Japończycy zajmują Rabaul

Przed świtem 23 stycznia 1942 roku japońskie transportowce weszły do zatoki Blanche i portu Simpsona na północno-wschodnim krańcu Nowej Brytanii. Na brzeg zeszło ponad pięć tysięcy żołnierzy Oddziału Mórz Południowych generała majora Tomitarō Horiiego. Broniła się tu niespełna półtoratysięczna australijska Lark Force. Jej opór załamał się w ciągu kilku godzin, a jeszcze przed południem dowódca, podpułkownik John Scanlan, kazał żołnierzom ratować się na własną rękę. Tej samej nocy inny japoński oddział wylądował w Kavieng na sąsiedniej Nowej Irlandii. Rabaul, stolica australijskiego terytorium mandatowego Nowej Gwinei, stał się wkrótce największą japońską bazą na południowym Pacyfiku.

Port w kraterze

Rabaul leży nad jednym z najlepszych naturalnych portów Pacyfiku: zatoka Blanche i jej wewnętrzna część, port Simpsona, wypełniają zalaną kalderę wulkaniczną, otoczoną stożkami wulkanów. Miasto założyli Niemcy jako stolicę Nowej Gwinei Niemieckiej. We wrześniu 1914 roku zajęli je Australijczycy, a traktat wersalski i decyzje zwycięzców oddały dawną kolonię Australii jako mandat Ligi Narodów klasy C. Wywalczył to premier Billy Hughes, który chciał trzymać Japonię jak najdalej od australijskich wybrzeży. Tymczasem japońskie wyspy mandatowe w Mikronezji zaczynały się kilkaset kilometrów na północ. W 1937 roku Rabaul zniszczyła erupcja wulkanów Vulcan i Tavurvur; postanowiono wtedy przenieść stolicę terytorium do Lae na Nowej Gwinei, ale miasto pozostało głównym ośrodkiem Archipelagu Bismarcka.

Dla Japończyków Rabaul miał podwójne znaczenie. Około 1300 kilometrów na północ leżał atol Truk w Karolinach, główna wysunięta baza Floty Połączonej. Australijskie samoloty z Rabaulu mogły go rozpoznawać i bombardować, a japońskie siły w Rabaulu mogły go osłaniać. Port i lotniska Nowej Brytanii otwierały też drogę na Nową Gwineę, ku Port Moresby, na Wyspy Salomona i ku szlakom morskim łączącym Stany Zjednoczone z Australią. Zajęcie Rabaulu i Kavieng, nazwane operacją R, było więc kolejnym krokiem po zdobyciu Guamu i zostało powierzone tym samym siłom: Oddziałowi Mórz Południowych, zbudowanemu wokół 144 Pułku Piechoty, oraz 4 Flocie wiceadmirała Shigeyoshiego Inoue.

Lark Force

Australijczycy wysłali na Nową Brytanię garnizon w marcu i kwietniu 1941 roku. Jego trzonem był ochotniczy 2/22 Batalion Drugich Australijskich Sił Imperialnych, liczący około 700 ludzi. Do tego doszły oddziały miejscowej milicji New Guinea Volunteer Rifles, bateria nadbrzeżna z dwoma starymi działami sześciocalowymi na przylądku Praed, dwa działa przeciwlotnicze, pododdział przeciwpancerny, saperzy, łączność i szpital polowy z sześcioma pielęgniarkami armii. Według różnych zestawień cała Lark Force liczyła od około 1300 do 1400 ludzi. Na lotniskach Lakunai i Vunakanau stacjonowała 24 Eskadra Royal Australian Air Force z dziesięcioma Wirrawayami, uzbrojonymi samolotami szkolnymi, i czterema bombowcami Lockheed Hudson. Na Nowej Irlandii, w Kavieng, stała licząca około 130 ludzi 1 Samodzielna Kompania komandosów, której małe sekcje rozrzucono też po innych wyspach, między innymi na Bukę i Tulagi.

Siła ta nie była w stanie obronić Rabaulu i nikt w Melbourne tego nie oczekiwał. Szefowie sztabów traktowali ją jako wysuniętą placówkę obserwacyjną, która miała osłaniać lotnisko i kotwicowisko wodnosamolotów, a w razie inwazji jak najdłużej opóźniać przeciwnika. Pierwszy dowódca, podpułkownik Howard Carr, meldował, że siły są niewystarczające. Jego następca Scanlan, weteran I wojny światowej, wyliczał jeszcze w grudniu 1941 roku, że do prawdziwej obrony potrzeba czterech tysięcy piechurów. Po ataku na Pearl Harbor rząd Johna Curtina postanowił ani nie wzmacniać garnizonu, ani go nie ewakuować. Nie przygotowano też planu odwrotu ani zapasów na wypadek walki partyzanckiej. W grudniu ewakuowano z Rabaulu europejskie kobiety i dzieci; cywilni mężczyźni, a także miejscowi Tolajowie i licząca kilkaset osób społeczność chińska, zostali na miejscu.

Naloty

Pierwszy japoński nalot na Rabaul nastąpił 4 stycznia 1942 roku; według części źródeł wykonały go łodzie latające z Truku. W następnych dniach naloty się powtarzały. 20 stycznia nad Nową Brytanią pojawiło się ponad sto samolotów z czterech lotniskowców Kidō-butai wiceadmirała Chūichiego Nagumo: „Akagi”, „Kaga”, „Shōkaku” i „Zuikaku”. Admirał Isoroku Yamamoto skierował zespół, który sześć tygodni wcześniej zaatakował Hawaje, a w grudniu dwoma lotniskowcami wsparł zdobycie Wake, do osłony operacji przeciw garstce Australijczyków; japońskie dowództwo nie wiedziało dokładnie, z jakimi siłami będzie miało do czynienia. Osiem Wirrawayów wystartowało przeciw myśliwcom Mitsubishi A6M. Trzy zestrzelono, dwa rozbiły się przy lądowaniu; zginęło sześciu lotników, pięciu zostało rannych. Po tym starciu 24 Eskadra praktycznie przestała istnieć. Dowódca, podpułkownik John Lerew, wysłał do sztabu RAAF w Melbourne depeszę z łacińskim pozdrowieniem gladiatorów: „Nos morituri te salutamus” („Idący na śmierć pozdrawiają cię”). Ostatnie samoloty odleciały do Lae, a personel naziemny ewakuowano łodziami latającymi i Hudsonem.

21 stycznia samoloty z lotniskowców zaatakowały Kavieng oraz Lae, Salamauę i Bulolo na Nowej Gwinei, niszcząc tam samoloty cywilne, którymi zaopatrywano kopalnie złota. Australijska łódź latająca Catalina wypatrzyła tego dnia zespół inwazyjny i zdążyła nadać meldunek, zanim ją zestrzelono. 22 stycznia bombowce nurkujące zniszczyły baterię na przylądku Praed, zabijając lub raniąc około dwudziestu artylerzystów. Scanlan wycofał piechotę z miasta na pozycje nad zatoką. Po południu saperzy wysadzili składy, w tym około dwóch tysięcy bomb lotniczych; eksplozja zrównała z ziemią budynki w promieniu kilkuset metrów i zabiła wielu miejscowych robotników.

Noc 23 stycznia

Japoński konwój wszedł do zatoki Blanche w nocy i na kilka godzin przed świtem żołnierze 144 Pułku pułkownika Masao Kusunose zaczęli lądować w kilku miejscach jednocześnie. Na plaży pod wulkanem Vulcan i przy przylądku Raluana mieszana australijska kompania, wspierana przez moździerze i karabiny maszynowe, przez kilka godzin powstrzymywała 3 Batalion; gdzie indziej, na nieobsadzonych odcinkach, Japończycy zeszli na brzeg prawie bez strat i ruszyli w głąb lądu, obchodząc australijskie pozycje. Wcześnie rano zajęli lotnisko Lakunai, potem Vunakanau.

Scanlan nie miał odwodów, łączność się rwała, a obejście groziło odcięciem wszystkich kompanii. Uznał sytuację za beznadziejną i wydał rozkaz, zapamiętany jako „każdy za siebie”: żołnierze mieli w małych grupach wycofywać się w dżunglę wzdłuż północnego i południowego wybrzeża półwyspu Gazelle. Australijskie źródła podają, że 23 stycznia zginęło 28 żołnierzy Lark Force. Japończycy według własnych danych stracili 16 zabitych i 49 rannych.

Na Nowej Irlandii desant zaczął się w tym samym czasie, około wpół do trzeciej. Japońska piechota morska wylądowała w trzech miejscach w rejonie Kavieng. Komandosi stoczyli krótką walkę o lotnisko, wysadzili, co zdążyli, i wycofali się w głąb wyspy nad rzekę Sook. Część z nich próbowała potem uciec małym statkiem, ale na początku lutego trafiła do niewoli.

Dżungla i Tol

Lark Force nie była przygotowana do odwrotu. Żołnierze, którzy uciekali w dżunglę, nie mieli żywności, map ani leków, a wkrótce zaczęła ich dziesiątkować malaria. Japończycy zrzucali ulotki: „Nie znajdziecie na tej wyspie ani jedzenia, ani drogi ucieczki i umrzecie z głodu, jeśli się nie poddacie”. 9 lutego wylądowali w Gasmacie na południowym wybrzeżu, odcinając drogę na zachód. W kolejnych tygodniach do niewoli trafiło ponad tysiąc Australijczyków, w lutym poddał się także Scanlan.

Około 4 lutego na plantacjach Tol i Waitavalo nad zatoką Wide Bay żołnierze 144 Pułku zamordowali około 160 jeńców. Według ustaleń australijskiego sądu śledczego prowadzono ich małymi grupami w dżunglę i zabijano bagnetami lub strzałami; kilku przeżyło, udając martwych, i ich relacje stały się podstawą śledztwa. Odpowiedzialność przypisano pułkownikowi Kusunose, który pod koniec 1946 roku zagłodził się na śmierć, zanim stanął przed sądem.

Uratować udało się niewielu. Administracja Papui i oficerowie z Nowej Gwinei zorganizowali na własną rękę akcje ratunkowe: w marcu i kwietniu statek „Lakatoi” zabrał rozbitków z południowego wybrzeża i wysp Witu, a jacht „Laurabada” z Palmalmal. Według Australian War Memorial z Nowej Brytanii wydostało się około 400 ludzi, według innych zestawień około 450 żołnierzy i cywilów.

Wyspy Salomona — korekta

W niektórych zestawieniach pod 25 stycznia można przeczytać, że Japończycy wkroczyli na Wyspy Salomona. W styczniu 1942 roku do tego nie doszło. 22 stycznia japońskie samoloty po raz pierwszy zbombardowały Tulagi, siedzibę brytyjskiego rezydenta w protektoracie Wysp Salomona i bazę australijskich łodzi latających na sąsiedniej wysepce Gavutu; naloty powtarzały się potem coraz częściej. Europejskich cywilów ewakuowano do Australii w lutym, a rezydent William Marchant przeniósł się na Malaitę, skąd utrzymywał łączność sieci obserwatorów wybrzeża. Pierwsze japońskie desanty na archipelagu przyszły dopiero później: na Bukę i Bougainville’a, które politycznie należały do australijskiego mandatu Nowej Gwinei, Japończycy wkroczyli między 9 marca a początkiem kwietnia, a Tulagi zajęli 3 maja 1942 roku, w ramach operacji, która doprowadziła do bitwy na Morzu Koralowym.

Znaczenie

Rabaul był jednym z najtańszych zwycięstw Japonii w tej wojnie. W tygodniach, w których wojska japońskie wkraczały do Holenderskich Indii Wschodnich, a w Malajach zbliżały się do Singapuru, przesunęły też zasięg swojego lotnictwa o ponad tysiąc kilometrów na południe, nad Nową Gwineę i Morze Koralowe. Japończycy szybko odbudowali lotniska, a z czasem zbudowali kolejne, i zamienili Rabaul w twierdzę z dziesiątkami tysięcy żołnierzy, siedzibę 8 Floty i 8 Armii Rejonowej. Stąd szły w 1942 roku desanty na Lae i Salamauę, wyprawa na Port Moresby, zakończona bitwą na Morzu Koralowym, marsz przez góry ku Kokodzie i zaopatrzenie dla wojsk walczących na Guadalcanalu. Z Rabaulu w kwietniu 1943 roku Yamamoto kierował swoją ostatnią ofensywą lotniczą.

Alianci uznali w końcu, że szturm na tę twierdzę kosztowałby zbyt wiele. W ramach operacji Cartwheel wojska Douglasa MacArthura i amerykańskiej floty otoczyły Rabaul pierścieniem baz na Nowej Gwinei, Wyspach Salomona i Wyspach Admiralicji, a lotnictwo zniszczyło jego znaczenie jako bazy floty. Garnizon, wciąż liczący dziesiątki tysięcy żołnierzy, przetrwał odcięty do kapitulacji Japonii w 1945 roku.

Najcięższą cenę zapłacili jeńcy. W czerwcu 1942 roku Japończycy oddzielili oficerów i pielęgniarki, których wywieziono do Japonii i którzy przeżyli wojnę. Pozostałych żołnierzy Lark Force i cywilów z Rabaulu załadowano na statek „Montevideo Maru”, płynący na Hajnan. 1 lipca 1942 roku u wybrzeży Luzonu zatopił go amerykański okręt podwodny, którego załoga nie wiedziała, że statek wiezie jeńców. Według Australian War Memorial zginęło 1053 Australijczyków, wojskowych i cywilów; była to największa pojedyncza katastrofa morska w historii Australii. Wrak odnaleziono dopiero w 2023 roku na głębokości ponad czterech kilometrów.