Kurt Schuschnigg

Kurt Schuschnigg był ostatnim kanclerzem niepodległej Austrii przed jej zniknięciem z mapy w 1938 roku. Przez prawie cztery lata, po zamordowaniu przez nazistów Engelberta Dollfußa, próbował utrzymać niezależność kraju wobec rosnącej potęgi III Rzeszy. Robił to jako dyktator: rządził bez parlamentu, z jedną dozwoloną organizacją polityczną, a socjaldemokratów, których poparcie mogło go uratować, traktował jako wrogów. Jego zapowiedź plebiscytu w marcu 1938 roku sprowokowała Adolfa Hitlera do natychmiastowego działania. Pożegnalne zdanie Schuschnigga z radiowego przemówienia z 11 marca, „Boże, chroń Austrię!”, przeszło do historii, a on sam spędził siedem lat w więzieniach gestapo i obozach koncentracyjnych. Dla jednych był obrońcą Austrii przed Hitlerem, dla innych współtwórcą dyktatury, która tę obronę osłabiła.

Młodość

Urodził się 14 grudnia 1897 roku w Riva del Garda nad jeziorem Garda, wówczas w austriackim Tyrolu. Pochodził z rodziny zawodowych oficerów o karynckich, słoweńskich korzeniach (słoweńska forma nazwiska to Šušnik). Jego dziadek otrzymał w 1898 roku dziedziczne szlachectwo z tytułem „Edler von”, zniesione w Austrii w 1919 roku. Ojciec, Artur, dosłużył się stopnia generała. Kurt uczył się w jezuickim kolegium Stella Matutina w Feldkirch, które ukształtowało go jako głęboko wierzącego katolika i konserwatystę. W 1915 roku zgłosił się ochotniczo do armii, walczył jako porucznik na froncie włoskim, między innymi nad Isonzo, a pod koniec wojny trafił do włoskiej niewoli, z której wrócił we wrześniu 1919 roku.

Studiował prawo we Fryburgu Bryzgowijskim i na uniwersytecie w Innsbrucku, gdzie w 1922 roku uzyskał doktorat. Otworzył kancelarię adwokacką w Innsbrucku i wstąpił do katolickiej Partii Chrześcijańsko-Społecznej. W 1927 roku został najmłodszym posłem Rady Narodowej. Nie ufał paramilitarnej Heimwehrze, coraz bardziej skłaniającej się ku faszyzmowi, i w 1930 roku założył własną, katolicką formację zbrojną, Ostmärkische Sturmscharen (Wschodniomarchijskie Oddziały Szturmowe). Formacja miała charakter wyraźnie katolicki, a także antysemicki.

Minister dyktatury

29 stycznia 1932 roku kanclerz Karl Buresch mianował go ministrem sprawiedliwości. Urząd zachował w rządzie Dollfußa, a od maja 1933 roku kierował także ministerstwem oświaty. Należał do tych członków gabinetu, którzy otwarcie mówili o rządzeniu bez parlamentu. Gdy 4 marca 1933 roku, w sporze proceduralnym, ustąpili wszyscy trzej przewodniczący Rady Narodowej, rząd nie dopuścił do jej ponownego zebrania i odtąd rządził dekretami. Jako minister sprawiedliwości Schuschnigg przywrócił w listopadzie 1933 roku sądy doraźne i zniesioną po wojnie karę śmierci.

W lutym 1934 roku, po krótkiej wojnie domowej, sądy doraźne skazały na śmierć 24 członków Republikańskiego Związku Obronnego. Dziewięciu powieszono, w tym ciężko rannego Karla Münichreitera, którego przyniesiono pod szubienicę na noszach. Schuschnigg nie przekazał prezydentowi próśb o ułaskawienie, bo szybkie egzekucje miały odstraszyć innych. Dla austriackiej lewicy on i Dollfuß pozostali na dziesięciolecia „mordercami robotników”. Wiele lat później sam nazwał egzekucję Münichreitera „faux pas”. Brał udział w pracach nad konstytucją stanową z 1 maja 1934 roku, która zamieniła republikę w autorytarne Federalne Państwo Austriackie.

Kanclerz

25 lipca 1934 roku austriaccy esesmani zastrzelili Dollfußa w urzędzie kanclerskim. Podczas puczu lipcowego prezydent Wilhelm Miklas powierzył Schuschniggowi kierowanie rządem, a 29 lipca mianował go kanclerzem. Miał 36 lat. Wicekanclerzem został przywódca Heimwehry, książę Ernst Rüdiger Starhemberg. Schuschnigg kontynuował kurs poprzednika, choć rządził w sposób mniej porywczy. W obozach dla internowanych, jak Wöllersdorf, i w aresztach przetrzymywano jesienią 1934 roku ponad 13 tysięcy więźniów politycznych, nazistów i socjaldemokratów. Historycy różnie nazywają ten ustrój: austrofaszyzmem, dyktaturą stanową albo półfaszyzmem. Schuschnigg chciał, by Austria była „drugim, lepszym państwem niemieckim”, chrześcijańskim w przeciwieństwie do pogańskiej Rzeszy. Jego ideologia była jednak niemiecka i nie budowała odrębnej austriackiej tożsamości, którą mógłby przeciwstawić nazistom.

13 lipca 1935 roku samochód kanclerza rozbił się pod Linzem. Zginęła jego żona Herma, a Schuschnigg i ich syn Kurt zostali ranni. W maju 1936 roku kanclerz pozbył się Starhemberga i sam stanął na czele Frontu Ojczyźnianego. Jesienią rozwiązano Heimwehrę. W kwietniu 1936 roku, łamiąc traktat z Saint-Germain, przywrócił powszechny obowiązek służby wojskowej. Sprzyjał też legitymistom, którzy marzyli o powrocie Habsburgów, ale na restaurację monarchii nie odważył się, wiedząc, że Hitler potraktowałby ją jako pretekst do interwencji.

Między Mussolinim a Hitlerem

Niepodległość Austrii Schuschnigga opierała się na Włoszech. Benito Mussolini, który w 1934 roku wysłał dywizje nad Brenner, był jej gwarantem, a protokoły rzymskie z marca 1934 roku wiązały Austrię z Włochami i Węgrami. Ta osłona upadła razem z włoską wojną w Etiopii. Mussolini, skłócony z Londynem i Paryżem, potrzebował Hitlera i dał Wiedniowi do zrozumienia, że musi się z Niemcami dogadać. 11 lipca 1936 roku Schuschnigg podpisał układ wynegocjowany przez niemieckiego posła Franza von Papena. Niemcy uznały w nim suwerenność Austrii, a Austria uznała się za „państwo niemieckie”, obiecała prowadzić politykę zagraniczną w zgodzie z Rzeszą, amnestionowała nazistów i przyjęła do władz ludzi tak zwanej opozycji narodowej. Do rządu wszedł Edmund Glaise-Horstenau, a w 1937 roku do Rady Stanu Arthur Seyss-Inquart. Schuschnigg liczył, że ustępstwa kupią mu czas. W rzeczywistości otworzył nazistom drogę do odbudowy wpływów.

Na początku 1938 roku, za radą Papena, zgodził się spotkać z Hitlerem. 12 lutego w Berghofie Hitler obrzucił go obelgami, groził inwazją i przedstawił mu listę żądań. Schuschnigg podpisał umowę, na mocy której 16 lutego Seyss-Inquart został ministrem spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa, a uwięzieni naziści wyszli na wolność. Gdy zobaczył, że nowi partnerzy odbierają mu władzę, spróbował się bronić. 24 lutego zakończył przemówienie przed Zgromadzeniem Federalnym okrzykiem: „Aż do śmierci! Czerwono-biało-czerwona! Austria!”, a 9 marca w Innsbrucku zapowiedział na 13 marca plebiscyt w sprawie „wolnej i niemieckiej, niezależnej i społecznej, chrześcijańskiej i zjednoczonej Austrii”. Dopiero teraz, w ostatnich dniach, rozmawiał z przedstawicielami zdelegalizowanego ruchu robotniczego, którzy obiecali poparcie w zamian za przywrócenie swobód.

Hitler nie czekał. 11 marca, pod groźbą wkroczenia Wehrmachtu, Schuschnigg najpierw odwołał plebiscyt, a potem, gdy Hermann Göring zażądał jego dymisji, ustąpił. Wieczorem przemówił przez radio. Powiedział, że rząd ustępuje przed przemocą, a wojsko nie będzie się bronić, by nie przelewać „niemieckiej krwi”. Następnego dnia Niemcy wkroczyli do Austrii, a 13 marca rząd Seyss-Inquarta ogłosił Anschluss. Decyzja, by nie stawiać oporu, była i pozostaje przedmiotem sporu. Austriackie wojsko nie miało szans z Wehrmachtem, a żadne mocarstwo nie zamierzało pomóc. Krytycy wskazują jednak, że brak jakiegokolwiek sprzeciwu pozwolił Hitlerowi przedstawić Anschluss jako dobrowolne zjednoczenie.

Więzień

Schuschnigga od razu zatrzymano w areszcie domowym w Belwederze, a pod koniec maja przewieziono do siedziby wiedeńskiego gestapo w dawnym hotelu Métropole. Warunki były upokarzające, a strażnicy pilnowali go dniem i nocą. W 1938 roku, już jako więzień, poślubił hrabiankę Verę Czernin, rozwiedzioną żonę hrabiego Fuggera. Jesienią 1938 roku przeniesiono go do więzienia gestapo w Monachium, a następnie do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Berlinem. Jako jeden z „więźniów specjalnych”, ludzi, których Hitler chciał zachować na wypadek pokazowego procesu albo wymiany, mieszkał tam w osobnym domu, z żoną, która dobrowolnie dzieliła z nim niewolę, i z urodzoną w 1941 roku córką. Ten względnie łagodny los był wyjątkiem, nie regułą. W tym samym czasie tysiące jego dawnych urzędników i zwolenników ginęło w Dachau i Mauthausen.

W kwietniu 1945 roku, gdy front zbliżał się do Berlina, SS przewiozła Schuschnigga przez Flossenbürg do Dachau, a stamtąd razem z ponad stu trzydziestoma prominentnymi więźniami z całej Europy, wśród nich byłym premierem Francji Léonem Blumem i pastorem Martinem Niemöllerem, do Południowego Tyrolu. Strażnicy mieli rozkaz zabić zakładników, gdyby groziło ich uwolnienie. 30 kwietnia w Niederdorf oddział Wehrmachtu zmusił esesmanów do odejścia, a 4 maja więźniów przejęli Amerykanie.

Na emigracji

Po wojnie Schuschnigg nie mógł wrócić do polityki. Odrodzona Austriacka Partia Ludowa, spadkobierczyni chrześcijańskich społeczników, nie chciała go w swoich szeregach, bo jej koalicjanci, socjaliści, pamiętali luty 1934 roku. Przez dwa lata mieszkał we Włoszech, a pod koniec lat 40. wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Do 1967 roku wykładał nauki polityczne i prawo międzynarodowe na jezuickim uniwersytecie Saint Louis w Missouri, a w 1956 roku przyjął obywatelstwo amerykańskie. Jego druga żona zmarła w 1959 roku. Wydał wspomnienia więzienne „Ein Requiem in Rot-Weiß-Rot” i książkę „Im Kampf gegen Hitler” (1969), w których przedstawiał się jako obrońca Austrii, a o swojej roli w likwidacji demokracji pisał niewiele. W 1967 roku wrócił do Tyrolu. Zmarł 18 listopada 1977 roku w Mutters koło Innsbrucka.

Znaczenie

Schuschnigg uosabia dylemat małych państw Europy Środkowej lat 30. Rządził krajem, którego niezależności zagrażał potężny sąsiad, a którego mieszkańcy w dużej części nie wierzyli w sens jego istnienia. Próbował ratować go przez sojusz z Mussolinim, a potem przez ustępstwa wobec Hitlera, i obie drogi zawiodły. Jednocześnie rozbita w 1934 roku lewica, która była najbardziej zdecydowanym przeciwnikiem nazizmu, nie miała powodu bronić jego dyktatury. Gdy Schuschnigg w marcu 1938 roku zwrócił się wreszcie do robotników, było za późno. Jego upadek pokazał też, jak Hitler będzie postępował z następnymi ofiarami: groźby, żądania wobec rządu, wspieranie miejscowych nazistów od środka, a na koniec ultimatum i fakt dokonany. Pół roku później ten sam schemat posłużył w kryzysie, który zakończył się układem monachijskim. Po wojnie Austria długo przedstawiała Schuschnigga jako pierwszego obrońcę jej niepodległości przed nazizmem. Dziś historycy pamiętają także o tym, że był współtwórcą dyktatury, która tę niepodległość osłabiła.