Ofensywa stu pułków

20 sierpnia 1940 roku o ósmej wieczorem oddziały komunistycznej 8 Armii Marszowej zaatakowały jednocześnie japońskie posterunki, stacje, mosty i tory na rozległym obszarze Chin Północnych. Głównym celem była kolej Zhengtai, łącząca Shijiazhuang w Hebei z Taiyuanem, stolicą prowincji Shanxi. Jednocześnie uderzono na kolej Datong–Puzhou (Tongpu) w Shanxi, na linię Pekin–Hankou i na drogi między japońskimi garnizonami. Operacją kierował z kwatery głównej w górach południowo-wschodniego Shanxi zastępca dowódcy 8 Armii Marszowej, generał Peng Dehuai. Była to największa ofensywa, jaką chińscy komuniści przeprowadzili w całej wojnie z Japonią. Przeszła do historii pod nazwą nadaną jej po kilku dniach walk: wielka bitwa stu pułków (Baituan dazhan). Polskie publikacje nazywają ją ofensywą lub bitwą stu pułków.

Komuniści na tyłach Japończyków

8 Armia Marszowa powstała w sierpniu 1937 roku z głównych sił chińskiej Armii Czerwonej, która na mocy drugiego frontu jedności weszła formalnie w skład armii rządowej Czang Kaj-szeka. We wrześniu 1937 roku przemianowano ją na 18 Grupę Armii, ale stara nazwa pozostała w powszechnym użyciu. Dowódcą był Zhu De, jego zastępcą Peng Dehuai, a armia składała się z trzech dywizji: 115, 120 i 129. Jesienią 1937 roku walczyła w Shanxi u boku wojsk rządowych w bitwie o Taiyuan, a potem, zgodnie z linią Mao Zedonga, przeszła na tyły japońskich linii. W górach Taihang Shan, Wutai Shan i na równinach Hebei komuniści budowali bazy, organizowali władzę na wsi, milicję i partyzantkę. Z kilkudziesięciu tysięcy ludzi z 1937 roku ich siły urosły do kilkuset tysięcy. Japońska Armia Obszaru Chin Północnych oceniała regularne wojska komunistyczne w grudniu 1939 roku na około 88 tysięcy żołnierzy. Dwa lata później podniosła ten szacunek do 140 tysięcy, a do regularnego wojska dochodziła jeszcze liczna milicja.

Japończycy, którzy w latach 1937–1938 zajęli miasta, koleje i główne drogi północnych Chin, od 1939 roku starali się zdusić bazy komunistyczne. Wzdłuż torów i dróg budowali sieć umocnionych posterunków i wież, kopali rowy i stawiali mury, by poszatkować kraj na odcięte od siebie części i stopniowo je „oczyszczać”. Chińczycy nazwali to „polityką klatki”: kolej miała być w niej filarem, droga łańcuchem, a posterunek kłódką. Według chińskich wyliczeń w latach 1939–1940 Japończycy przeprowadzili w Chinach Północnych ponad sto operacji, w których brało udział po ponad tysiąc żołnierzy. Japońska 1 Armia generała porucznika Yoshia Shinozuki, która trzymała Shanxi, podlegała Armii Obszaru Chin Północnych generała porucznika Hayao Tady. Swoje dywizje i samodzielne brygady mieszane musiała rozproszyć po setkach posterunków, często obsadzonych przez pluton lub mniej.

Dlaczego w sierpniu 1940 roku

Lato 1940 roku było dla Chin najczarniejszym okresem wojny. W marcu Japończycy powołali w Nankinie kolaboracyjny rząd Wang Jingweia. W czerwcu zdobyli Yichang nad Jangcy, skąd ich lotnictwo bombardowało Chongqing. Po klęsce Francji Tokio wymusiło zamknięcie granicy Indochin dla dostaw do Chin, a 18 lipca Wielka Brytania zamknęła na trzy miesiące Drogę Birmańską. W Chongqingu nasilały się głosy za pokojem z Japonią, a Japończycy prowadzili z wysłannikami chińskimi tajne rozmowy. Komuniści obawiali się, że Czang Kaj-szek skapituluje, i chcieli pokazać, że Chiny wciąż walczą. Zarazem mieli dość zarzutów rządowych gazet, że ich armia „krąży, ale nie walczy”. Stosunki z Kuomintangiem były złe: zimą 1939–1940 roku w Shanxi doszło do walk z wojskami Yan Xishana, które rozpoczęły się w czasie chińskiej ofensywy zimowej, a w marcu 1940 roku 8 Armia Marszowa rozbiła na pograniczu Hebei, Henanu i Shanxi rządowe wojska Zhu Huaibinga.

Peng Dehuai planował wielkie uderzenie na koleje już wiosną 1940 roku, ale wtedy kierownictwo partii w Yan’anie kazało mu się przygotować na starcie z Kuomintangiem. 22 lipca kwatera główna 8 Armii Marszowej w Zhuanbi, w powiecie Wuxiang, wydała rozkaz przygotowawczy podpisany przez Zhu De, Penga i zastępcę szefa sztabu Zuo Quana. Sam Zhu De przebywał wtedy w Yan’anie, dokąd wrócił w maju po rozmowach z dowódcą rządowej 1 Strefy Wojennej, więc w praktyce operacją dowodził Peng. Rozkaz mówił, by „wykorzystując wysokie proso i porę deszczową” przeprowadzić wielką akcję niszczenia kolei Zhengtai, siłami co najmniej 22 pułków. Kopię wysłano do Yan’anu. Rozkaz bojowy z 8 sierpnia podzielił zadania. Okręg Wojskowy Shanxi–Chahar–Hebei generała Nie Rongzhena miał zniszczyć wschodni odcinek linii, od Shijiazhuang do przełęczy Niangzi. 129 Dywizja Liu Bochenga, której komisarzem politycznym był Deng Xiaoping, dostała odcinek zachodni, aż po Yuci pod Taiyuanem. 120 Dywizja He Longa miała przeciąć północną część kolei Tongpu i drogi w zachodnim Shanxi, by nie dopuścić japońskich posiłków. Za miarę sukcesu uznano stopień zniszczenia linii Zhengtai.

Przygotowania trwały w tajemnicy. Cel znali tylko dowódcy brygad. Zwiadowcy, ukrywani przez chłopów, rozpoznawali japońskie posterunki, a miejscowi kowale wykuwali łomy, kilofy i klucze do rozkręcania torów. Wojsko ćwiczyło wysadzanie mostów i niszczenie szyn, które rozgrzewano w ogniskach z podkładów i wyginano, by nie dało się ich ponownie ułożyć.

Noc 20 sierpnia

Kolej Zhengtai biegła przez góry Taihang i łączyła dwie wielkie linie północnych Chin, Pekin–Hankou i Datong–Puzhou. Wywożono nią węgiel z Shanxi, a wzdłuż niej stały posterunki, z których Japończycy wyruszali na operacje przeciw bazom komunistów. Bronione były słabo. Według japońskiej relacji na przełęczy Niangzi (Niangziguan) jedna kompania pilnowała 20 kilometrów linii, rozdzielona na sześć posterunków. Utrzymała się tylko dzięki żołnierzom z pociągu, który przypadkiem przejeżdżał w czasie ataku. W kopalni węgla w Jingxing, jednej z najważniejszych w północnych Chinach, każdego z trzech szybów pilnowała jedna drużyna żołnierzy. Każdy z nich zaatakowało ponad tysiąc Chińczyków, a jeden szyb spalono i zniszczono tak, że przez pół roku nie wydobywano w nim węgla.

Oddziały Nie Rongzhena opanowały część umocnień na przełęczy Niangzi i wysadziły most kolejowy, a inne zniszczyły tory między Shijiazhuang a Jingxing. 129 Dywizja zajęła kilka stacji na zachodnim odcinku linii i wysadziła mosty. Jeden z jej pułków przez sześć dni utrzymywał wzgórze Shinao nad Yangquanem, osłaniając niszczenie torów przed japońskimi kontratakami. 120 Dywizja przecięła w wielu miejscach kolej Tongpu na północ od Taiyuanu. Za wojskiem szły tysiące chłopów i milicjantów, którzy rozkręcali tory, palili podkłady, ścinali słupy telegraficzne i zasypywali przepusty. Japończycy, zaskoczeni, nie mogli szybko przerzucić posiłków po zniszczonych liniach i bronili się w posterunkach. Według japońskiej historii oficjalnej uzbrajano nawet japońskich cywilów.

Początkowo w natarciu miały wziąć udział 22 pułki. Szybko przyłączały się jednak kolejne oddziały, także te, które nie dostały rozkazu, a po kilku dniach sztab doliczył się ponad stu pułków. Według chińskich podsumowań było ich 105: 39 z okręgu Nie Rongzhena, 46 ze 129 Dywizji i 20 ze 120 Dywizji, razem ponad 200 tysięcy żołnierzy, nie licząc milicji i partyzantki. Według części źródeł 26 sierpnia Peng i Zuo Quan nadali operacji nazwę „bitwy stu pułków”. Liczbę trzeba jednak rozumieć ostrożnie. Chiński pułk (tuan) bywał oddziałem liczącym kilkaset ludzi, a wiele z tych pułków powstało dopiero w 1939 i 1940 roku z miejscowych ochotników, słabo uzbrojonych i wyszkolonych. Rządowy przedstawiciel w Xi’anie meldował w Chongqingu, że na linii Zhengtai walczyło tylko 11 pułków, a nie ponad trzydzieści, jak podawali Zhu i Peng. Historycy z Tajwanu uważali „sto pułków” za propagandę. Nawet przywódcy komunistyczni przyznawali później, że rozgłaszanie tej liczby było błędem.

Pierwsza faza

Pierwsza faza ofensywy trwała do 10 września. Według chińskiej relacji do końca sierpnia kolej Zhengtai na całej długości była sparaliżowana, a mosty, stacje i odcinki torów na innych liniach zniszczono. Japończycy otrząsnęli się jednak szybko. Według ich danych ruch na linii Pekin–Hankou przywrócono 25 sierpnia, na kolei Tongpu 8 września, a na linii Zhengtai, z trudem, 20 września. 30 sierpnia 1 Armia rzuciła do kontrataku 4 i 9 Samodzielną Brygadę Mieszaną przeciw 129 Dywizji. Ta operacja, którą Japończycy nazwali pierwszą operacją w środkowym Shanxi, trwała do 18 września. Oddziały komunistyczne, zgodnie z zasadami walki partyzanckiej, rozproszyły się i wycofały w góry.

Straty obu stron w pierwszej fazie są trudne do ustalenia, bo każda strona liczyła po swojemu. Według wewnętrznych danych japońskiej 1 Armii straciła ona w pierwszej fazie 199 zabitych, 283 rannych i 9 zaginionych. Japończycy twierdzili, że naliczyli 4880 ciał żołnierzy chińskich i wzięli 263 jeńców. Rządowe sprawozdanie z Xi’anu oceniało straty japońskie na linii Zhengtai na około 3 tysiące ludzi, do tego ponad 2 tysiące żołnierzy kolaboracyjnych, a straty komunistów na podobną liczbę. Chińskie źródła komunistyczne podają dla całej ofensywy liczby wielokrotnie wyższe.

Pierwsza wiadomość o ofensywie wywołała w Yan’anie entuzjazm. Mao Zedong telegrafował do Penga, że bitwa stu pułków jest „naprawdę porywająca”, i pytał, czy dałoby się zorganizować jeszcze jedną lub dwie takie akcje. Gratulacje przysłał też rząd w Chongqingu. Ale już 11 września Mao zalecił na posiedzeniu Biura Politycznego, by nie przedstawiać operacji jako wielkiej ofensywy, lecz jako „partyzanckie przeciwnatarcie”.

Ciąg dalszy i odwet

Druga faza zaczęła się 22 września. Komuniści atakowali tym razem umocnione japońskie punkty w głębi swoich baz i przy drogach: 129 Dywizja na drodze z Yushe do Liaoxian, oddziały Nie Rongzhena pod Laiyuanem i Lingqiu, a 120 Dywizja znów na kolei Tongpu. Szturmy na umocnione posterunki, wbrew zasadom walki partyzanckiej, kosztowały ich duże straty, a Japończycy, już przygotowani, bronili się skutecznie i według chińskich źródeł używali gazów bojowych. Od października 1 Armia i Armia Garnizonowa Mongolii przeszły do odwetowych operacji „oczyszczających” w bazach komunistycznych w górach Taihang, Taiyue i w północno-zachodnim Shanxi. Japończycy palili wsie, zabijali mieszkańców, niszczyli zapasy zboża i zabierali bydło. Pod koniec października pod Guanjianao Peng Dehuai osobiście poprowadził atak na otoczony japoński batalion, ale musiał się wycofać z ciężkimi stratami, gdy nadeszła odsiecz. Partia ogłosiła zakończenie ofensywy 5 grudnia 1940 roku, choć walki z japońskimi operacjami trwały do stycznia 1941 roku.

Miejsce w wojnie

Ofensywa stu pułków była największym, najbardziej zbliżonym do regularnej wojny przedsięwzięciem 8 Armii Marszowej w całej wojnie. Zadała Japończykom realne szkody. Według danych japońskich wysadzono 73 mosty i 3 tunele, spalono 20 stacji, w 117 miejscach zniszczono tory na długości ponad 44 kilometrów, ścięto lub przewrócono przeszło 2400 słupów telegraficznych. Chińskie dane mówią o 474 kilometrach zniszczonych torów i 213 mostach. Chińskie podsumowania z grudnia 1940 roku podają, że zabito lub raniono ponad 20 tysięcy żołnierzy japońskich (inna wersja tego samego dokumentu mówi o ponad 12 tysiącach) i ponad 5 tysięcy kolaboracyjnych. Najciężej doświadczona 4 Samodzielna Brygada Mieszana straciła według japońskich zapisów 276 zabitych. Według danych z japońskich dokumentów cała Armia Obszaru Chin Północnych straciła od sierpnia do grudnia 1940 roku 2349 zabitych i 4004 rannych. Komuniści przyznali, że sami stracili około 17 tysięcy ludzi, a według innych wyliczeń ponad 22 tysiące.

Najważniejsze skutki ofensywa miała jednak dla samych komunistów i ludności północnych Chin. Japończycy, którzy dotąd za głównego przeciwnika uważali wojska rządowe, zrozumieli, jak bardzo urosła armia komunistyczna. Wzmocnili wywiad, a w 1941 roku, od lipca pod nowym dowódcą Armii Obszaru Chin Północnych, generałem Yasujim Okamurą, zaczęli systematyczne kampanie przeciw bazom komunistycznym. Chińczycy nazwali je polityką „trzech wszystkich”: zabij wszystkich, spal wszystko, zrabuj wszystko. Zginęły setki tysięcy, a według niektórych szacunków miliony cywilów, a ludność baz komunistycznych zmniejszyła się według danych samej partii z 44 do 25 milionów. 8 Armia Marszowa do 1943 roku nie zdołała już zorganizować żadnej większej operacji. Rząd w Chongqingu, zaniepokojony siłą komunistów, na przełomie 1940 i 1941 roku wstrzymał im żołd i dostawy amunicji, a w styczniu 1941 roku wojska rządowe rozbiły w Anhui kolumnę komunistycznej Nowej 4 Armii, co w praktyce zakończyło front jedności.

Ofensywa stała się też jednym z najostrzej spieranych epizodów w historii Komunistycznej Partii Chin. W czasie kampanii naprawy stylu w Yan’anie, a zwłaszcza na naradzie w sprawie Chin Północnych w 1945 roku, Peng Dehuai musiał się z niej tłumaczyć. Zarzucano mu, że przedwcześnie odsłonił siły partii, ściągnął na bazy japoński odwet i odciążył Kuomintang, a także, że rozpoczął ją bez wiedzy Mao. Peng i jego obrońcy, wśród nich Nie Rongzhen, wskazywali, że plan wysłano do Yan’anu, a Mao początkowo ją pochwalił. Zarzuty wróciły na konferencji w Lushan w 1959 roku i w czasie rewolucji kulturalnej, gdy hunwejbini nazywali ofensywę zdradą na rzecz Czang Kaj-szeka. Po rehabilitacji Penga w 1978 roku oficjalna historiografia chińska ocenia ją jako wielkie zwycięstwo. Historycy japońscy i tajwańscy podkreślają, że Japończycy szybko naprawili zniszczenia, a straty poszczególnych brygad w zabitych liczyli w setkach, nie w tysiącach. Amerykański historyk Lyman Van Slyke widzi w niej przede wszystkim przykład kłopotów z koordynacją i kontrolą między kierownictwem partii w Yan’anie a dowódcami w polu.

Bez względu na ocenę ofensywa stu pułków pokazała w sierpniu 1940 roku, że wojna w Chinach nie dzieli się już tylko na dwie strony. Obok rządu Czang Kaj-szeka i Japończyków w północnych Chinach wyrosła trzecia siła, z którą Japonia musiała się liczyć i która po 1945 roku stanęła do walki o całe Chiny.