Bitwa pod Huangqiao

4 października 1940 roku po południu, kilka kilometrów na północ od miasteczka Huangqiao w środkowej części prowincji Jiangsu, na północ od Jangcy, oddziały komunistycznej Nowej 4 Armii wyszły z zasadzki i otoczyły maszerującą na miasteczko Samodzielną 6 Brygadę wojsk rządowych. Po trzech godzinach walki brygada przestała istnieć, a jej dowódca, generał Weng Da, odebrał sobie życie. Tak zaczęła się bitwa pod Huangqiao, największe do tej pory starcie dwóch formalnych sojuszników z drugiego frontu jedności: Kuomintangu Czang Kaj-szeka i Komunistycznej Partii Chin. Przez kolejne dwa dni komuniści pod dowództwem Chen Yi i Su Yu rozbili główne siły gubernatora prowincji Jiangsu, generała Han Deqina. Dowódca jego 89 Armii, generał Li Shouwei, utonął w czasie odwrotu.

Popularne zestawienia umieszczają to wydarzenie pod 1 października i podają, że „chińscy nacjonaliści i komuniści walczą ze sobą w południowych Chinach”, a „Japończycy ponoszą porażkę pod Changsha”. Obie części tej informacji wymagają sprostowania. Walki nie toczyły się w południowych Chinach, lecz w Jiangsu, na nizinie między Jangcy a dawnym korytem Huang He, w regionie, który Chińczycy nazywają Subei (północne Jiangsu) lub Suzhong (środkowe Jiangsu). Wojska Han Deqina wyruszyły na Huangqiao 30 września, ale przez ulewne deszcze właściwy atak zaczął się dopiero 4 października i ten dzień uznaje się za początek bitwy. Pod Changsha w październiku 1940 roku nie walczono wcale. Pierwsza bitwa o to miasto toczyła się we wrześniu i październiku 1939 roku i zakończyła się chińskim zwycięstwem, a druga we wrześniu i październiku 1941 roku, gdy 1 października 1941 roku Japończycy zaczęli się wycofywać z zajętego na krótko miasta. Popularna wersja prawdopodobnie miesza te wydarzenia. W południowych Chinach jesienią 1940 roku doszło za to do innego japońskiego odwrotu: po wejściu do północnych Indochin Japończycy, według relacji chińskiego dowódcy w Kuangsi Zhang Fakuia, dobrowolnie opuścili zdobyty w 1939 roku Nanning, do którego 30 października wkroczyli Chińczycy, ogłaszając zwycięstwo.

Front jedności w kryzysie

Drugi front jedności, zawarty w 1937 roku, nigdy nie był sojuszem równych partnerów. Komunistyczne siły zbrojne weszły formalnie w skład Narodowej Armii Rewolucyjnej. Na północy działała 8 Armia Marszowa Zhu De, a na południu, z rozproszonych oddziałów partyzanckich pozostawionych w 1934 roku w dawnych bazach w Jiangxi i sąsiednich prowincjach, powstała Nowa 4 Armia. Jej dowódcą był Ye Ting, zasłużony dowódca z czasów wyprawy północnej, od lat pozostający poza partią, a zastępcą i faktycznym przywódcą politycznym komunista Xiang Ying. Rząd wyznaczał obu armiom strefy działania i wypłacał im żołd. Nowa 4 Armia dostała wąski pas w południowym Anhui i południowym Jiangsu, na południe od Jangcy, podporządkowany 3 Strefie Wojennej generała Gu Zhutonga. Pieniędzy było mało: według chińskich opracowań zamiast obiecanych 180 tysięcy juanów miesięcznie armia otrzymywała początkowo 80 tysięcy, a potem 135 tysięcy.

Mao Zedong od początku wojny zalecał, by armie komunistyczne unikały wielkich bitew z Japończykami i budowały na ich tyłach bazy, administrację i wojsko. Na ziemiach, z których wycofała się armia rządowa, nie było to trudne, ale ekspansja komunistów nieuchronnie wchodziła na teren, który Kuomintang uważał za swój. Od 1939 roku dochodziło do coraz częstszych starć, które komuniści nazywali „tarciami”. Na przełomie 1939 i 1940 roku w Shanxi walczyli z wojskami Yan Xishana, w czasie japońskiego przeciwnatarcia w Shanxi, a w marcu 1940 roku 8 Armia Marszowa rozbiła na pograniczu Hebei, Henanu i Shanxi rządowe wojska Zhu Huaibinga. Mao sformułował wtedy zasadę walki z „zatwardziałymi”: działać „mając rację, korzyść i umiar”, czyli nie atakować pierwszym, ale na każdy atak odpowiadać i nie posuwać się za daleko.

Środek ciężkości tych sporów przesunął się w 1940 roku do środkowych Chin. Kierownictwo partii uznało, że północne Chiny, gdzie Japończycy nasilali operacje przeciw bazom, a rząd chciał zamknąć obie armie komunistyczne, nie wystarczą. W lutym 1940 roku Komitet Centralny polecił Chen Yi „gwałtownie rozwijać się w północnym Jiangsu”, a 5 kwietnia Mao pisał, że bez wejścia do środkowych Chin komuniści „nie mogą przetrwać”. Kierował tym Liu Shaoqi, sekretarz partyjnego Biura Centralnych Równin (Zhongyuan). Kuomintang widział to samo z drugiej strony. W marcu 1940 roku rząd przygotował plan wyparcia komunistów z dorzecza Huai He i odcięcia Nowej 4 Armii od 8 Armii Marszowej, a 16 lipca przyjął tak zwaną propozycję centralną, według której obie armie komunistyczne miały się zgromadzić na północ od Żółtej Rzeki. Komuniści jej nie przyjęli.

Komuniści w północnym Jiangsu

Północne i środkowe Jiangsu było w 1940 roku krainą wielu władz. Japończycy i kolaboracyjny rząd Wang Jingweia trzymali duże miasta nad Jangcy i nad Wielkim Kanałem oraz główne drogi. W głębi kraju, z siedzibą w Xinghua, rządził gubernator prowincji Han Deqin, zarazem zastępca dowódcy Strefy Wojennej Shandong–Jiangsu. Był to zawodowy oficer, absolwent akademii w Baoding, który walczył pod Xuzhou i Wuhanem. Dowodził własną 89 Armią, z 33 i 117 Dywizją, Samodzielną 6 Brygadą i kilkunastoma brygadami bezpieczeństwa. Obok niego, w okolicach Taizhou, stały wojska Li Mingyanga i Li Changjianga, nominalnie podległe rządowi, ale niechętne Hanowi, oraz oddziały Chen Taiyuna. Han Deqin uchodził za jednego z najzagorzalszych przeciwników komunistów. Komuniści oskarżali go o rozbicie w 1939 roku kilku oddziałów partyzanckich, które z nimi współpracowały.

Pierwsze oddziały Chen Yi przeszły na północny brzeg Jangcy już w 1939 roku. Pod koniec czerwca 1940 roku jeden z nich odparł pod Guocun, na północny zachód od Taizhou, atak wojsk obu Li, nasłanych według komunistów przez Hana. W lipcu Chen Yi i Su Yu przeprowadzili przez rzekę główne siły, około 7 tysięcy ludzi, i zajęli Huangqiao, z którego wycofała się bez walki rządowa brygada bezpieczeństwa. Chen Yi przyjął zasadę, którą streszczano w trzech słowach: bić wroga, przeciwstawiać się Hanowi, łączyć się z Li. Obu Li i Chen Taiyuna komuniści starali się przeciągnąć na swoją stronę lub przynajmniej zneutralizować, i w dużej mierze im się to udało. 12 lipca Mao zapowiedział, że z północy na pomoc idą oddziały 8 Armii Marszowej, ale zastrzegł, że Nowa 4 Armia „w żadnym razie nie może uderzyć pierwsza”.

We wrześniu napięcie wzrosło. 6 września wojska Han Deqina zaatakowały komunistów pod Yingxi i straciły dwa pułki brygady bezpieczeństwa. 13 września Nowa 4 Armia zdobyła miasteczko Jiangyan, bronione przez brygadę Zhang Shaohua, którego komuniści oskarżali o kontakty z Japończykami. 30 września komuniści opuścili Jiangyan, co przedstawiali jako gest dobrej woli, ale przekazali je nie Hanowi, lecz Li Mingyangowi, co jeszcze bardziej poróżniło przeciwników Nowej 4 Armii. Tego samego dnia Han Deqin ruszył na Huangqiao.

Siły i plany

Według chińskich opracowań komunistycznych Han Deqin zebrał około 26 pułków, ponad 30 tysięcy żołnierzy. Główne uderzenie miały wykonać jego własne oddziały, 89 Armia Li Shouweia i Samodzielna 6 Brygada Weng Da, razem około 15 tysięcy ludzi, z północy i wschodu. Wojska obu Li i Chen Taiyuna na prawym skrzydle oraz pięć brygad bezpieczeństwa na lewym miały atakować od zachodu i południa i osłaniać skrzydła. Nowa 4 Armia liczyła w północnym Jiangsu około 7 tysięcy ludzi, z czego tylko około 5 tysięcy było żołnierzami liniowymi. Była zorganizowana w trzy kolumny, którymi dowodzili Ye Fei, Wang Bicheng i Tao Yong. Miała bardzo mało ciężkiej broni.

Chen Yi kierował całością z wioski Yanxuzhuang, około 20 kilometrów na zachód od Huangqiao, a dowództwo na polu bitwy objął jego zastępca Su Yu, jeden z najzdolniejszych dowódców komunistycznych. Pomoc z północy nie mogła nadejść na czas. 3 października Mao telegrafował do Zhou Enlaia, że zasada brzmi: „jeśli Han nie zaatakuje Chena, [oddziały] Huanga nie zaatakują Hana; jeśli Han zaatakuje Chena, Huang na pewno zaatakuje Hana”. Chodziło o kolumnę 8 Armii Marszowej Huang Kechenga, która szła z północy. Han Deqin kazał jednak zniszczyć łodzie na rzekach, które musiała przekroczyć, i dotarła ona w pobliże pola bitwy dopiero po jej zakończeniu. Su Yu postanowił więc bronić miasteczka niewielkimi siłami, a główne siły trzymać poza nim i bić nadchodzące kolumny po kolei. Zgodnie z zasadą, że najpierw bije się słabszego przeciwnika, powinien był zaatakować oddziały obu Li i brygady bezpieczeństwa. Uznał jednak, że skoro te wojska po cichu zadeklarowały neutralność, atak na nie byłby błędem politycznym, a rozbicie najlepszej jednostki Hana sparaliżuje resztę. Na cel wybrał więc dobrze uzbrojoną Samodzielną 6 Brygadę, która według komunistycznych opisów miała czechosłowackie moździerze i karabiny maszynowe.

Trzy dni walki

Wojska Hana posuwały się kilkoma oddzielnymi kolumnami, które nie mogły się wzajemnie wspierać. 4 października około trzeciej po południu Samodzielna 6 Brygada dotarła na dwa, trzy kilometry od Huangqiao, na drodze z Guxi. Tam uderzyła na nią 1 Kolumna Ye Feia, a pozostałe kolumny zamknęły okrążenie. Brygada została rozbita w ciągu trzech godzin, a Weng Da popełnił samobójstwo. W tym samym czasie 33 Dywizja z 89 Armii zaatakowała samo miasteczko, którego broniły słabe siły, i według komunistycznych opisów niemal wdarła się do środka. Główne siły 89 Armii, które miały ją wspierać, nie nadeszły. Li Shouwei, na wieść o losie Weng Da, zatrzymał je i kazał okopywać się na miejscu.

5 października oddziały, które rozbiły Samodzielną 6 Brygadę, uderzyły na 33 Dywizję. Według komunistycznych relacji doszło do kilku walk na bagnety. Dywizja została odparta i rozbita, a jej dowódca, generał Sun Qiren, dostał się do niewoli. W nocy z 5 na 6 października i 6 października Nowa 4 Armia okrążyła i rozbiła resztę 89 Armii. Li Shouwei zarządził odwrót. Według jednej z relacji w czasie przeprawy przez rzekę Bachi wypuścił z rąk ogon konia, którego się trzymał, i utonął. Jego ciało rozpoznała później żona wśród wyłowionych z wody zwłok. Wojska obu Li i Chen Taiyuna przyglądały się klęsce oddziałów Hana bezczynnie i nie poniosły żadnych strat. Pozostałe oddziały rządowe wycofały się. Han Deqin z około tysiącem ludzi schronił się w Xinghua.

Lokalna tradycja przechowała z tej bitwy wspomnienie o placuszkach z Huangqiao (huangqiao shaobing), które mieszkańcy piekli dzień i noc i nosili żołnierzom na pozycje. Komunistyczna propaganda zrobiła z nich symbol poparcia ludności, a w 1949 roku placuszki podobno trafiły na bankiet z okazji proklamowania Chińskiej Republiki Ludowej.

Straty

Liczby strat pochodzą prawie wyłącznie od stron konfliktu i różnią się znacznie. Według komunistycznych podsumowań od 3 do 6 października rozbito 12 pułków głównych sił Hana, całą jedną brygadę bezpieczeństwa i po pułku z dwóch innych, razem ponad 11 tysięcy ludzi, w tym około 3800 wziętych do niewoli. Zabito dowódcę 89 Armii, dowódcę Samodzielnej 6 Brygady i kilku dowódców brygad i pułków, a do niewoli wzięto ponad 30 oficerów od pułkownika wzwyż, w tym dowódcę 33 Dywizji, i około 600 młodszych oficerów. Komuniści podawali, że zdobyli około 3800 karabinów, 189 karabinów maszynowych, 59 moździerzy i 3 działa górskie. Źródła nacjonalistyczne mówiły o mniej więcej 5 tysiącach zabitych i rannych. Straty Nowej 4 Armii według źródeł komunistycznych nie przekroczyły tysiąca ludzi, a według części opracowań wyniosły około 900.

Po bitwie

Nowa 4 Armia poszła za ciosem. Zajęła Hai’an, Dongtai i ponownie Jiangyan, a 10 października jej czołówka spotkała się pod Baiju w powiecie Dongtai z kolumną 8 Armii Marszowej Huang Kechenga. Obie armie komunistyczne po raz pierwszy połączyły w ten sposób swoje obszary. Pościgu za Hanem do Xinghua, siedziby rządu prowincji, zaniechano ze względów politycznych. W listopadzie w Hai’anie, a potem w Yanchengu, powstało wspólne dowództwo Nowej 4 Armii i 8 Armii Marszowej w środkowych Chinach. Nominalnie stanął na jego czele Ye Ting, faktycznie dowodził nim Chen Yi, a komisarzem politycznym był Liu Shaoqi. Komuniści mieli teraz w środkowym Jiangsu rozległą, stałą bazę, która przetrwała do końca wojny.

Obie strony do dziś opisują bitwę inaczej. Według komunistów była to obrona przed „zatwardziałymi” z Kuomintangu, którzy zaatakowali pierwsi, w czasie gdy Nowa 4 Armia walczyła z Japończykami. Według nacjonalistów komuniści bezprawnie opuścili wyznaczone im strefy, odcięli połączenia między rządowymi oddziałami po obu stronach Jangcy, zajęli cudze terytorium i napadli na wojska rządowe, zamiast bić Japończyków. Brytyjski historyk Gregor Benton, autor najobszerniejszej historii Nowej 4 Armii, zwraca uwagę, że ekspansja komunistów w Jiangsu była zaplanowana z góry, a Kuomintang, żądając przeniesienia ich armii na północ, miał także własne cele. Obie strony przez cały 1940 rok szykowały się do konfrontacji. Bezsporne jest to, że armia rządowa poniosła pod Huangqiao porażkę, która nie miała nic wspólnego z wojną przeciw Japonii, i że na nizinach Jiangsu w pobliżu japońskich garnizonów zginęło lub dostało się do niewoli kilka tysięcy chińskich żołnierzy z rąk innych Chińczyków.

Miejsce w wojnie

Bitwa pod Huangqiao stała się ostatnim krokiem przed otwartym zerwaniem frontu jedności. 19 października 1940 roku szef sztabu generalnego He Yingqin i jego zastępca Bai Chongxi wysłali do Zhu De, Peng Dehuaia, Ye Tinga i Xiang Yinga telegram, w którym wyliczali zajęcie Huangqiao, atak na Hana i śmierć Li Shouweia jako przykłady łamania rozkazów i zażądali, by wszystkie oddziały 8 Armii Marszowej i Nowej 4 Armii działające na południe od Żółtej Rzeki przeszły w ciągu miesiąca na północ od niej. Rząd wiedział już wtedy, po ofensywie stu pułków, jak bardzo urosły siły komunistów. Komuniści odpowiedzieli 9 listopada, odrzucając oskarżenia, ale zgodzili się przenieść na północ od Jangcy oddziały Nowej 4 Armii z południowego Anhui. Pod koniec listopada w Jiangsu doszło do kolejnej bitwy, pod Caodian, tym razem z inicjatywy komunistów.

W styczniu 1941 roku, gdy kolumna sztabu Nowej 4 Armii, około 9 tysięcy ludzi, ruszyła z południowego Anhui, otoczyły ją pod Maolin wojska 3 Strefy Wojennej. Po tygodniu walk większość żołnierzy zginęła lub dostała się do niewoli, Ye Ting został uwięziony, a Xiang Ying zginął wkrótce potem z ręki jednego ze swoich ludzi. 17 stycznia Czang Kaj-szek ogłosił rozwiązanie Nowej 4 Armii. Komuniści odtworzyli ją natychmiast w Jiangsu, z Chen Yi jako dowódcą i Liu Shaoqim jako komisarzem, właśnie na terenach zdobytych pod Huangqiao. Chińscy historycy z kontynentu uważają bitwę za bezpośrednią przyczynę tamtego incydentu. Od tej chwili front jedności istniał tylko z nazwy. Obie partie walczyły z Japonią osobno i przygotowywały się do rozprawy ze sobą, która nastąpiła po 1945 roku. Huangqiao miało jeszcze jeden epilog: w sierpniu 1946 roku, już w czasie wojny domowej, Su Yu ponownie rozbił w tej okolicy wojska rządowe. Dla chińskich komunistów bitwa z października 1940 roku była dowodem, że ich armie mogą pokonać wojsko Kuomintangu w otwartym polu. Dla Czang Kaj-szeka była ostrzeżeniem, że sojusznik z 1937 roku stał się najgroźniejszym rywalem.