean Decoux odpowiedział na morzu. 17 stycznia 1941 roku w bitwie pod Ko Chang francuski zespół zatopił dwa tajlandzkie torpedowce i unieszkodliwił okręt obrony wybrzeża Thonburi. Losy wojny rozstrzygnęła jednak Japonia, która narzuciła obu stronom rozejm podpisany 31 stycznia na krążowniku Natori pod Sajgonem, a potem dyktowała warunki pokoju. Traktat tokijski z 9 maja 1941 roku dał Tajlandii laotańskie ziemie na prawym brzegu Mekongu oraz prowincję Battambang i większą część Siem Reap w Kambodży. W Bangkoku świętowano zwycięstwo, w stolicy stanął Pomnik Zwycięstwa, a jedną z nowych prowincji nazwano imieniem premiera. W lipcu 1941 roku Pibulsongkram mianował się marszałkiem polnym, admirałem floty i marszałkiem lotnictwa, przeskakując kilka stopni.

Sojusznik Japonii

Japońska „mediacja” miała swoją cenę. Według części historyków Pibulsongkram ustnie obiecał Japończykom poparcie w razie ich wojny z Brytyjczykami. Zarazem obawiał się, że Japonia, stojąca już w Indochinach, połknie także Tajlandię, i w 1941 roku zabiegał o gwarancje brytyjskie i amerykańskie, starając się zachować neutralność. 8 grudnia 1941 roku, w tych samych godzinach co atak na Pearl Harbor i desant na Malajach, japońskie wojska wylądowały na tajlandzkim wybrzeżu i przekroczyły granicę od strony Indochin. Po kilku godzinach walk rząd zgodził się na ich przemarsz do Malajów i Birmy. Gdy Japończycy szybko szli przez Malaje, Pibulsongkram uznał, że wygrają wojnę. 21 grudnia 1941 roku zawarł z Japonią sojusz, a 25 stycznia 1942 roku Tajlandia wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym.

Przeciwnicy tej polityki odeszli z rządu. Pridi Banomyong został regentem w imieniu małoletniego króla Anandy Mahidola, przebywającego w Szwajcarii, i stał się jednym z przywódców podziemnego ruchu Seri Thai („Wolni Tajowie”), współpracującego z aliantami. Tajlandzki poseł w Waszyngtonie Seni Pramoj odmówił przekazania wypowiedzenia wojny i Stany Zjednoczone nie wypowiedziały Tajlandii wojny. W 1942 roku tajlandzkie wojska zajęły z Japończykami część birmańskich państw Szan, a w 1943 roku premier Hideki Tōjō przekazał Tajlandii cztery sułtanaty północnych Malajów. Sojusz okazał się jednak kosztowny. Japońska armia zachowywała się jak okupant, rekwirowała ryż i bydło, a do budowy Kolei Birmańskiej zmuszała dziesiątki tysięcy robotników z Azji i alianckich jeńców, z których wielu zginęło. Inflacja i niedobory podkopały popularność premiera.

W lipcu 1944 roku, gdy klęska Japonii stawała się oczywista, parlament odrzucił jego plany przeniesienia stolicy do Phetchabun w dżungli i budowy „miasta buddyjskiego”. Pibulsongkram 24 lipca podał się do dymisji, licząc, że zostanie poproszony o pozostanie. Premierem wybrano jednak Khuanga Aphaiwonga, który utrzymywał pozory współpracy z Japonią, a w rzeczywistości sprzyjał Wolnym Tajom. Wkrótce marszałek stracił też dowództwo armii i wyjechał do Lop Buri.

Powrót

Po kapitulacji Japonii Pibulsongkram został aresztowany i postawiony przed sądem jako zbrodniarz wojenny, w praktyce za współpracę z Japonią. W marcu 1946 roku Sąd Najwyższy uznał, że ustawa o zbrodniach wojennych, uchwalona po fakcie, nie może działać wstecz, i marszałek odzyskał wolność. Krótki okres rządów cywilnych zakończył się po niewyjaśnionej śmierci króla Anandy w czerwcu 1946 roku. W listopadzie 1947 roku związani z Pibulsongkramem oficerowie przeprowadzili zamach stanu, Pridi musiał uciekać z kraju, a 8 kwietnia 1948 roku Pibulsongkram znów został premierem.

Jego druga dyktatura różniła się od pierwszej. Porzucił faszystowską retorykę i oparł się na Stanach Zjednoczonych jako sojusznik w zimnej wojnie. Wysłał tajlandzkich żołnierzy na wojnę koreańską, a w 1954 roku Tajlandia współtworzyła SEATO, dostając w zamian szczodrą pomoc wojskową i gospodarczą. Władzę musiał jednak dzielić z generałami, którzy go przywrócili, zwłaszcza z dowódcą armii Saritem Thanaratem i szefem policji Phao Siyanonem. Przetrwał kilka prób przewrotu. W czerwcu 1951 roku zbuntowani oficerowie marynarki porwali go na okręt Sri Ayutthaya, ten sam, który w 1941 roku ominęła bitwa pod Ko Chang. Lotnictwo zbombardowało okręt, a premier uratował się, płynąc do brzegu.

Po podróży do Stanów Zjednoczonych i Europy w 1955 roku Pibulsongkram zapowiedział demokratyzację: dopuścił tworzenie partii, ogłosił amnestię dla przeciwników politycznych, urządził w Bangkoku „kącik mówców” na wzór londyńskiego Hyde Parku. Wybory z lutego 1957 roku jego partia wygrała jednak dzięki jawnym fałszerstwom, a król Bhumibol Adulyadej nie krył niechęci do premiera, który uważał monarchię za relikt. 16 września 1957 roku Sarit obalił go wojskowym zamachem.

Wygnanie i ocena

Pibulsongkram uciekł do Kambodży, a potem osiadł w Japonii, bo nowe władze nie pozwoliły mu wrócić. W 1960 roku przez pewien czas żył jako mnich buddyjski w Bodh Gaja w Indiach. Zmarł na serce 11 czerwca 1964 roku w Sagamiharze pod Tokio (część źródeł podaje jako miejsce śmierci Tokio). Jego prochy sprowadzono do Bangkoku.

Ocena jego rządów pozostaje sporna. Dla wielu tajskich intelektualistów był oportunistycznym dyktatorem, który zdławił raczkującą demokrację, a w czasie wojny związał kraj z Japonią. Historycy podkreślają faszystowskie wzory jego pierwszych rządów: kult wodza, irredentyzm „wielkiej Tajlandii”, dyskryminację Chińczyków. Biografowie bardziej mu przychylni przypominają, że w 1941 roku wybrał uległość wobec Japonii w położeniu bez wyjścia, że w ostatnim roku rządów osłaniał działających w kraju Wolnych Tajów i że Tajlandia, dzięki postawie Amerykanów, uniknęła po wojnie losu państwa pokonanego. Wiele z jego reform przetrwało: nazwa Tajlandia, powitanie sawatdi, europejski strój i rozpowszechnione w jego czasach danie pad thai. Dla historii drugiej wojny światowej najważniejsze jest to, że jego wojna z Francją z przełomu 1940 i 1941 roku pozwoliła Japonii po raz pierwszy wystąpić jako rozjemca w Azji Południowo-Wschodniej i zbudować wpływy, z których skorzystała w grudniu 1941 roku.