Arthur Seyss-Inquart

Arthur Seyss-Inquart był wiedeńskim adwokatem, katolikiem i niemieckim nacjonalistą, który stał się koniem trojańskim Hitlera w Austrii. W lutym 1938 roku Adolf Hitler wymusił jego nominację na ministra spraw wewnętrznych, 11 marca, pod groźbą inwazji, uczyniono go kanclerzem, a 13 marca podpisał ustawę, która zlikwidowała państwo austriackie. Był potem namiestnikiem Rzeszy w Wiedniu, zastępcą Hansa Franka w okupowanej Polsce, a przez pięć lat rządził okupowaną Holandią, skąd ponad sto tysięcy Żydów wywieziono na śmierć. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze skazał go na śmierć. Historycy nazywają go sprawnym i bezwzględnym urzędnikiem zbrodni.

Młodość

Urodził się 22 lipca 1892 roku w Stannern (Stonařov), niemieckojęzycznej wsi koło Iglau (Jihlavy) na Morawach, jako najmłodsze z sześciorga dzieci nauczyciela gimnazjalnego Emila Seyssa. Według części biografów rodzina nosiła pierwotnie czeskie nazwisko Zajtich, co inni kwestionują. Podwójne nazwisko Seyss-Inquart przyjęła około 1906 roku po spokrewnionym urzędniku Heinrichu von Inquart. Morawy były wówczas polem ostrej rywalizacji Niemców i Czechów, a młody Arthur, jak wielu Niemców z językowych wysp, wyrósł na żarliwego nacjonalistę. W 1907 roku rodzina przeniosła się do Wiednia, a Arthur podjął później studia prawnicze.

W 1914 roku wstąpił do armii austro-węgierskiej. Jako oficer Tyrolskiego Pułku Strzelców Cesarskich walczył w Rosji, Rumunii i we Włoszech, był ranny i kilkakrotnie odznaczony. W czasie rekonwalescencji w 1917 roku uzyskał doktorat z prawa. W 1916 roku ożenił się z Gertrudą Maschką, z którą miał troje dzieci. Od 1921 roku prowadził we Wiedniu własną kancelarię, specjalizując się w prawie pracy. W 1928 roku podczas wycieczki w góry ciężko zranił nogę i do końca życia utykał.

Między katolikami a nazistami

Seyss-Inquart należał do środowiska, które łączyło katolicyzm z niemieckim nacjonalizmem i pragnieniem połączenia Austrii z Niemcami. Działał w tajnym stowarzyszeniu Deutsche Gemeinschaft, do którego należał też młody Engelbert Dollfuß, w Austriacko-Niemieckim Związku Ludowym, propagującym Anschluss, i w styryjskim Heimatschutzu, który w 1933 roku sprzymierzył się z nazistami. Do NSDAP formalnie nie wstąpił, ale od 1931 roku utrzymywał z nią bliskie kontakty i przyjaźnił się z wieloma jej działaczami. Po delegalizacji partii w czerwcu 1933 roku kontakty te jeszcze się zacieśniły.

Latem 1934 roku Dollfuß, szukając porozumienia z umiarkowaną częścią obozu narodowego, dwukrotnie spotkał się z dawnym znajomym. Kilka dni później kanclerz zginął w puczu lipcowym, a Seyss-Inquart przeczekał zamieszki w Styrii. W następnych latach stał się jednym z najważniejszych „ludzi pośrednich”, za pomocą których Berlin, zamiast zamachów, wybrał powolne przenikanie do austriackiego państwa. Był zaufanym człowiekiem niemieckiego posła w Wiedniu Franza von Papena. Po układzie z 11 lipca 1936 roku, w którym kanclerz Kurt Schuschnigg zobowiązał się dopuścić do władzy „opozycję narodową”, Seyss-Inquart wszedł w 1937 roku do Rady Stanu z zadaniem pojednania obozu narodowego z państwem. W rzeczywistości otwierał nazistom półlegalne drogi działania w strukturach Frontu Ojczyźnianego. Część radykalnych austriackich nazistów nie ufała temu eleganckiemu adwokatowi z kościelnymi koneksjami. Jego atutem było właśnie to, że uchodził za umiarkowanego.

Anschluss

Przed spotkaniem Schuschnigga z Hitlerem w Berghofie 12 lutego 1938 roku Seyss-Inquart pomagał kanclerzowi przygotować listę ustępstw, a jednocześnie, bez jego wiedzy, przekazał ją stronie niemieckiej. Pierwszym żądaniem Hitlera była nominacja Seyss-Inquarta na ministra spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa, z władzą nad policją. Objął urząd 16 lutego i kilka dni później pojechał do Berlina po instrukcje. Pod jego ochroną austriaccy naziści wyszli na ulice.

Gdy 9 marca Schuschnigg zapowiedział plebiscyt w sprawie niepodległości, Seyss-Inquart i minister Edmund Glaise-Horstenau oświadczyli, że łamie on konstytucję. 11 marca, na polecenie z Berlina, postawili kanclerzowi ultimatum. Wieczorem, po dymisji Schuschnigga i pod groźbą wkroczenia Wehrmachtu, prezydent Wilhelm Miklas około północy mianował go kanclerzem. W jego imieniu wysłano z Berlina telegram z prośbą o przysłanie wojsk niemieckich, który zaakceptował dopiero po fakcie. Według kilku relacji próbował jeszcze w nocy przekonać Berlin, by wstrzymać wkroczenie, skoro żądania zostały spełnione. Liczył, że Austria zachowa pewną odrębność, a on sam stanie na jej czele. Hitler odmówił, a 12 marca wieczorem w Linzu, pod wrażeniem entuzjastycznego powitania, zdecydował o natychmiastowym i pełnym przyłączeniu. Seyss-Inquart, który tego dnia witał go w Linzu, podporządkował się bez oporu.

13 marca jego rząd przyjął ustawę o „zjednoczeniu Austrii z Rzeszą Niemiecką”. Prezydent Miklas odmówił podpisu i ustąpił, a Seyss-Inquart, przejąwszy jego uprawnienia, sam podpisał ustawę, która zniosła jego państwo i oba jego urzędy. Tego samego dnia formalnie wstąpił do NSDAP, a Heinrich Himmler mianował go generałem SS. Na Anschluss pracował całe dorosłe życie. Po wojnie przyznawał, że był w tych dniach tylko wysuwany naprzód, a potem odsuwany na bok przez ludzi, którzy naprawdę decydowali.

Namiestnik i zastępca Franka

15 marca 1938 roku Seyss-Inquart został namiestnikiem Rzeszy w Austrii na czele rządu krajowego, który miał zlikwidować dawne urzędy państwowe. Coraz więcej władzy przejmował jednak mianowany w kwietniu komisarz do spraw zjednoczenia Josef Bürckel. Pod rządami Seyss-Inquarta konfiskowano majątki Żydów, zmuszano ich do emigracji i wysyłano do obozów koncentracyjnych, a gestapo zamykało w obozach przeciwników politycznych. W listopadzie 1938 roku wiedeńscy Żydzi przeżyli pogrom nocy kryształowej. 11 marca 1939 roku Seyss-Inquart pojechał do Bratysławy, gdzie nakłaniał słowacki rząd do ogłoszenia niepodległości, co ułatwiło Hitlerowi rozbicie Czechosłowacji kilka dni później. Gdy w 1939 roku zlikwidowano stanowisko namiestnika, został ministrem Rzeszy bez teki.

We wrześniu 1939 roku, po napaści na Polskę, mianowano go szefem administracji cywilnej w południowej Polsce, a w październiku zastępcą generalnego gubernatora Hansa Franka w Generalnym Gubernatorstwie. Urzędował w Krakowie do maja 1940 roku. Według wyroku trybunału w Norymberdze popierał surową politykę okupacyjną. W listopadzie 1939 roku podczas inspekcji mówił, że Polską należy rządzić tak, by wyzyskać jej zasoby na rzecz Niemiec, opowiadał się za prześladowaniem Żydów i był informowany o początku akcji AB, w której Niemcy wymordowali tysiące przedstawicieli polskiej inteligencji.

Komisarz Rzeszy w Holandii

18 maja 1940 roku, kilka dni po kapitulacji armii holenderskiej, Hitler mianował go komisarzem Rzeszy dla okupowanych Niderlandów. Odpowiadał bezpośrednio przed Hitlerem i przez pięć lat był najwyższą władzą cywilną w kraju. Początkowo próbował pozyskać Holendrów jako „bratni naród germański”, ale szybko przeszedł do terroru. Zdelegalizował partie, poza nazistowskim Ruchem Narodowosocjalistycznym Antona Musserta, podporządkował gospodarkę Rzeszy, a od 1942 roku wprowadził przymusową pracę. Ponad 500 tysięcy Holendrów wysłano do pracy w Niemczech. Strajki, jak lutowy strajk w Amsterdamie w 1941 roku, w obronie prześladowanych Żydów, i fala strajków z 1943 roku, tłumiono siłą. Za akty oporu rozstrzeliwano zakładników. Za jego rządów stracono około 800 osób, a według części ustaleń ponad 1500.

Najcięższą zbrodnią jego rządów była Zagłada holenderskich Żydów. Seyss-Inquart, zdeklarowany antysemita, krok po kroku wykluczał ich ze społeczeństwa: najpierw usunął ich z urzędów i gospodarki, potem kazał im się rejestrować, zamknął ich w dzielnicy żydowskiej w Amsterdamie i zmusił do noszenia gwiazdy Dawida. Od lipca 1942 roku, na wniosek Reinharda Heydricha, pociągi z obozu przejściowego Westerbork wywoziły ich do Auschwitz i Sobiboru. Spośród około 140 tysięcy Żydów zarejestrowanych w Holandii wojnę przeżyła mniej więcej czwarta część. Odsetek ofiar był najwyższy w Europie Zachodniej. Jedną z nich była Anne Frank. W Norymberdze Seyss-Inquart przyznał, że wiedział, iż Żydów wywożono do Auschwitz, ale twierdził, że miał ich tam za przetrzymywanych do przesiedlenia po wojnie. Trybunał uznał to za niewiarygodne.

W ostatnich miesiącach wojny, w czasie głodowej zimy 1944–1945, gdy z braku żywności w zachodniej Holandii zmarło około 20 tysięcy ludzi, Seyss-Inquart groził zalaniem kraju, ale w końcu, razem z Albertem Speerem, ograniczył wykonanie rozkazów spalonej ziemi. Pod koniec kwietnia 1945 roku zgodził się na alianckie zrzuty żywności dla głodującej ludności, a 30 kwietnia rozmawiał o tym i o możliwej kapitulacji z amerykańskim generałem Walterem Bedellem Smithem. W testamencie z 29 kwietnia Hitler wyznaczył go na ministra spraw zagranicznych w rządzie Karla Dönitza. Na początku maja Seyss-Inquart został zatrzymany przez żołnierzy brytyjskich w Hamburgu.

Norymberga

Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze odpowiadał ze wszystkich czterech punktów oskarżenia. Bronił się, że za najgorsze zbrodnie odpowiadały SS i policja, podległe bezpośrednio Himmlerowi, a konwencję haską uważał za przestarzałą. 1 października 1946 roku trybunał uniewinnił go od zarzutu spisku przeciw pokojowi, ale uznał za winnego zbrodni przeciw pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości. Sędziowie przyznali, że czasem łagodził skrajne posunięcia innych urzędów, ale uznali, że był świadomym i dobrowolnym uczestnikiem zbrodni. Skazano go na śmierć. Przed egzekucją wrócił do Kościoła katolickiego. Powieszono go 16 października 1946 roku w więzieniu w Norymberdze jako ostatniego z dziesięciu skazanych. W ostatnich słowach wyraził nadzieję, że jego egzekucja będzie ostatnim aktem tragedii II wojny światowej. Zakończył zdaniem: „Wierzę w Niemcy”.

Znaczenie

Kariera Seyss-Inquarta pokazuje, jak Hitler zdobywał państwa bez wojny. Nie potrzebował w Austrii ani fanatyka, ani zamachowca, lecz szanowanego, umiarkowanego z pozoru człowieka, który z wnętrza rządu podważy niepodległość kraju i nada aneksji pozór prawa. Ten sam model, z miejscowymi sojusznikami i ultimatum podsuniętym w odpowiedniej chwili, Hitler zastosował wkrótce wobec Czechosłowacji, a w czasie wojny na okupowanym Zachodzie. W Holandii nazwisko Seyss-Inquarta stało się synonimem okupacji. Holendrzy przekręcali je szyderczo na „Zes-en-een-kwart”, czyli „sześć i ćwierć”. Dla Polaków był jednym z pierwszych zarządców Generalnego Gubernatorstwa, a dla Austriaków przypomnieniem, że ludzie, którzy oddali kraj Hitlerowi, przyszli z samego środka austriackich elit.