Ba Maw

Ba Maw, nazywany w Birmie z szacunkiem „doktorem Ba Mawem”, był jednym z najzdolniejszych i najbardziej kontrowersyjnych polityków birmańskich XX wieku. Wykształcony w Indiach, Anglii i Francji adwokat zasłynął jako obrońca przywódców chłopskiego powstania przeciw Brytyjczykom, w 1937 roku został pierwszym premierem wydzielonej z Indii Birmy Brytyjskiej, a w 1940 roku trafił do brytyjskiego więzienia za sprzeciw wobec udziału kraju w wojnie. Po japońskim podboju stanął na czele birmańskiej administracji, a 1 sierpnia 1943 roku proklamował niepodległość Państwa Birma, sojusznika Japonii. Dla jednych był patriotą, który wykorzystał wojnę, by wyrwać Birmę spod władzy brytyjskiej, dla innych – kolaborantem, którego „niepodległość” była tylko fasadą japońskiej okupacji.

Rodzina i wykształcenie

Urodził się 8 lutego 1893 roku w Maubin w delcie Irawadi. Pochodził z zamożnej, wykształconej rodziny o korzeniach mońskich i birmańskich. Jego ojciec, Shwe Kye, władał językami europejskimi i w latach siedemdziesiątych XIX wieku towarzyszył birmańskim misjom dyplomatycznym do Europy, wysyłanym jeszcze przez ostatnich królów Birmy. Starszy brat Ba Mawa, Ba Han, został później znanym prawnikiem i leksykografem. Według części biografów Ba Maw wychowywał się w rodzinie chrześcijańskiej, a buddyzm przyjął dopiero jako dorosły, co przeciwnicy wykorzystywali później jako dowód jego politycznego wyrachowania.

Ukończył Rangoon College, w 1917 roku uzyskał stopień magistra na Uniwersytecie w Kalkucie i przez kilka lat wykładał literaturę angielską w Rangunie. Następnie studiował w Anglii, na Uniwersytecie Cambridge i w korporacji prawniczej Gray’s Inn, która w 1923 roku dopuściła go do adwokatury. Doktorat uzyskał na Uniwersytecie w Bordeaux, pisząc po francusku pracę o buddyzmie w Birmie. Tytuł doktora stał się później częścią jego politycznego wizerunku. W 1926 roku poślubił Khin Ma Ma Maw, z którą miał siedmioro dzieci.

Obrońca Saya Sana i droga do władzy

Po powrocie do kraju prowadził praktykę adwokacką w Rangunie. Rozgłos przyniosła mu obrona Saya Sana, przywódcy chłopskiego powstania, które wybuchło w grudniu 1930 roku na tle podatków i rozlało się na znaczną część Birmy. Ba Maw jako główny obrońca nie zdołał uratować Saya Sana przed szubienicą, ale proces uczynił z niego obrońcę sprawy narodowej. W późniejszych wspomnieniach pisał, że władze kolonialne pod pozorem sądów karały tysiące chłopów, którzy nie rozumieli prawa, a wiedzieli tylko, że nie mogą zapłacić podatków.

Na początku lat trzydziestych należał do przeciwników oddzielenia Birmy od Indii, obawiając się, że osobna kolonia dostanie mniej samorządu. Gdy jednak Londyn zdecydował o rozdzieleniu, wszedł do kolonialnego rządu: od 1934 roku był ministrem oświaty. Założył własne ugrupowanie, Sinyetha, czyli Partię Biedaków, odwołujące się do chłopów. 1 kwietnia 1937 roku, gdy weszła w życie nowa konstytucja Birmy Brytyjskiej, został jej pierwszym premierem. Jego koalicyjny rząd był słaby, a fala antyindyjskich zamieszek i strajków w 1938 roku podkopała jego pozycję. 16 lutego 1939 roku parlament uchwalił wotum nieufności i Ba Maw musiał ustąpić.

Blok Wolności i więzienie

Wybuch wojny w Europie we wrześniu 1939 roku Ba Maw uznał za szansę dla Birmy. Jesienią 1939 roku wraz z młodymi radykałami z ruchu Thakin, wśród których był Aung San, utworzył Blok Wolności. Domagał się, by Wielka Brytania przyznała Birmie prawo do niepodległości w zamian za udział w wojnie. W lipcu 1940 roku zrezygnował z mandatu w parlamencie i wezwał rodaków, by nie uczestniczyli w wysiłku wojennym, dopóki Birmie odmawia się wolności. 6 sierpnia 1940 roku został aresztowany na podstawie przepisów o obronie Birmy, a 28 sierpnia skazany na rok więzienia. Wyrok odsiadywał najpierw w Mandalaj, potem w Mogok na północy kraju. W tym czasie Aung San i jego towarzysze potajemnie wyjechali do Japonii, gdzie japoński wywiad szkolił ich na przyszłych dowódców birmańskiego wojska.

Pod okupacją japońską

W grudniu 1941 roku Japończycy wkroczyli do Birmy, a w marcu 1942 roku zajęli Rangun. W kwietniu 1942 roku, w zamieszaniu brytyjskiego odwrotu, Ba Maw uciekł z więzienia w Mogok i wraz z żoną ukrywał się w górach, a w drugiej połowie maja nawiązał kontakt z Japończykami. Szukali oni birmańskiego polityka o znanym nazwisku, który mógłby kierować administracją, i wybrali jego zamiast młodych przywódców Armii Niepodległości Birmy. Po zakończeniu kampanii birmańskiej Ba Maw został w czerwcu 1942 roku szefem administracji cywilnej, a 1 sierpnia 1942 roku stanął na czele birmańskiego rządu centralnego, podporządkowanego japońskiemu zarządowi wojskowemu.

Gdy wojna zaczęła się obracać przeciw Japonii, Tokio postanowiło przyspieszyć przyznanie Birmie niepodległości. W styczniu 1943 roku premier Hideki Tōjō zapowiedział ją w parlamencie, a w marcu Ba Maw na czele delegacji pojechał do Tokio, gdzie przyjął go cesarz Hirohito. 8 maja 1943 roku stanął na czele Komitetu Przygotowawczego Niepodległości, a 1 sierpnia 1943 roku ogłosił niepodległość Państwa Birma i przyjął tytuł Naingngandaw Adipadi, najwyższego przywódcy państwa, łącząc go z urzędem premiera. Tego samego dnia Birma zawarła sojusz z Japonią i wypowiedziała wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii.

Ustawa zasadnicza dawała mu niemal nieograniczoną władzę, a otoczenie budowało wokół niego dworski ceremoniał. W rzeczywistości jego swobodę ograniczało tajne porozumienie wojskowe, które dawało japońskiej armii pełną swobodę działania w kraju. W listopadzie 1943 roku Ba Maw uczestniczył w Tokio w Konferencji Wielkiej Azji Wschodniej, obok Wang Jingweia, José P. Laurela z Filipin i przedstawicieli Mandżukuo oraz Tajlandii. W przemówieniu mówił o „wołaniu azjatyckiej krwi”, które łączy narody Azji. Stał się jednym z najbardziej wymownych głosów japońskiej propagandy „Wielkiej Azji Wschodniej”.

Zarazem coraz częściej spierał się z japońskimi wojskowymi o rekwizycje, przymusową pracę i samowolę żandarmerii. Część oficerów Armii Obszaru Birma chciała go zastąpić U Nu, który jednak odmówił udziału w spisku i ostrzegł Ba Mawa. W kwietniu 1944 roku japoński oficer wywiadu, działający według japońskich ustaleń z inspiracji jednego z wyższych oficerów sztabu, próbował go zabić, ale zamach udaremniła ochrona. Mimo to Ba Maw trwał przy sojuszu, przekonany, że tylko on chroni Birmę przed powrotem kolonializmu.

Upadek Państwa Birma i ucieczka do Japonii

Klęska Japończyków pod Imphalem i Kohimą w 1944 roku przesądziła o losie jego państwa. 27 marca 1945 roku Birmańska Armia Narodowa Aung Sana, formalnie podległa rządowi Ba Mawa, zwróciła się przeciw Japończykom i przeszła na stronę aliantów. W kwietniu 1945 roku, gdy Brytyjczycy zbliżali się do Rangunu, Ba Maw wraz z Japończykami i resztkami rządu ewakuował się na południe, w rejon Mulmejnu. Państwo Birma przestało w praktyce istnieć. Po kapitulacji Japonii, za radą japońskiego ambasadora, Ba Maw w drugiej połowie sierpnia 1945 roku przedostał się przez Tajlandię do Tokio.

W Japonii ukrywał się kilka miesięcy pod fałszywą tożsamością w buddyjskiej świątyni w górskiej wsi Ishiuchi w prefekturze Niigata, gdzie uczył miejscowych angielskiego. W styczniu 1946 roku sam zgłosił się do amerykańskich władz okupacyjnych w Tokio i trafił do więzienia Sugamo. Ponieważ rząd brytyjski postanowił pójść na ugodę z birmańskimi nacjonalistami i nie ścigać współpracowników Japończyków, pod koniec lipca 1946 roku Ba Maw został zwolniony i w sierpniu wrócił do Birmy.

Po wojnie

W kraju, który przygotowywał się do niepodległości, nie odzyskał dawnej pozycji. Aung San, wówczas przywódca Antyfaszystowskiej Ligi Wolności Ludu, zaproponował mu podobno współpracę, ale Ba Maw odrzucił ją i odbudował własną partię Mahabama jako ugrupowanie opozycyjne. Po zabójstwie Aung Sana i kilku członków jego rządu 19 lipca 1947 roku został na krótko aresztowany jako jeden z podejrzanych, lecz wobec braku dowodów go zwolniono. Birma uzyskała niepodległość 4 stycznia 1948 roku, ale Ba Maw pozostał na marginesie życia politycznego i nigdy więcej nie sprawował urzędu.

Po przejęciu władzy przez generała Ne Wina w 1962 roku, jak wielu znanych polityków dawnej epoki, został osadzony w więzieniu bez wyroku sądowego. Przebywał w nim od około 1966 roku do lutego 1968 roku. W tym czasie zdołał przemycić za granicę rękopis wspomnień, wydanych w 1968 roku przez Yale University Press jako „Breakthrough in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946”. Książka, pisana z perspektywy człowieka, który do końca uważał swój wybór za słuszny, jest jednym z najważniejszych świadectw o japońskiej okupacji Birmy: bronił w niej idei azjatyckiej niepodległości, a zarazem ostro opisywał arogancję i okrucieństwo japońskich wojskowych. Zmarł 29 maja 1977 roku w Rangunie, według części źródeł dzień wcześniej.

Znaczenie

Ba Maw należał do grupy azjatyckich polityków – obok Wang Jingweia w Chinach, José P. Laurela na Filipinach czy Subhasa Czandry Bosego w Indiach – którzy w czasie II wojny światowej związali się z Japonią, licząc, że jej zwycięstwo nad mocarstwami kolonialnymi przyniesie wolność ich narodom. Jego Państwo Birma było w praktyce zależne od japońskiej armii i nie zdobyło uznania poza kręgiem państw Osi i ich satelitów. Wojsko i administracja, które powstały pod jego rządami, przyspieszyły jednak koniec brytyjskiego panowania: to z nich wyrosły siły, które w 1945 roku obróciły się przeciw Japończykom, a po wojnie wymusiły na Londynie szybkie ustępstwa. W historii Mjanmy Ba Maw pozostaje postacią dwuznaczną – pierwszym szefem rządu kraju i pierwszą „głową niepodległego państwa”, a zarazem symbolem kolaboracji z okupantem, który przyniósł Birmie wojnę, głód i zniszczenia.