Franz von Papen

Franz von Papen był westfalskim arystokratą, oficerem kawalerii i politykiem, którego nazwisko na zawsze wiąże się z dojściem Adolfa Hitlera do władzy. W 1932 roku, zupełnie nieznany szerszej publiczności, został z woli generała Kurta von Schleichera kanclerzem Niemiec. W ciągu pół roku rządów zniósł zakaz bojówek nazistowskich, dwukrotnie rozwiązał Reichstag i pozbawił władzy socjaldemokratyczny rząd Prus, a gdy sam stracił urząd, w styczniu 1933 roku przekonał prezydenta Paula von Hindenburga, że Hitlera, otoczonego konserwatywnymi ministrami, da się kontrolować. Jako wicekanclerz szybko przekonał się, że było odwrotnie. Przeżył noc długich noży, a potem służył III Rzeszy jako dyplomata w Wiedniu i Ankarze. W Norymberdze został uniewinniony.

Młodość i służba wojskowa

Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen urodził się 29 października 1879 roku w Werl w Westfalii, w zamożnej katolickiej rodzinie szlacheckiej, która od średniowiecza miała dziedziczne prawo do warzenia soli w tym mieście. Był trzecim dzieckiem oficera kawalerii Friedricha von Papen-Köningen. W wieku jedenastu lat, na własne życzenie, trafił do szkoły kadetów, a potem do Głównego Korpusu Kadetów w Berlinie-Lichterfelde. Był paziem na dworze Wilhelma II i od 1898 roku oficerem westfalskiego 5 pułku ułanów w Düsseldorfie. Był zapalonym jeźdźcem, a przeciwnicy nazywali go później pogardliwie „Herrenreiter”, panem na koniu.

W 1905 roku ożenił się z Martą von Boch-Galhau, córką przemysłowca z Saary, jedną z dziedziczek firmy ceramicznej Villeroy & Boch. Posag uczynił go bogatym człowiekiem, a rodzina żony wniosła majątek w Wallerfangen nad Saarą. Papen ukończył akademię wojenną, a w marcu 1913 roku został kapitanem sztabu generalnego. Tam poznał i zaprzyjaźnił się z młodszym o trzy lata Schleicherem.

Szpieg w Ameryce

Pod koniec 1913 roku Papen wyjechał do Stanów Zjednoczonych jako attaché wojskowy ambasady niemieckiej, akredytowany także w Meksyku. Po wybuchu wojny, korzystając z immunitetu dyplomatycznego, zorganizował w neutralnych jeszcze Stanach Zjednoczonych siatkę wywiadowczą i dywersyjną. Jego ludzie fałszowali paszporty dla niemieckich rezerwistów, wykupywali przez fikcyjne firmy surowce potrzebne do produkcji amunicji dla Ententy i planowali zamachy na kanadyjskie koleje i Kanał Wellandzki. Brytyjski wywiad czytał jego korespondencję. 3 grudnia 1915 roku rząd USA uznał Papena za persona non grata. W drodze do domu brytyjska kontrola zarekwirowała jego dokumenty, w tym grzbiety książeczek czekowych, z których odczytano nazwiska agentów. Posypały się aresztowania, a w 1916 roku amerykańska ława przysięgłych postawiła mu zarzuty, umorzone dopiero, gdy w 1932 roku został kanclerzem.

Od 1916 roku Papen walczył na froncie zachodnim jako dowódca batalionu i oficer sztabu, między innymi nad Sommą. W 1917 roku przeniesiono go do Turcji, gdzie służył w sztabie grupy armii Ericha von Falkenhayna na froncie palestyńskim. W 1918 roku, w randze osmańskiego podpułkownika, był szefem sztabu tureckiej 4 Armii. W Konstantynopolu poznał młodego oficera Joachima von Ribbentropa, co miało znaczenie w styczniu 1933 roku. Po rozejmie odmówił wykonania rozkazu o tworzeniu rad żołnierskich i uciekł do Niemiec w cywilnym ubraniu. Wiosną 1919 roku pożegnał się z armią w stopniu majora.

Monarchista w partii katolików

Papen nigdy nie pogodził się z upadkiem monarchii i nie chciał służyć w armii republiki. Osiadł w majątku Merfeld w Dülmen w Münsterlandzie i zajął się rolnictwem i polityką. Wstąpił do katolickiej Partii Centrum, choć ideowo był bliższy nacjonalistom: należał do jej skrajnie prawego, monarchistycznego skrzydła, potępiał współpracę z socjaldemokratami i marzył o konserwatywnej, chrześcijańskiej i autorytarnej monarchii. W latach 1921–1928 i 1930–1932 zasiadał w pruskim sejmie, choć rzadko w nim bywał. Jako główny udziałowiec partyjnego dziennika „Germania” miał wpływy, których nie dawała mu pozycja w partii. W 1925 roku wywołał skandal, gdy w wyborach prezydenckich poparł nie kandydata Centrum Wilhelma Marksa, lecz Hindenburga. Należał do elitarnego berlińskiego Herrenklubu, w którym konserwatywni arystokraci, przemysłowcy i intelektualiści dyskutowali o zastąpieniu demokracji parlamentarnej rządem autorytarnym. W 1923 roku papież Pius XI mianował go szambelanem papieskim.

Kanclerz „gabinetu baronów”

Gdy Schleicher szukał następcy Heinricha Brüninga, wybrał właśnie Papena: arystokratę, katolika i byłego oficera, który miał przyciągnąć Centrum, zadowolić Hindenburga i być posłuszny. Według relacji znajomych Schleicher mówił, że Papen nie ma być głową, tylko „kapeluszem”. 30 maja 1932 roku Brüning podał się do dymisji, a 1 czerwca Papen został kanclerzem, choć dzień wcześniej obiecał przewodniczącemu Centrum Ludwigowi Kaasowi, że nie przyjmie urzędu. Wystąpił z partii, by uniknąć wyrzucenia. Jego rząd, w którym większość ministrów miała tytuły szlacheckie, nazwano „gabinetem baronów”. W Reichstagu popierali go tylko narodowcy.

Papen wypełnił umowę, którą Schleicher zawarł z Hitlerem: 4 czerwca Reichstag został rozwiązany, a 16 czerwca rząd zniósł zakaz SA i SS. W Lozannie, na konferencji zakończonej 9 lipca, uzyskał zastąpienie reparacji jednorazową sumą trzech miliardów marek, których Niemcy nigdy nie zapłaciły. 20 lipca 1932 roku, wykorzystując krwawe starcia w Altonie, usunął dekretem prezydenta socjaldemokratyczny rząd Prus i sam objął w nich władzę jako komisarz Rzeszy. Ten zamach stanu, nazywany „Preußenschlag”, odebrał republice jej najsilniejszą twierdzę. Hitler przyznawał później, że Papen jako pierwszy naruszył „świętą konstytucję”.

Wybory z 31 lipca uczyniły NSDAP największą partią w Niemczech. Hitler zażądał dla siebie urzędu kanclerza, a gdy 13 sierpnia Hindenburg mu odmówił, przeszedł do opozycji. Papen, który zdobył zaufanie starego prezydenta, planował autorytarną zmianę konstytucji. Gdy Hermann Göring, wybrany 30 sierpnia przewodniczącym Reichstagu, 12 września ostentacyjnie nie dopuścił go do głosu, a parlament wyraził jego rządowi nieufność stosunkiem głosów 512 do 42, Papen rozwiązał Reichstag po raz drugi. W wyborach 6 listopada naziści stracili dwa miliony głosów, ale Papen wciąż nie miał żadnej większości. 17 listopada podał się do dymisji, a gdy na początku grudnia chciał rządzić dalej z pomocą wojska, bez parlamentu, Schleicher przekonał ministrów, że armia nie poradzi sobie z wojną domową. 3 grudnia 1932 roku kanclerzem został Schleicher.

Człowiek, który wprowadził Hitlera do władzy

Papen nie wybaczył dawnemu przyjacielowi. Zachował dostęp do Hindenburga, który go polubił i przysłał mu w grudniu swoje zdjęcie z dedykacją „Miałem towarzysza”. 4 stycznia 1933 roku spotkał się potajemnie z Hitlerem w Kolonii, w domu bankiera Kurta von Schrödera. W następnych tygodniach rozmowy prowadzono w berlińskiej willi Ribbentropa, a 22 stycznia brał w nich udział także syn prezydenta Oskar i szef jego kancelarii Otto Meissner. Papen zrezygnował z roszczeń do urzędu kanclerza i przekonał prezydenta, że Hitler w rządzie, w którym zasiądzie tylko trzech nazistów, a pozostali ministrowie będą konserwatystami, nie będzie groźny. Znajomym, którzy się niepokoili, miał powiedzieć: „W ciągu dwóch miesięcy wepchniemy Hitlera w kąt tak, że będzie piszczał”. 30 stycznia 1933 roku Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem, a Papena wicekanclerzem i komisarzem Rzeszy dla Prus.

Rachuba okazała się katastrofalnie błędna. Göring, jako pruski minister spraw wewnętrznych formalnie podległy Papenowi, przejął policję największego kraju Rzeszy i nie liczył się z wicekanclerzem. Papen nie sprzeciwił się dekretowi o ochronie narodu i państwa po pożarze Reichstagu ani ustawie o pełnomocnictwach. W kwietniu 1933 roku stracił stanowisko komisarza Prus na rzecz Göringa. Jako pełnomocnik rządu wynegocjował w Rzymie z kardynałem Eugenio Pacellim, późniejszym papieżem Piusem XII, konkordat podpisany 20 lipca 1933 roku. Konkordat przypieczętował koniec politycznego katolicyzmu w Niemczech, a reżim łamał go niemal od początku. Od listopada 1933 roku Papen kierował też propagandą przed plebiscytem w Saarze.

Marburg i noc długich noży

17 czerwca 1934 roku na uniwersytecie w Marburgu Papen wygłosił przemówienie napisane przez swojego doradcę Edgara Juliusa Junga. Krytykował w nim terror SA, zapowiedzi „drugiej rewolucji”, kult jednostki i propagandę, domagał się wolności słowa. Była to najostrzejsza publiczna krytyka reżimu, jaką wygłosił w III Rzeszy członek rządu. Goebbels zakazał jego rozpowszechniania, a Papen dał się udobruchać Hitlerowi.

Dwa tygodnie później, w nocy długich noży, SS zajęła jego biuro. Jung, szef jego biura prasowego Herbert von Bose i działacz katolicki Erich Klausener zostali zamordowani. Sam Papen, według większości relacji z rozkazu Göringa, trafił na kilka dni do aresztu domowego. Złożył dymisję, ale nie zerwał z reżimem. Na krótko przed odejściem podpisał jeszcze ustawę, która po śmierci Hindenburga uczyniła Hitlera głową państwa.

W Wiedniu i w Ankarze

Już 26 lipca 1934 roku, dzień po nieudanym puczu austriackich nazistów i zabójstwie kanclerza Engelberta Dollfußa, Hitler mianował go posłem nadzwyczajnym w Wiedniu. Papen, podległy bezpośrednio Hitlerowi, a nie ministrowi spraw zagranicznych, miał uspokoić Austriaków i jednocześnie przygotować przyłączenie ich kraju. Wynegocjował układ z 11 lipca 1936 roku, w którym Niemcy uznały suwerenność Austrii, a Austria zobowiązała się prowadzić politykę „państwa niemieckiego” i dopuścić do władzy przedstawicieli „opozycji narodowej”. 4 lutego 1938 roku został nieoczekiwanie odwołany, ale to on zorganizował spotkanie kanclerza Kurta Schuschnigga z Hitlerem w Berchtesgaden 12 lutego, na którym Austriakowi postawiono ultimatum. Miesiąc później nastąpił Anschluss. Papen przyjął złotą odznakę partyjną i wstąpił do NSDAP, choć w tych samych dniach SD zamordowała w Wiedniu jego bliskiego współpracownika Wilhelma von Kettelera.

W kwietniu 1939 roku, gdy po włoskiej inwazji na Albanię wzrosło znaczenie Turcji, Papen został ambasadorem w Ankarze. Turcją rządził wtedy następca Mustafy Kemala Atatürka, prezydent İsmet İnönü. Nie powstrzymał Turcji przed sojuszem z Wielką Brytanią i Francją w październiku 1939 roku, ale po klęsce Francji jego pozycja wzrosła. W czerwcu 1941 roku, kilka dni przed atakiem na Związek Radziecki, podpisał niemiecko-turecki traktat o przyjaźni, który zabezpieczał Rzeszy południową flankę. 24 lutego 1942 roku w Ankarze obok niego wybuchła bomba podłożona przez agentów radzieckiego NKWD. Zginął tylko zamachowiec, a Papen wyszedł z zamachu niemal bez szwanku. W latach 1943–1944 ambasada korzystała z dokumentów wykradanych z brytyjskiej ambasady przez lokaja ambasadora, Elyasa Baznę, znanego jako „Cicero”. Jednocześnie Papen sondował przez pośredników Amerykanów w sprawie pokoju, ale Franklin Delano Roosevelt odrzucił te kontakty. W sierpniu 1944 roku Turcja zerwała stosunki z Niemcami, a Papen wrócił do kraju.

Po wojnie Papen twierdził, że ratował Żydów z okupowanej Europy. Badania akt niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych nie potwierdzają tego. Od nuncjusza w Turcji Angela Roncallego, późniejszego papieża Jana XXIII, wiedział wcześnie o mordowaniu Żydów w Polsce, ale nie wsparł jego akcji ratunkowych.

Norymberga i ostatnie lata

W kwietniu 1945 roku Papena aresztowali w Sauerlandzie, w myśliwskiej chacie zięcia, amerykańscy spadochroniarze. Zasiadł na ławie oskarżonych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, oskarżony o udział w spisku przeciw pokojowi. 1 października 1946 roku trybunał go uniewinnił: uznał, że dopuścił się „politycznych niemoralności”, ale nie przestępstw objętych aktem oskarżenia. Sędzia radziecki zgłosił zdanie odrębne. W lutym 1947 roku niemiecka komisja denazyfikacyjna uznała go za głównego winnego i skazała na osiem lat obozu pracy, ale w styczniu 1949 roku po odwołaniu wyszedł na wolność.

W latach 1952–1953 wydał wspomnienia „Der Wahrheit eine Gasse” („Drogę prawdzie”), a w 1968 roku książkę o upadku demokracji weimarskiej. Przedstawiał się w nich jako tragiczny patriota, który chciał okiełznać Hitlera, a historycy wytknęli mu liczne przemilczenia i nieprawdy. W 1959 roku papież Jan XXIII przywrócił mu tytuł szambelana papieskiego. Zmarł 2 maja 1969 roku w Obersasbach w Badenii, w wieku 89 lat, i został pochowany w Wallerfangen.

Znaczenie

Papen nie był nazistą i nie chciał wojny światowej. Był konserwatywnym monarchistą, który gardził demokracją parlamentarną i uważał, że Niemcami powinna rządzić stara elita: arystokracja, wojsko i wielki przemysł. Właśnie dlatego odegrał tak fatalną rolę. To jego rząd zniósł zakaz SA, zlikwidował demokratyczny rząd Prus i przyzwyczaił Niemców do tego, że konstytucję można łamać dekretem. To on, z urażonej ambicji i w przekonaniu, że wykorzysta Hitlera do własnych celów, przekonał Hindenburga, by oddał mu władzę. Gdy rachuba zawiodła, nie zerwał z reżimem, który zamordował jego przyjaciół.

Historycy zgodnie widzą w nim symbol ślepoty niemieckich konserwatystów, którzy wierzyli, że „oswoją” ruch Hitlera. Jeden z biografów nazwał go „szatanem w cylindrze”, inni widzieli w nim raczej lekkomyślnego i próżnego dyletanta. Bez Papena droga Hitlera do władzy wyglądałaby zapewne inaczej. Z nim stała się krótsza, a kraj, który Papen chciał uratować przed rewolucją, w ciągu kilku lat znalazł się w wojnie, która zakończyła się jego zniszczeniem.