Jean Decoux

Jean Decoux był francuskim oficerem marynarki, który w czerwcu 1940 roku, w chwili klęski Francji, dowodził jej niewielką eskadrą na Dalekim Wschodzie. Rząd marszałka Pétaina powierzył mu Indochiny Francuskie, największą i najbogatszą kolonię w Azji, i przez prawie pięć lat Decoux rządził nią w imieniu Vichy, otoczony przez wojska japońskie. Jego polityką było ustępować Japonii w sprawach wojskowych i gospodarczych, by zachować francuską administrację, flagę i armię. Zgodził się na wejście Japończyków do Tonkinu we wrześniu 1940 roku i do południowych Indochin w lipcu 1941 roku, co dało Japonii bazy do ataku na Malaje. Wprowadzał w kolonii prawa Vichy i prześladował gaullistów, a zarazem rozbudził wśród Wietnamczyków, Khmerów i Laotańczyków poczucie własnej tożsamości. Jego władza skończyła się 9 marca 1945 roku japońskim zamachem. Dla jednych był człowiekiem, który w beznadziejnym położeniu ocalił francuską obecność w Indochinach, dla innych kolaborantem.

Marynarz z Bordeaux

Urodził się 5 maja 1884 roku w Bordeaux, w rodzinie pochodzącej z Górnej Sabaudii, jako najmłodsze z trojga dzieci. W 1901 roku, w wieku siedemnastu lat, wstąpił do szkoły marynarki wojennej École navale. Przeszedł zwykłą drogę oficera floty: w 1906 roku został chorążym marynarki, w 1913 roku porucznikiem marynarki, w 1920 roku komandorem podporucznikiem, w 1923 roku komandorem porucznikiem, a w 1929 roku komandorem. Służył na okrętach na wielu morzach świata, co opisał później we wspomnieniach. W 1935 roku awansował na kontradmirała, a w 1938 roku objął dowództwo sektora obrony Tulonu i został wiceadmirałem.

13 stycznia 1939 roku prezydent Albert Lebrun mianował go dowódcą francuskich sił morskich na Dalekim Wschodzie. 12 maja 1939 roku Decoux podniósł swoją flagę na krążowniku Lamotte-Picquet w Sajgonie, otrzymując zarazem stopień wiceadmirała eskadry. Jego siły były skromne: stary krążownik, kilka awizo, okręty podwodne i kanonierki rzeczne. W czerwcu 1939 roku osobiście kierował poszukiwaniami okrętu podwodnego Phénix, który zatonął z całą załogą podczas ćwiczeń u wybrzeży Indochin.

Gubernator w okrążeniu

Klęska Francji w czerwcu 1940 roku postawiła Indochiny w położeniu bez wyjścia. Japonia, od trzech lat walcząca w Chinach, zażądała zamknięcia granicy, przez którą koleją z Hajfongu do Kunmingu płynęła pomoc dla Czang Kaj-szeka. Gubernator generalny generał Georges Catroux 20 czerwca ustąpił na własną rękę, nie pytając rządu. Rząd marszałka Philippe’a Pétaina, który dwa dni później podpisał rozejm z Niemcami, dekretem z 25 czerwca odwołał Catroux i wyznaczył na jego miejsce Decoux. Admirał objął urząd 20 lipca 1940 roku, gdy we Francji powstał już rząd w Vichy. Catroux przeszedł do Charles’a de Gaulle’a.

Według własnej relacji Decoux początkowo myślał o kontynuowaniu walki u boku Brytyjczyków, ale uznał, że kolonia, odcięta od Francji i otoczona przez Japonię, nie ma na to sił. Związał się z Vichy, z którym łączyło go zaufanie admirała François Darlana, dowódcy floty. Na miejscu zastał japońską misję wojskową generała majora Issaku Nishihary i coraz dalej idące żądania: lotnisk, prawa przemarszu, stacjonowania wojsk. Wzywał Vichy do ich odrzucenia, licząc, że stanowczość odstraszy Japonię. Tymczasem 30 sierpnia 1940 roku w Tokio Francja uznała „pierwszeństwo” japońskich interesów na Dalekim Wschodzie w zamian za uznanie swojej suwerenności nad Indochinami.

Decoux grał na zwłokę, szukał broni w Stanach Zjednoczonych i pomocy u brytyjskich konsulów, ale nic nie dostał. Pod groźbą japońskiego ultimatum zatwierdził porozumienie, które 22 września 1940 roku podpisali w Hanoi generał Maurice Martin i Nishihara: do 6000 japońskich żołnierzy w Tonkinie, lotniska, prawo przemarszu. Kilka godzin później japońska 5 Dywizja, nie czekając na pokojowe wejście, uderzyła przez granicę pod Lạng Sơn. Po trzech dniach walk 25 września Decoux kazał przerwać opór, by nie stracić całej kolonii. Japończycy przeprosili za „incydent”, ale zostali w Tonkinie, a granica z Chinami została zamknięta.

Między Tokio a Bangkokiem

Słabość Francji wykorzystała Tajlandia premiera Plaeka Pibulsongkrama, która zażądała zwrotu ziem w Laosie i Kambodży utraconych na rzecz Francji na przełomie XIX i XX wieku. Od listopada 1940 roku trwały walki graniczne. Decoux zdecydował się na kontratak i 17 stycznia 1941 roku francuska eskadra rozbiła flotę tajlandzką w bitwie pod Ko Chang, co było jednym z nielicznych francuskich zwycięstw w tej wojnie. Nic to nie dało. Japonia narzuciła się jako „mediator” i na mocy traktatu podpisanego w Tokio 9 maja 1941 roku Francja musiała oddać Tajlandii prowincje na zachodzie Kambodży i laotańskie ziemie na prawym brzegu Mekongu.

Japońskie żądania nie ustawały. W maju 1941 roku Indochiny przyznały Japonii klauzulę najwyższego uprzywilejowania i zobowiązały się do dostaw ryżu, kauczuku i rud. W lipcu 1941 roku Vichy, pod presją Tokio i bez wsparcia Niemiec, zgodziło się na wspólną obronę kolonii i wejście japońskich wojsk do południowych Indochin. Decoux musiał to wykonać. Z lotnisk wokół Sajgonu japońskie samoloty w grudniu 1941 roku zatopiły brytyjskie okręty Prince of Wales i Repulse u wybrzeży Malajów. Indochiny, formalnie wciąż francuskie, stały się zapleczem japońskiej wojny na Pacyfiku, w której Francja Vichy oficjalnie nie brała udziału.

Rewolucja narodowa w kolonii

W polityce wewnętrznej Decoux przeniósł do Indochin „rewolucję narodową” marszałka Pétaina. Kult marszałka, ruchy młodzieżowe i sportowe, hasła pracy, rodziny i ojczyzny miały związać kolonię z Francją i przeciwstawić się propagandzie japońskiej, która głosiła „Azję dla Azjatów”. Jednocześnie Decoux zabiegał o miejscowe elity. Wprowadził do administracji więcej Wietnamczyków, zrównał ich pensje z francuskimi na tych samych stanowiskach i utworzył doradczą Radę Federalną, w której zasiadali przedstawiciele ludów Indochin. Popierał podkreślanie odrębności wietnamskiej, khmerskiej i laotańskiej, by osłabić wpływy tajlandzkie i japońskie. Wielu ludzi, którzy wtedy zdobyli doświadczenie w administracji i organizacjach młodzieżowych, znalazło się potem w ruchach niepodległościowych.

Druga strona jego rządów była mroczna. Decoux wprowadził w Indochinach ustawodawstwo Vichy: statut Żydów, usuwanie ze służby wolnomularzy i ściganie zwolenników de Gaulle’a. Ponad sto osób internowano bez wyroku, kilkuset urzędników zwolniono, a sądy wojskowe skazywały tych, którzy próbowali przedostać się do aliantów. Schwytanych gaullistów trzymano w celach przykutych za nogi do żelaznej sztaby, co później gorzko przezwano „barre de l’Indochine”, w nawiązaniu do tytułu jego wspomnień. Wśród skazanych na ciężkie roboty był Pierre Boulle, przyszły autor „Mostu na rzece Kwai”. Wietnamskie powstania przeciwko Francuzom z jesieni 1940 roku, w Tonkinie i Kochinchinie, zostały stłumione z wielką surowością.

Upadek

Gdy wojna zaczęła się odwracać, Decoux próbował nawiązać kontakt z Francuzami w Algierze, ale dla de Gaulle’a był człowiekiem Pétaina. W 1944 roku, po wyzwoleniu Francji, uznał władzę Rządu Tymczasowego, lecz Paryż nie ufał mu i potajemnie powierzył kierowanie ruchem oporu w Indochinach generałowi Eugène’owi Mordantowi. W kolonii, bombardowanej teraz przez Amerykanów, istniały w praktyce dwa ośrodki francuskiej władzy. 6 stycznia 1944 roku w wypadku samochodowym zginęła żona Decoux, Suzanne.

Japończycy, obawiając się alianckiego desantu i francuskiego przejścia na stronę aliantów, postanowili skończyć z francuską administracją. 9 marca 1945 roku wieczorem ambasador Shun’ichi Matsumoto przedstawił Decoux ultimatum: wszystkie siły i władze Indochin miały przejść pod japońskie dowództwo. Decoux odmówił. Tej samej nocy Japończycy w zamachu stanu zaatakowali francuskie garnizony, a gubernatora internowali w Lộc Ninh w Kochinchinie. Cesarz Bảo Đại ogłosił niepodległość Wietnamu pod japońską kuratelą. W północnym Wietnamie trwał wtedy głód, który pochłonął według różnych szacunków od kilkuset tysięcy do dwóch milionów ofiar. Jego przyczyną były japońskie rekwizycje, alianckie bombardowania szlaków z południa i klęski nieurodzaju; administracji Decoux zarzuca się, że nie zrobiła dość, by mu zapobiec.

Proces i wspomnienia

Po kapitulacji Japonii Decoux został uwolniony, ale z rozkazu de Gaulle’a na początku października 1945 roku odesłano go do Francji, gdzie go aresztowano i oskarżono o kolaborację przed Wysokim Trybunałem Sprawiedliwości. Według jego biografów przetrzymywany w areszcie domowym padł ofiarą napadu byłych partyzantów, którzy go pobili i torturowali, i długo leczył się w szpitalu wojskowym. W 1949 roku postępowanie umorzono, a admirałowi przywrócono stopień i uprawnienia. Wydał wtedy wspomnienia „À la barre de l’Indochine” (1949), w których bronił swojej polityki, a potem książki o latach na morzu. Zmarł 21 października 1963 roku w Paryżu i został pochowany w Annecy.

Ocena

Decoux nie miał w 1940 roku dobrego wyboru. Kolonia bez floty, lotnictwa i pomocy z zewnątrz nie mogła obronić się przed Japonią, a wojna oznaczałaby jej utratę. Jego obrońcy podkreślają, że dzięki ustępstwom Francja zachowała Indochiny do 1945 roku, a ich ludność uniknęła bezpośredniej japońskiej okupacji. Krytycy przypominają, że te ustępstwa dały Japonii bazy do wojny przeciw aliantom, że admirał wiernie wprowadzał prawa i represje Vichy i że jego rządy pomogły rozbudzić nacjonalizm, który po 1945 roku zwrócił się przeciw Francji. Wejście Japończyków do Indochin, które firmował, było jednym z kroków prowadzących do amerykańskiego embarga naftowego i wojny na Pacyfiku, a upadek jego władzy w marcu 1945 roku otworzył drogę do rewolucji Việt Minhu i wojny indochińskiej.