Japonia wkracza do Indochin Francuskich

22 września 1940 roku po południu w Hanoi generał Maurice Martin, dowódca wojsk francuskich w Indochinach Francuskich, i japoński generał major Issaku Nishihara, szef japońskiej misji wojskowej w kolonii, podpisali porozumienie wojskowe. Francja Vichy zgadzała się, by w Tonkinie, północnej części kolonii, stacjonowało do 6000 japońskich żołnierzy, by Japończycy korzystali z kilku tamtejszych lotnisk i by przez Tonkin przechodziły ich wojska walczące w Chinach. Do upływu japońskiego ultimatum zostało około siedmiu i pół godziny. Kilka godzin później, dokładnie o 22.00 czasu miejscowego, kolumny japońskiej 5 Dywizji, stojącej w chińskiej prowincji Kuangsi, przekroczyły granicę pod fortem Đồng Đăng i ruszyły na Lạng Sơn. Ich dowódca nie zamierzał czekać na pokojowe wejście, które przewidywało porozumienie. Tak zaczęły się czterodniowe walki, po których Japonia stanęła w północnych Indochinach.

Często podaje się, że tego dnia Japończycy „zajęli Indochiny Francuskie”, a miejscowi francuscy urzędnicy stali się już tylko figurantami. To uproszczenie. We wrześniu 1940 roku japońskie wojska weszły jedynie do Tonkinu, i to w ograniczonej liczbie. Francuska administracja, armia i policja działały dalej w całej kolonii, a gubernator generalny admirał Jean Decoux rządził nią do 9 marca 1945 roku, kiedy Japończycy obalili ją siłą. Japonia zyskała jednak to, czego potrzebowała: zamknięcie granicy z Chinami, bazy w Tonkinie i pierwszy przyczółek w Azji Południowo-Wschodniej.

Kolej z Hajfongu

Od 1937 roku Japonia prowadziła w Chinach wojnę, której nie umiała zakończyć. Po utracie wybrzeża rząd Czang Kaj-szeka w Chongqingu dostawał broń i paliwo z zagranicy kilkoma drogami, a najważniejsza z nich prowadziła przez Indochiny Francuskie: towary wyładowywano w porcie Hajfong, skąd kolej szła przez Hanoi i Lào Cai do Kunmingu, stolicy prowincji Junnan. Druga odnoga, z Hanoi przez Lạng Sơn, dochodziła do granicy Kuangsi. Francuzi, nie chcąc drażnić Japonii, formalnie ograniczali tranzyt broni, ale ruch trwał, bo zarabiali na nim także kupcy francuscy, brytyjscy i amerykańscy. Japończycy zajęli w listopadzie 1939 roku Nanning i dotarli do przełęczy granicznej w Kuangsi, a ich lotnictwo bombardowało tory w Junnanie, lecz linii z Hajfongu do Kunmingu nie przecięli.

Rozstrzygnięcie przyniosła klęska Francji w Europie. W połowie czerwca 1940 roku władze Indochin zakazały wywozu do Chin broni, paliwa i ciężarówek, a gdy 19 czerwca Japonia zażądała w ciągu doby zamknięcia granicy i wpuszczenia swoich obserwatorów, gubernator generalny generał Georges Catroux 20 czerwca ustąpił, nie pytając rządu o zgodę. Wiedział, że kolonia nie dostanie pomocy ani z Francji, która właśnie prosiła o rozejm, ani z Wielkiej Brytanii, do której daremnie się zwracał. 29 czerwca przybyła do Hanoi misja Nishihary, a japońskie żądania szybko rosły: od nadzoru nad granicą do lotnisk i prawa przemarszu wojsk.

Rząd marszałka Philippe’a Pétaina uznał samowolę Catroux za niedopuszczalną i dekretem z 25 czerwca wyznaczył na jego miejsce wiceadmirała Jeana Decoux, dowódcę francuskiej eskadry na Dalekim Wschodzie. Decoux objął urząd 20 lipca. Catroux zamiast wrócić do Francji, przyłączył się do Charles’a de Gaulle’a. Nowy gubernator wiedział, że kolonii nie obroni: miał około 32 tysięcy żołnierzy regularnych i kilkanaście tysięcy pomocniczych, przestarzałą artylerię i niespełna sto samolotów. Liczył jednak, że opór wystarczy, by Japonia nie zaryzykowała otwartej wojny, i namawiał Vichy do odrzucenia żądań.

Negocjacje pod presją

W Tokio decyzja już zapadła. Program drugiego rządu księcia Fumimaro Konoe, przyjęty pod koniec lipca, przewidywał wymuszenie na Indochinach przerwania tranzytu dla Chin, prawa przemarszu i korzystania z lotnisk, a w razie potrzeby użycie siły. Już w czerwcu minister spraw zagranicznych Hachirō Arita ogłosił, że los mórz południowych jest przedmiotem „poważnej troski” Japonii. Jego następca Yōsuke Matsuoka prowadził rozmowy z ambasadorem Francji w Tokio Charles’em Arsène-Henrym. 30 sierpnia 1940 roku obaj podpisali porozumienie: Francja uznała „pierwszeństwo” japońskich interesów na Dalekim Wschodzie i zgodziła się udzielić japońskim wojskom ułatwień w Tonkinie na czas wojny z Chinami, a Japonia uznała francuską suwerenność nad Indochinami i ich integralność. Szczegóły mieli ustalić na miejscu wojskowi.

Rozmowy Martina z Nishiharą zaczęły się w Hanoi 3 września i szły ciężko. Decoux grał na zwłokę, prosił Amerykanów i Brytyjczyków o broń, a Vichy na próżno zabiegało, by Niemcy powściągnęły japońskiego partnera. Japońska armia była podzielona. Sztab generalny w Tokio chciał wejścia pokojowego, ale szef jego wydziału operacyjnego, generał major Kyōji Tominaga, ten sam, który rok wcześniej forsował atak na Nanning, wysłany teraz do Indochin, wraz z oficerami Armii Obszaru Chin Południowych generała porucznika Rikichiego Andō dążył do pokazu siły. 6 września batalion japońskiej 22 Armii przekroczył granicę pod Đồng Đăng. Japończycy tłumaczyli to pomyłką w terenie, Francuzi przerwali rozmowy. Tominaga zażądał wpuszczenia nie 6, lecz 25 tysięcy żołnierzy. 18 i 19 września Japończycy postawili ultimatum: jeśli porozumienie nie zostanie zawarte, ich wojska wejdą do Indochin o północy z 22 na 23 września czasu tokijskiego, czyli o 22.00 czasu Hanoi. Decoux zażądał zmniejszenia japońskiego kontyngentu i 21 września Nishihara, z poparciem cesarskiej kwatery głównej, wrócił do liczby 6000 żołnierzy. Nazajutrz Martin i Nishihara podpisali układ.

W części zestawień mowa o porozumieniu „Decoux–Nishihara”. Decoux je zatwierdził, ale podpisy złożyli Martin i Nishihara, i pod ich nazwiskami znają je historycy (w Japonii jako porozumienie Nishihara–Martin). Część opracowań datuje układ na 20 września, gdy uzgodniono jego treść. Przewidywał on stacjonowanie do 6000 Japończyków w Tonkinie na północ od Rzeki Czerwonej, korzystanie z trzech lub czterech lotnisk (źródła różnią się w szczegółach, wymieniają m.in. Gia Lâm pod Hanoi, Lào Cai i Phủ Lạng Thương), przemarsz przez Tonkin do Junnanu do 25 tysięcy żołnierzy oraz przewiezienie przez Hajfong jednej dywizji z Kuangsi. Pierwsze oddziały miały przybyć morzem: już 5 września utworzono Indochińską Armię Ekspedycyjną generała majora Takumy Nishimury, a jej konwój czekał u wybrzeży Hajnanu.

Atak pod Đồng Đăng i Lạng Sơn

Wiadomość o podpisaniu porozumienia dotarła do dowództw o 21.00. Mimo to o 22.00 dowódca 5 Dywizji generał porucznik Aketo Nakamura posłał swoje kolumny przez granicę w trzech miejscach. Japońskie źródła podają tę samą chwilę jako północ 23 września, bo liczą czas tokijski. Nakamura miał za sobą przyzwolenie przełożonych. Tominaga, niezadowolony, że układ zawarto na skromniejszych warunkach, niż żądał, wyjechał, nie wydając rozkazu wstrzymania natarcia. Dowództwo Armii Obszaru Chin Południowych zignorowało telegram ze sztabu generalnego o zaniechaniu przemarszu lądem, bo nie miał formy rozkazu cesarskiej kwatery głównej, a Nakamura zlekceważył wiadomość Nishihary o zawarciu porozumienia.

Francuzi mieli rozkaz bronić się przed każdym, kto przekroczy granicę bez zgody. Pod Đồng Đăng wywiązała się wymiana ognia, która w nocy objęła kolejne posterunki. Rankiem 23 września Japończycy zaatakowali fort Đồng Đăng. Około 11.00 obrona upadła, a jej dowódca poległ. Tego dnia rząd Vichy zaprotestował w Tokio przeciwko złamaniu porozumienia, a sztab generalny nocą wydał formalny rozkaz wstrzymania natarcia. Zezwolił jednak na „lokalne” działania samoobrony, a 5 Dywizja zinterpretowała je szeroko i szła dalej. 23 września amerykański sekretarz stanu Cordell Hull oświadczył, że Stany Zjednoczone nie uznają zmiany status quo w Indochinach, wymuszonej groźbą.

Główne walki toczyły się wokół Lạng Sơn, węzła kolejowego i drogowego kilkanaście kilometrów od granicy, gdzie stała 2 Brygada Dywizji Tonkińskiej generała Germaina Mennerata, około 5 tysięcy ludzi z piechoty kolonialnej, strzelców tonkińskich i 5 Pułku Piechoty Legii Cudzoziemskiej. Japończycy, liczniejsi, z czołgami i wsparciem lotnictwa, okrążyli miasto. Francuskie dowództwo, zmylone meldunkami wywiadu o zmęczeniu przeciwnika, nie zdołało ich powstrzymać, a część żołnierzy miejscowych zbiegła. 25 września rano, po ostrzale artyleryjskim, Mennerat zameldował, że pozycji nie da się utrzymać, i za zgodą Martina skapitulował. Przed złożeniem broni Francuzi wrzucili do rzeki zamki swoich dział kalibru 155 milimetrów. W niewoli znalazł się m.in. batalion Legii, w którym służyło 179 Niemców i Austriaków; Japończycy bezskutecznie namawiali ich do zmiany strony.

Również 25 września Decoux, przekonany, że dalszy opór kosztowałby Francję całą kolonię, nakazał zaprzestanie walki, a z Tokio nadszedł rozkaz wstrzymania ognia. Niektóre kalendaria podają, że tego dnia 5 Dywizja „wkroczyła do Hanoi”. Źródła tego nie potwierdzają: 25 września dywizja zajęła Lạng Sơn i na tym się zatrzymała. Japońskie garnizony stanęły w Hanoi i na pobliskim lotnisku Gia Lâm dopiero po ustaniu walk, na mocy porozumienia.

Desant pod Hajfongiem

Konwój Nishimury, który 24 września stanął w Zatoce Tonkińskiej, nie dostał od Francuzów zgody na wyładunek w porcie. Rankiem 24 września samoloty z lotniskowca Hiryū zaczęły rozpoznawcze i zastraszające przeloty nad francuskimi pozycjami na wybrzeżu. Wysłannik Decoux pojechał na rozmowy na okręt japoński, ale baterie nadbrzeżne miały rozkaz otwierać ogień do każdego, kto będzie próbował lądować. 26 września około 3.30 Japończycy, około 4500 żołnierzy z kilkunastoma czołgami, wylądowali na plaży Đồng Tắc na południe od Hajfongu i ruszyli na miasto (niektóre chronologie podają tu 25 września). Około 6.30 japońskie lotnictwo zbombardowało Hajfong, zabijając według źródeł francuskich 37 cywilów. Francuzi się nie bronili i wieczorem 26 września walki ustały.

Japończycy zajęli lotnisko Gia Lâm, stację w Lào Cai na granicy z Junnanem i Phủ Lạng Thương na linii z Hanoi do Lạng Sơn, a w Hajfongu i Hanoi rozmieścili około 900 i 600 żołnierzy. Bilans strat jest niepewny. Szczegółowe sprawozdanie 5 Dywizji podaje 71 zabitych i 230 rannych po stronie japońskiej (inny japoński dokument 67 zabitych i 205 rannych). Straty przeciwnika japońskie raporty szacowały na 408 zabitych i 2216 wziętych do niewoli żołnierzy francuskich i indochińskich, a zachodnie opracowania podają straty francuskie rzędu 800–900 ludzi.

Kara bez skutków

W Tokio wejście do Indochin, które miało być pokojowe, uznano za skandal. Nishihara wysłał do wiceministrów wojny i marynarki depeszę: „Dowództwo w rozsypce, utraciliśmy zaufanie w kraju i za granicą”. Minister wojny generał Hideki Tōjō, który wcześniej zgodził się na przygotowania do wkroczenia siłą, teraz potraktował samowolę jako naruszenie cesarskich prerogatyw dowodzenia. Tominaga, odwołany 25 września, stracił stanowisko w sztabie generalnym, Andō i Nakamura przeszli do rezerwy, ukarano też innych oficerów. Wszyscy wrócili później do służby. 5 października Japończycy oficjalnie przeprosili za „incydent w Lạng Sơn”, uwolnili jeńców i zwrócili miasto Francuzom.

Celu jednak dopięli. Kolej z Hajfongu do Kunmingu została zamknięta dla dostaw do Chin, a Japonia dostała lotniska, z których mogła bombardować Junnan. Jesienią Japończycy wycofali się z Nanningu i południowego Kuangsi, którego po zamknięciu granicy indochińskiej nie musieli już trzymać. W Indochinach zaczęły się kłopoty Francuzów z miejscową ludnością. Wietnamscy nacjonaliści z Armii Odrodzenia Narodowego, którzy weszli do Tonkinu u boku Japończyków, zostali przez nich porzuceni, gdy Lạng Sơn wrócił do Francuzów, a powstanie komunistów w okręgu Bắc Sơn pod koniec września Francuzi stłumili.

Miejsce w wojnie

Wejście do Tonkinu było pierwszym krokiem Japonii w Azji Południowo-Wschodniej i pokazało, jak słaba stała się Francja Vichy w swoich koloniach. Zbiegło się w czasie z decyzjami, które przesądziły o stosunkach z Ameryką. 26 września prezydent Franklin Delano Roosevelt ogłosił embargo na wywóz złomu żelaza i stali do Japonii (od 16 października), a 27 września Japonia podpisała w Berlinie z Niemcami i Włochami pakt trzech. W październiku Wielka Brytania ponownie otworzyła Drogę Birmańską, która stała się główną drogą pomocy dla Chin.

Słabość Francji wykorzystała też Tajlandia. Na przełomie 1940 i 1941 roku wojna francusko-tajlandzka zakończyła się, mimo francuskiego zwycięstwa morskiego pod Ko Chang, utratą części Laosu i Kambodży, wymuszoną japońską „mediacją”. W lipcu 1941 roku Japonia weszła do południowych Indochin, co Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Holandia uznały za przygotowanie do ataku na Malaje i Indie Holenderskie i odpowiedziały zamrożeniem japońskich aktywów i embargiem na ropę. Z baz w Indochinach Japończycy w grudniu 1941 roku uderzyli na Malaje, a ich lotnictwo zatopiło brytyjskie okręty Prince of Wales i Repulse.

Francuska administracja przetrwała do zamachu z 9 marca 1945 roku, kiedy Japończycy internowali Decoux i francuskich żołnierzy, a cesarz Bảo Đại ogłosił niepodległość Wietnamu pod japońską kuratelą. Podwójne panowanie francuskie i japońskie, japońskie rekwizycje ryżu i alianckie bombardowania przyczyniły się do klęski głodu w północnym Wietnamie w latach 1944–1945, której ofiary szacuje się na od kilkuset tysięcy do dwóch milionów ludzi. Po kapitulacji Japonii władzę przejął Việt Minh, a powrót Francuzów doprowadził w 1946 roku do wojny indochińskiej.