Nobuaki Makino

Nobuaki Makino był jednym z ostatnich ludzi epoki Meiji, którzy dożyli klęski Japonii w 1945 roku. Syn współtwórcy nowoczesnego państwa japońskiego, dyplomata i minister, w 1919 roku w Paryżu w imieniu Japonii zaproponował wpisanie do paktu Ligi Narodów zasady równości ras. Przez kolejne kilkanaście lat, jako minister dworu cesarskiego, a potem strażnik pieczęci, był najbliższym doradcą młodego cesarza Hirohito. Uchodził za symbol „starych liberałów” z dworu, zwolenników porozumienia z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi, i właśnie dlatego radykalni nacjonaliści i młodzi oficerowie dwa razy próbowali go zabić. Jego zięciem był powojenny premier Shigeru Yoshida, a prawnukiem premier Tarō Asō.

Syn Ōkubo

Urodził się 24 listopada 1861 roku w Kagoshimie, stolicy hanu Satsuma, jako drugi syn samuraja Toshimichiego Ōkubo, jednego z trzech wielkich przywódców restauracji Meiji. Wkrótce po narodzinach został adoptowany przez krewnego ojca, Kichinojō Makino, i nosił jego nazwisko, choć wychowywał się w domu Ōkubo, bo przybrany ojciec zginął w 1868 roku w wojnie domowej Boshin. W 1871 roku jedenastoletni chłopiec wyjechał z ojcem i starszym bratem z misją Tomomiego Iwakury, która objeżdżała Stany Zjednoczone i Europę. Został w Ameryce jako uczeń i chodził do szkoły w Filadelfii. Wrócił w 1874 roku i podjął studia w szkole Kaisei, z której wyrósł Uniwersytet Tokijski. W maju 1878 roku jego ojca zamordowali w Tokio samurajscy zamachowcy, a pod koniec tego roku zmarła matka.

Studiów nie skończył. W 1879 roku przeszedł do ministerstwa spraw zagranicznych i w 1880 roku wyjechał do poselstwa w Londynie. Tam w 1882 roku poznał Hirobumiego Itō, który badał w Europie ustroje konstytucyjne. Znajomość z Itō, a potem z jego następcą w obozie umiarkowanych, Kinmochim Saionjim, ukształtowała całą karierę Makino. W 1885 roku towarzyszył Itō w misji do Chin, gdzie obserwował rokowania z Li Hongzhangiem. Później był urzędnikiem rady stanu i biura legislacyjnego, sekretarzem premiera Kiyotaki Kurody, gubernatorem prefektur Fukui (od 1891 roku) i Ibaraki (od 1892 roku), a od 1893 roku wiceministrem oświaty. W 1887 roku ożenił się z Mineko, córką gubernatora Michitsune Mishimy.

Dyplomata i minister

W 1897 roku Makino został posłem w Rzymie, a w 1898 roku w Wiedniu, z akredytacją także w Szwajcarii. Według japońskich biografów pozostał w Austro-Węgrzech do 1906 roku, choć niektóre opracowania podają krótszy okres. Z Wiednia obserwował wojnę rosyjsko-japońską, zbierał wiadomości o Rosji i starał się przeciwdziałać popularnemu w Europie hasłu „żółtego niebezpieczeństwa”. Z tych lat wyniósł podziw dla brytyjskiej monarchii konstytucyjnej, której dwór umiał pozostawać ponad polityką.

W marcu 1906 roku objął tekę ministra oświaty w pierwszym rządzie Saionjiego. Przeprowadził wydłużenie obowiązkowej nauki z czterech do sześciu lat i w 1907 roku zorganizował pierwszą państwową wystawę sztuki, Bunten. W listopadzie tego roku otrzymał tytuł barona. Po upadku gabinetu w lipcu 1908 roku wszedł do Tajnej Rady, a w drugim rządzie Saionjiego (1911–1912) był ministrem rolnictwa i handlu. W lutym 1913 roku został ministrem spraw zagranicznych w gabinecie admirała Gonnohyōe Yamamoto. Musiał wtedy zmierzyć się ze sprawą, która miała go zajmować i w Paryżu: w maju 1913 roku Kalifornia uchwaliła ustawę zakazującą nabywania ziemi cudzoziemcom, którzy nie mogli uzyskać obywatelstwa amerykańskiego, wymierzoną w japońskich imigrantów. Rokowania z Waszyngtonem nic nie dały. Gabinet Yamamoto upadł w marcu 1914 roku po aferze korupcyjnej w marynarce, a Makino został mianowany do Izby Parów. Od 1917 roku zasiadał w Radzie Doradczej do Spraw Zagranicznych, która ustalała politykę wobec Chin i Rosji w ostatnich latach wojny.

Paryż 1919

W listopadzie 1918 roku rząd Takashiego Hary wyznaczył Makino na drugiego pełnomocnika na konferencję pokojową w Paryżu. Formalnie delegacją kierował Saionji, ale stary książę dotarł do Paryża dopiero w marcu i rzadko zabierał głos, więc w praktyce rokowania prowadził Makino. Do delegacji należeli też jego szwagier Hikokichi Ijūin, zięć Yoshida, młody książę Fumimaro Konoe i rzecznik prasowy Yōsuke Matsuoka. Makino sam był zwolennikiem Ligi Narodów i współpracy z Zachodem, ale miał instrukcje, by przy jej tworzeniu zabezpieczyć Japonię przed skutkami uprzedzeń rasowych.

13 lutego 1919 roku w komisji do spraw Ligi Narodów zgłosił poprawkę o równym traktowaniu obywateli państw członkowskich bez względu na rasę i narodowość. Przekonywał, że państwa, które mają wspólnie bronić pokoju, także zbrojnie, nie mogą jednocześnie dyskryminować swoich sojuszników. Poprawka przepadła razem z artykułem o wolności religijnej. 11 kwietnia Makino wrócił z łagodniejszą formułą do wstępu paktu i uzyskał za nią większość głosów komisji, ale przewodniczący, prezydent Woodrow Wilson, orzekł, że sprawa tej wagi wymaga jednomyślności. Głównym przeciwnikiem był premier Australii Billy Hughes. Makino zażądał tylko wpisania wyniku do protokołu, a 28 kwietnia na posiedzeniu plenarnym zapowiedział, że Japonia nie porzuci tej sprawy. Według wspomnień jednego z dyplomatów decyzję o rezygnacji z dalszej walki podjęto na nocnej naradzie delegacji, gdy Saionji powiedział Makino, że w grze go bywa i tak, iż ma się lepszą strategię, a przegrywa partię.

Druga wielka sprawa Japonii w Paryżu zakończyła się sukcesem. Pod koniec kwietnia Wilson, David Lloyd George i Georges Clemenceau przyznali Japonii dawne niemieckie prawa w chińskiej prowincji Szantung, a Makino złożył ustne zapewnienie, że zwierzchnictwo nad półwyspem wróci do Chin. W kraju prasa i nacjonaliści zarzucali mu jednak słabość w sprawie równości ras. Bronił go premier Hara. Za Paryż Makino otrzymał we wrześniu 1920 roku tytuł wicehrabiego.

Przy cesarzu

W lutym 1921 roku Makino został ministrem dworu cesarskiego. Urząd zwolnił się po tak zwanej „poważnej sprawie na dworze”, sporze o zaręczyny następcy tronu Hirohito z księżniczką Nagako, którym marszałek Aritomo Yamagata próbował się przeciwstawić. Jego kandydaturę poparł genrō Masayoshi Matsukata, a Saionji chciał mieć przy dworze człowieka umiarkowanego, który nie wciągnie monarchii w politykę. Makino przygotowywał podróż następcy tronu do Europy w 1921 roku, ustanowienie regencji w listopadzie tego roku i ślub Hirohito w 1924 roku. W marcu 1925 roku został strażnikiem pieczęci (naidaijin), czyli najbliższym doradcą cesarza w sprawach państwowych, a w kwietniu otrzymał tytuł hrabiego.

Przez dziesięć lat na tym stanowisku Makino współdecydował z Saionjim, ostatnim żyjącym genrō, o tym, kogo cesarz ma powołać na premiera. Wpajał młodemu monarsze ideał władcy konstytucyjnego na wzór brytyjski: cesarz miał stać ponad sporami i nie brać na siebie odpowiedzialności za decyzje rządu. W 1929 roku Makino poparł cesarza, gdy ten zganił premiera Giichiego Tanakę za tuszowanie zamachu na Zhanga Zuolina, dokonanego przez oficerów Armii Kwantuńskiej, co doprowadziło do dymisji rządu. Część historyków, między innymi Peter Wetzler i Herbert Bix, zwraca uwagę, że ta sama zasada powściągliwości sprawiła, iż po incydencie mukdeńskim w 1931 roku dwór nie próbował stanowczo zatrzymać armii, która na własną rękę zajmowała Mandżurię. Makino starał się uniknąć wyjścia Japonii z Ligi Narodów, ale w 1933 roku i ta próba zawiodła.

Dla nacjonalistów był uosobieniem „zdradzieckich doradców wokół tronu”. Po podpisaniu w 1930 roku londyńskiego traktatu morskiego w prawicowej prasie rozpuszczono plotkę, że to on z szambelanem Kantarō Suzukim nie dopuścił do cesarza szefa sztabu marynarki, przeciwnego ograniczeniom floty. 15 maja 1932 roku, w dniu, w którym młodzi oficerowie marynarki zamordowali premiera Tsuyoshiego Inukaia, jedna z grup zamachowców rzuciła granat do rezydencji Makino w Tokio i ostrzelała policjanta. Makino nie odniósł obrażeń. Nękany chorobami i świadomy, że jego obecność ściąga na dwór ataki, w grudniu 1935 roku podał się do dymisji. Według relacji dworzan cesarz płakał, podpisując jego odwołanie.

Zamach z 26 lutego i lata wojny

Dymisja nie uchroniła go przed zamachem. Rankiem 26 lutego 1936 roku, w czasie buntu młodych oficerów w Tokio, oddział pod dowództwem kapitana Hisashiego Kōno napadł na pensjonat w uzdrowisku Yugawara, gdzie Makino przebywał na kuracji. Policjant z ochrony zginął w strzelaninie, a pensjonat stanął w ogniu. Siedemdziesięciopięcioletni Makino uciekł na wzgórze za budynkiem dzięki przytomności swojej wnuczki Kazuko, córki Yoshidy. Tego samego dnia buntownicy zamordowali jego następcę na stanowisku strażnika pieczęci Makoto Saitō i ministra finansów Korekiyo Takahashiego, a ciężko ranili Suzukiego.

Po 1936 roku Makino nie pełnił już urzędów, ale cesarz nadal zasięgał jego rady, a jego dom pozostał miejscem spotkań zwolenników porozumienia z Anglosasami. Nie zdołali oni zatrzymać drogi, która przez wojnę z Chinami w 1937 roku, pakt trzech z Niemcami i Włochami i atak na Pearl Harbor doprowadziła Japonię do katastrofy. W lutym 1945 roku, gdy Hirohito wysłuchiwał kolejno byłych premierów i dostojników w sprawie dalszego prowadzenia wojny, wezwał też Makino. Gdy w czerwcu 1945 roku jego tokijski dom ucierpiał w nalocie, starzec przeniósł się do wsi Tanaka w prefekturze Chiba.

Ostatnie lata i znaczenie

Po kapitulacji Makino, jako jeden z niewielu dawnych dostojników nieobciążonych wojną, był ceniony przez Amerykanów i przez nowe władze. Rozmawiał z doradcami okupacyjnymi o przyszłości monarchii i przekazywał ich opinie na dwór. Ichirō Hatoyama proponował mu przewodnictwo Partii Liberalnej, ale odmówił ze względu na wiek. Premierem został jego zięć Shigeru Yoshida, który często go odwiedzał. Pod koniec życia wydał wspomnienia. Był też zapalonym graczem w go i w latach 1924–1946 prezesem japońskiego związku go, Nihon Ki-in. Zmarł 25 stycznia 1949 roku w swoim domu w Tanace, dziś części miasta Kashiwa. Pochowano go na cmentarzu Aoyama w Tokio.

Makino przeszedł do historii przede wszystkim jako autor japońskiej propozycji równości rasowej, pierwszej próby wpisania zakazu dyskryminacji rasowej do prawa międzynarodowego, choć sam w Paryżu bardziej niż o zasadę dbał o to, by nie zerwać z Zachodem. Jako strażnik pieczęci reprezentował pokolenie, które chciało Japonii konstytucyjnej, współpracującej z Wielką Brytanią i Ameryką. Jego słabością było przekonanie, że cesarz powinien trzymać się z dala od polityki, co w latach 30. ułatwiło armii przejęcie inicjatywy. To, że przeżył dwa zamachy, a jego rodzina współtworzyła powojenną Japonię, sprawiło, że po 1945 roku stał się symbolem tej Japonii, która mogła pójść inną drogą.