Michał Karaszewicz-Tokarzewski

Michał Tokarzewski, który z konspiracyjnego pseudonimu „Karasiewicz” uczynił drugi człon nazwiska, należał do pokolenia piłsudczyków, dla których konspiracja była szkołą młodości. Jako student działał w organizacjach niepodległościowych, walczył w Legionach i w Polskiej Organizacji Wojskowej, a w odrodzonej Polsce został jednym z najmłodszych generałów. W nocy z 26 na 27 września 1939 roku, w oblężonej Warszawie, założył Służbę Zwycięstwu Polski – pierwszą organizację Polskiego Państwa Podziemnego, z której wyrosły Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa. Nowe władze na emigracji nie miały do niego zaufania i odsunęły go na drugi plan. Aresztowany przez NKWD, przeszedł sowieckie łagry i Łubiankę, a resztę wojny spędził w armii gen. Władysława Andersa. Był też postacią nietypową jak na generała: teozofem, wolnomularzem i duchownym Kościoła liberalnokatolickiego.

Lwów, Drohobycz i Legiony

Urodził się 5 stycznia 1893 roku we Lwowie (część źródeł podaje 21 grudnia 1892 roku), w rodzinie Bolesława Tokarzewskiego i Heleny z Lerchów. Dzieciństwo i młodość spędził w Drohobyczu, gdzie w 1911 roku zdał maturę. Studiował prawo na Uniwersytecie Lwowskim, a potem medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Już przed I wojną światową związał się z ruchem niepodległościowym: należał do PPS – Frakcji Rewolucyjnej, Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, którego oddziałami dowodził w Samborze i Drohobyczu. Za ukończenie kursu oficerskiego ZS dostał od Józefa Piłsudskiego odznakę „Parasol”. Odbył też służbę jako jednoroczny ochotnik w armii austriackiej.

W sierpniu 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich. Dowodził batalionami w 5 i 6 pułku piechoty, a potem 5 pułkiem. W październiku 1914 roku pod Laskami został ciężko ranny w pierś. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku Austriacy na krótko go uwięzili i wcielili do swojej armii. Przeszedł wtedy do Polskiej Organizacji Wojskowej i działał w niej na terenie Rosji i Ukrainy.

Generał II Rzeczypospolitej

W listopadzie 1918 roku jako podpułkownik objął dowództwo 5 Pułku Piechoty Legionów i poprowadził odsiecz dla Polaków walczących o Lwów z Ukraińcami. W 1919 roku uczestniczył w wyprawie wileńskiej, potem pełnił funkcje w Ministerstwie Spraw Wojskowych, gdzie kierował departamentem piechoty. W 1924 roku, mając 31 lat, został generałem brygady.

W latach międzywojennych dowodził kolejno 19 Dywizją Piechoty w Wilnie i 25 Dywizją Piechoty w Kaliszu, był szefem Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych, a w latach trzydziestych dowódcą okręgów korpusów w Grodnie, Lwowie i Toruniu. W przewrocie majowym 1926 roku stanął po stronie Piłsudskiego. Sam uważał się za socjalistę.

Poza wojskiem prowadził życie, które wyróżniało go spośród kolegów generałów. Należał do kilku lóż wolnomularskich i był jednym z najaktywniejszych polskich masonów, a także teozofem; a w 1926 roku przyjął święcenia kapłańskie w Kościele liberalnokatolickim.

Bzura i Warszawa

We wrześniu 1939 roku, od 11 września, dowodził grupą operacyjną swojego imienia w Armii „Pomorze” i walczył z nią w bitwie nad Bzurą. Po klęsce przedarł się przez Puszczę Kampinoską do oblężonej Warszawy, gdzie został zastępcą dowódcy Armii „Warszawa” gen. Juliusza Rómmla.

26 września, gdy Rómmel zdecydował o rozpoczęciu rozmów o kapitulacji, a do miasta przyleciał wysłannik Naczelnego Wodza z upoważnieniem do tworzenia konspiracji, Rómmel przekazał Tokarzewskiemu swoje pełnomocnictwo „z zadaniem prowadzenia dalszej walki o utrzymanie niepodległości i całości granic”. Jeszcze tej nocy Tokarzewski zaprzysiągł pierwszych oficerów nowej organizacji – Służby Zwycięstwu Polski. Miała ona objąć cały kraj, odtworzyć wojsko i tworzyć ośrodki tymczasowej władzy. Do jej dowództwa wszedł m.in. płk Stefan Rowecki, a w następnych tygodniach Tokarzewski zbudował wokół SZP Główną Radę Polityczną z przedstawicieli dawnej opozycji antysanacyjnej.

Odsunięty i aresztowany

Rząd gen. Władysława Sikorskiego w Paryżu widział w nim jednak piłsudczyka i ludzi Rydza-Śmigłego. 13 listopada 1939 roku Sikorski zastąpił SZP Związkiem Walki Zbrojnej pod komendą gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W styczniu 1940 roku podzielono kraj na dwie strefy: okupacją niemiecką miał kierować z Warszawy Rowecki, dotychczasowy zastępca Tokarzewskiego, a on sam – okupacją sowiecką ze Lwowa. Historyk Paweł Wieczorkiewicz uważał tę nominację niemal za prowokację, bo w Przemyślu i we Lwowie generał był zbyt znany, by skutecznie się zakonspirować.

Na początku marca 1940 roku, w drodze do Lwowa, Tokarzewski został zatrzymany przez NKWD przy przekraczaniu niemiecko-sowieckiej linii demarkacyjnej na Sanie. Miał dokumenty na nazwisko Tadeusz Mirowy i początkowo nie został rozpoznany. 4 września 1940 roku Specjalne Kolegium NKWD skazało „Tadeusza Mirowego” za nielegalne przekroczenie granicy na pięć lat obozu pracy, licząc od 7 marca 1940 roku. Trafił do łagru na dalekiej północy – według IPN w okolicach Archangielska, według innych opracowań pod Workutą – a gdy NKWD ustaliło jego prawdziwą tożsamość, przewieziono go do więzienia na Łubiance w Moskwie. Lwowska konspiracja, którą miał prowadzić, była już wtedy głęboko zinfiltrowana przez NKWD.

W armii Andersa

Uwolniła go wojna niemiecko-sowiecka i układ Sikorski–Majski. W sierpniu 1941 roku wyszedł z więzienia i objął dowództwo 6 Lwowskiej Dywizji Piechoty, formowanej w armii polskiej w ZSRR w Tockoje. Razem z wojskiem Andersa przeszedł do Iranu i na Bliski Wschód. Generałem dywizji mianowano go ze starszeństwem od 1 stycznia 1943 roku. W marcu 1943 roku został zastępcą dowódcy Armii Polskiej na Wschodzie i dowódcą jednostek na Środkowym Wschodzie, a w 1944 roku dowodził też formowanym III Korpusem Polskim. Od grudnia 1944 roku pozostawał w dyspozycji ministra obrony narodowej.

Emigracja

Po wojnie został w Wielkiej Brytanii. Jak wielu oficerów emigracji, zarabiał pracą fizyczną: był m.in. nocnym stróżem, pakowaczem, robotnikiem w fabryce sprzętu radiowego i salowym w angielskim szpitalu. Działał w organizacjach kombatanckich, w Głównej Komisji Skarbu Narodowego, w Radzie Studium Polski Podziemnej i w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie, którego był współzałożycielem. Wygłaszał odczyty o początkach Armii Krajowej. W 1954 roku, w czasie rozłamu na emigracji, prezydent August Zaleski mianował go Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych i ministrem obrony narodowej.

Wiosną 1964 roku wyjechał na leczenie do Maroka. W marcu tego roku władze emigracyjne awansowały go na generała broni. Zmarł 22 maja 1964 roku w Casablance, a nazajutrz prezydent Zaleski nadał mu pośmiertnie Order Orła Białego. Spoczął na cmentarzu Brompton w Londynie; w 1992 roku jego prochy przeniesiono na warszawskie Powązki.

Pamięć

Rehabilitacja jego pamięci w kraju przyszła po 1989 roku. W 1991 roku wyemitowano srebrną monetę kolekcjonerską z jego wizerunkiem, a jego imię noszą ulice m.in. w Warszawie, Krakowie, Łodzi i Poznaniu. Dzień założenia SZP, 27 września, obchodzi się jako Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Jego trzytomową biografię, zatytułowaną „Po trzykroć pierwszy”, wydał w latach 2000–2002 Daniel Bargiełowski. Jego losy pokazują też, jak bardzo przedwojenne podziały polityczne ciążyły na polskiej konspiracji w pierwszych miesiącach okupacji: twórcę podziemnej armii odsunięto od jej kierowania przede wszystkim z powodu jego politycznego rodowodu.