Feliks Dzierżyński

Feliks Dzierżyński, Polak ze szlacheckiej rodziny spod Wilna, przez ćwierć wieku był zawodowym rewolucjonistą, który więcej lat spędził w carskich więzieniach i na zesłaniu niż na wolności. Uwolniła go dopiero rewolucja lutowa. Dziewięć miesięcy później stał na czele Czeki, Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej, którą rząd Włodzimierza Lenina powołał do walki z „kontrrewolucją i sabotażem”. Z kilkudziesięcioosobowego biura zrobił potężną policję polityczną z prawem aresztowania, sądzenia i rozstrzeliwania bez sądu i kierował nią aż do śmierci w 1926 roku. Instytucja, którą zbudował, przeszła potem w ręce Józefa Stalina jako OGPU i NKWD i przeprowadziła wielki terror, operację polską i zbrodnię katyńską. W 1920 roku Dzierżyński był gotów objąć władzę w Polsce z rąk Armii Czerwonej, a jego postać do dziś dzieli Polaków, Rosjan i Białorusinów.

Szlachcic, który został rewolucjonistą

Urodził się 11 września 1877 roku (30 sierpnia według kalendarza juliańskiego) w rodzinnym majątku Dzierżynowo w powiecie oszmiańskim guberni wileńskiej, na terenie dzisiejszej Białorusi. Ojciec, nauczyciel gimnazjalny, zmarł, gdy Feliks miał pięć lat, i matka sama wychowywała ósemkę dzieci w atmosferze katolickiej i polskiej patriotycznej. Od 1887 roku chodził do gimnazjum w Wilnie, tego samego, w którym kilka lat wcześniej uczył się Józef Piłsudski. Szkołę z jej rusyfikacją i donosicielstwem wspominał z nienawiścią i nie zdał matury. W wieku siedemnastu lat związał się z socjaldemokratami, a od 1895 roku działał w socjaldemokracji litewskiej.

W 1897 roku został zawodowym rewolucjonistą. Aresztowany po raz pierwszy w Kownie, gdzie redagował nielegalnego „Robotnika Kowieńskiego”, trafił na zesłanie do guberni wiackiej, skąd w 1899 roku uciekł. Wziął udział w połączeniu grup, z których w 1900 roku powstała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Partia ta, której przywódczynią intelektualną była Róża Luksemburg, odrzucała hasło niepodległości Polski i stawiała na wspólną rewolucję z robotnikami Rosji, Niemiec i Austrii. Dzierżyński bronił tego stanowiska przez całe życie, w ostrym sporze z Polską Partią Socjalistyczną. Aresztowany w 1900 roku w Warszawie i zesłany na Syberię, uciekł w 1902 roku i przedostał się do Berlina, a potem do Krakowa, skąd organizował przerzut partyjnej prasy do zaboru rosyjskiego.

W czasie rewolucji 1905 roku działał w Warszawie, został aresztowany w lipcu i wyszedł na wolność po amnestii jesienią. Na zjeździe zjednoczeniowym rosyjskiej socjaldemokracji w Sztokholmie w 1906 roku poznał Lenina, który stał się dla niego autorytetem, i wszedł z ramienia SDKPiL do Komitetu Centralnego partii rosyjskiej. W 1908 roku znów trafił do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, gdzie pisał „Pamiętnik więźnia”, a w 1909 roku zesłano go dożywotnio na Syberię, skąd uciekł po kilku tygodniach. W 1910 roku w Krakowie ożenił się z działaczką partyjną Zofią Muszkat. Ich jedyny syn Jan urodził się w 1911 roku.

Katorga

We wrześniu 1912 roku, po powrocie do Warszawy pod fałszywym nazwiskiem, Dzierżyński został aresztowany po raz szósty. W 1914 roku sąd skazał go na trzy lata katorgi. Po wybuchu wojny władze ewakuowały więźniów z Warszawy w głąb Rosji i Dzierżyński trafił do ciężkiego więzienia katorżniczego w Orle, gdzie panowały głód, tyfus i okrucieństwo strażników. Siedzieli tam także więźniowie z PPS, wśród nich Aleksander Prystor, późniejszy premier Polski. Według biografów Dzierżyński brał udział w protestach i głodówce więźniów, które wymusiły poprawę warunków. W 1916 roku w Moskwie dostał kolejne sześć lat katorgi i trafił w kajdanach do Butyrek. Richard Pipes uważał, że jedenaście lat spędzonych w carskich więzieniach ukształtowało jego późniejszą bezwzględność wobec dawnych elit.

1917: z katorgi do Smolnego

14 marca 1917 roku (1 marca st. st.) tłum otworzył moskiewskie więzienia. Dzierżyński wyszedł w więziennym ubraniu, wycieńczony i chory na gruźlicę. Związał się z bolszewikami, a na ich VI zjeździe w sierpniu wszedł do Komitetu Centralnego. Jesienią konsekwentnie popierał Lenina przeciw Lwowi Kamieniewowi i Grigorijowi Zinowjewowi, którzy sprzeciwiali się powstaniu. Wszedł do partyjnego centrum, które miało nim pokierować, i do Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego przy Radzie Piotrogrodzkiej. W czasie przewrotu październikowego odpowiadał za zajęcie poczty i telegrafu, a potem był komendantem Smolnego.

Czeka i czerwony terror

20 grudnia 1917 roku Rada Komisarzy Ludowych wysłuchała jego sprawozdania o „sabotażu” urzędników i powołała Czekę. Przewodniczącym został Dzierżyński. Lenin nazwał go „proletariackim jakobinem”. Początki były skromne: kilkudziesięciu ludzi przy ulicy Gorochowej w Piotrogrodzie. Wśród pierwszych współpracowników było wielu Polaków i Łotyszy, jak pochodzący z Mławy Józef Unszlicht czy Jēkabs Peterss.

W sporze o pokój z Niemcami Dzierżyński należał do zwolenników „wojny rewolucyjnej”, ale w decydującym głosowaniu w lutym 1918 roku wstrzymał się od głosu, by nie rozbijać partii. Niemiecka ofensywa przyniosła przełom w działaniu Czeki: dekret „Socjalistyczna ojczyzna w niebezpieczeństwie” z 21 lutego 1918 roku pozwalał rozstrzeliwać na miejscu wrogich agentów i spekulantów, a komisja natychmiast przyznała sobie to prawo. W marcu przeniosła się z rządem do Moskwy, na Łubiankę. W lipcu 1918 roku dwaj czekiści z partii lewicowych eserowców zastrzelili niemieckiego posła Wilhelma von Mirbacha, posługując się mandatem z podrobionym podpisem Dzierżyńskiego. Gdy pojechał do zbuntowanego oddziału żądać wydania zabójców, wzięto go jako zakładnika. Na kilka tygodni ustąpił ze stanowiska, by nie kierować śledztwem we własnej sprawie.

30 sierpnia 1918 roku w Piotrogrodzie zginął szef tamtejszej Czeki Moisiej Uricki, a w Moskwie ranny został Lenin. 5 września Rada Komisarzy Ludowych po sprawozdaniu Dzierżyńskiego przyjęła uchwałę o czerwonym terrorze. Rozstrzeliwano zakładników z dawnych elit, oficerów, duchownych i ludzi podejrzanych o związki z białymi. Ilu zginęło, nie wiadomo: szacunki historyków dla jesieni 1918 roku wahają się od kilku do kilkunastu tysięcy ofiar, a dla całej wojny domowej są wielokrotnie wyższe. Od marca 1919 roku Dzierżyński był równocześnie komisarzem spraw wewnętrznych, a Czeka zakładała pierwsze obozy pracy przymusowej.

Wojna z Polską

Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, Dzierżyński wszedł do Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, powołanego 30 lipca w Białymstoku pod przewodnictwem Juliana Marchlewskiego. Komitet miał objąć władzę w Polsce po zdobyciu Warszawy i ogłosić polską republikę rad. Polscy robotnicy i chłopi go nie poparli, a po zwycięstwie Polaków w bitwie warszawskiej jego członkowie uciekli razem z wycofującą się armią. Dla Polaków był to dowód, że Dzierżyński całe życie występował przeciw niepodległości własnego kraju. Po klęsce w wojnie polsko-bolszewickiej prawie nie zajmował się już sprawami polskimi.

GPU, OGPU i gospodarka

Po zakończeniu wojny domowej Czekę zastąpiło w lutym 1922 roku GPU, Państwowy Zarząd Polityczny, a po powstaniu Związku Radzieckiego OGPU. Zmieniły się nazwy, a Dzierżyński został na czele. Jesienią 1922 roku jego policja wywiozła za granicę grupę wybitnych filozofów, naukowców i pisarzy na tak zwanych statkach filozofów. Na Wyspach Sołowieckich powstał obóz, pierwowzór późniejszego Gułagu. Najsłynniejszą akcją OGPU była operacja „Trust”, fikcyjna antybolszewicka organizacja podziemna, przez którą czekiści przez lata oszukiwali białą emigrację i zachodnie wywiady. W 1924 roku zwabiono do Rosji i aresztowano Borisa Sawinkowa, a w 1925 roku brytyjskiego agenta Sidneya Reilly’ego.

Dzierżyński był też jednym z najważniejszych gospodarzy kraju. W latach 1921–1924 jako komisarz komunikacji odbudowywał koleje, a od lutego 1924 roku kierował Najwyższą Radą Gospodarki Narodowej. Popierał Nową Politykę Ekonomiczną i rozwój przemysłu oparty na rynku chłopskim. Stał na czele komisji do walki z bezdomnością dzieci, co radziecka propaganda chętnie eksponowała. W 1922 roku Lenin zarzucił mu jednak, razem ze Stalinem i Sergo Ordżonikidze, wielkoruski szowinizm w sprawie Gruzji. Pisał wtedy, że zruszczeni przybysze z innych narodów bywają gorliwszymi rusyfikatorami niż sami Rosjanie. W walkach o władzę po śmierci Lenina stanął po stronie większości ze Stalinem przeciw Trockiemu, a potem przeciw Zinowjewowi i Kamieniewowi.

20 lipca 1926 roku na plenum Komitetu Centralnego wygłosił dwugodzinne gwałtowne przemówienie, w którym zaatakował opozycję, w tym Kamieniewa. Kilka godzin później zmarł w swoim mieszkaniu na atak serca. Pochowano go pod murem Kremla, a trumnę nieśli między innymi Stalin i Trocki.

Dziedzictwo

Po śmierci Dzierżyńskiego OGPU objął jego zastępca Wiaczesław Mienżynski, a po nim Gienrich Jagoda. W 1934 roku policję polityczną włączono do NKWD, które pod Nikołajem Jeżowem przeprowadziło w latach 1937–1938 wielką czystkę. Jedną z jej części była operacja polska NKWD, w której rozstrzelano ponad sto tysięcy ludzi, w większości Polaków. Zginęła w niej także większość dawnych towarzyszy Dzierżyńskiego z SDKPiL i Komunistycznej Partii Polski, którą Komintern rozwiązał w 1938 roku, w tym Unszlicht. Wiosną 1940 roku następcy Dzierżyńskiego zamordowali polskich jeńców w zbrodni katyńskiej. Białostocki komitet z 1920 roku był z kolei pierwszą próbą tego, co Stalinowi udało się w 1944 roku: instalacji w Polsce władzy przywiezionej przez Armię Czerwoną.

W Związku Radzieckim „Żelazny Feliks”, rycerz rewolucji o „gorącym sercu, chłodnej głowie i czystych rękach”, stał się patronem tajnych służb. Jego pomnik stał przed Łubianką od 1958 do sierpnia 1991 roku, gdy po upadku puczu tłum doprowadził do jego usunięcia, a warszawski pomnik zdemontowano w 1989 roku. Funkcjonariusze rosyjskiej policji politycznej do dziś nazywają siebie czekistami, a na Białorusi Dzierżyński jest czczony jako bohater. Historycy, jak George Leggett czy Richard Pipes, widzą w nim twórcę instytucji, która zniosła granicę między śledztwem, sądem i egzekucją. Podkreślają jego ascezę, uczciwość w sprawach pieniędzy i fanatyczne oddanie sprawie, które pozwalało mu bez wahania posyłać ludzi na śmierć.