Incydent Nowej 4 Armii

W połowie stycznia 1941 roku w górach południowego Anhui, kilkadziesiąt kilometrów na południe od Jangcy, skończyła się tygodniowa bitwa, w której Chińczycy walczyli z Chińczykami. Wojska rządowe 3 Strefy Wojennej otoczyły pod miasteczkiem Maolin w powiecie Jing kolumnę sztabu komunistycznej Nowej 4 Armii, około 9 tysięcy ludzi, którzy na rozkaz rządu mieli przejść na północny brzeg rzeki. Po siedmiu dniach walk większość z nich zginęła, zaginęła albo dostała się do niewoli. 14 stycznia dowódca armii, generał Ye Ting, poszedł do przeciwnika rozmawiać o warunkach i został zatrzymany. 17 stycznia Czang Kaj-szek ogłosił, że Nowa 4 Armia zbuntowała się, i rozwiązał ją, a trzy dni później komuniści odtworzyli ją na północ od Jangcy. Chińczycy nazywają te wydarzenia incydentem w południowym Anhui (Wannan shibian) albo incydentem Nowej 4 Armii.

Pod 15 stycznia kalendaria podają często, że rywalizacja nacjonalistów i komunistów „staje się bardziej widoczna”, a wielu komunistów „zostaje zmuszonych do złożenia broni”. To ujęcie mocno łagodzi to, co się stało. Komunistów nie rozbrojono, lecz rozbito w otwartej bitwie, a do niewoli trafili ci, którzy przeżyli. Walki trwały od 6 do 14 stycznia. 15 stycznia, w dniu, pod którym zapisano wydarzenie, ostatnie oddziały próbowały się wymknąć z okrążenia, a do Chongqingu i Yan’anu docierały pierwsze pełne wiadomości o klęsce. Opinia publiczna dowiedziała się o niej kilka dni później, gdy rząd ogłosił rozwiązanie armii.

Armia z partyzantów

Nowa 4 Armia powstała w ramach drugiego frontu jedności, zawartego przez Kuomintang i Komunistyczną Partię Chin po wybuchu wojny z Japonią. Gdy główne siły komunistyczne weszły jesienią 1937 roku w skład Narodowej Armii Rewolucyjnej jako 8 Armia Marszowa Zhu De, rząd zgodził się, by także rozproszone oddziały partyzanckie, które w 1934 roku zostały w dawnych bazach na południu, gdy reszta Armii Czerwonej wyruszyła w Długi Marsz, utworzyły jeden związek. Dowództwo Nowej 4 Armii zorganizowano 25 grudnia 1937 roku w Hankou. Na początku liczyła około 10 tysięcy ludzi w czterech oddziałach. Dowódcą został Ye Ting, zasłużony dowódca z czasów wyprawy północnej, który od końca lat dwudziestych nie należał do partii, i dlatego był do przyjęcia dla obu stron. Jego zastępcą i faktycznym przywódcą był komunista Xiang Ying, sekretarz partyjnego Biura Południowo-Wschodniego, który w latach 1934–1937 dowodził partyzantką w górach Jiangxi. Obaj nie potrafili się porozumieć. Ye Ting, jako bezpartyjny, nie brał udziału w naradach partyjnego kierownictwa armii i dwukrotnie składał dymisję.

Armia podlegała formalnie 3 Strefie Wojennej generała Gu Zhutonga. Jej sztab stał od 1938 roku w wiosce Yunling w powiecie Jing, w południowym Anhui. Część oddziałów przeszła na północny brzeg Jangcy i rozrosła się tam szybko na tyłach Japończyków. Mao Zedong, który od 1938 roku coraz wyraźniej kierował partią, zalecał ekspansję na północ i wschód, w stronę Jiangsu i dorzecza Huai He. Xiang Ying wolał trzymać sztab na południu, w pobliżu gór, które znał. W 1940 roku na północ od rzeki doszło do coraz ostrzejszych starć z wojskami rządowymi, a 4–6 października 1940 roku oddziały Chen Yi rozbiły pod Huangqiao wojska gubernatora Jiangsu, Han Deqina.

Rozkaz przejścia na północ

19 października 1940 roku szef sztabu generalnego He Yingqin i jego zastępca Bai Chongxi zażądali, by wszystkie oddziały 8 Armii Marszowej i Nowej 4 Armii przeszły w ciągu miesiąca na północ od dawnego koryta Huang He. Telegram wyliczał zarzuty: komuniści działają poza wyznaczonymi strefami, rozbudowują wojsko ponad zatwierdzone etaty, nie słuchają rozkazów i zamiast bić wroga, napadają na sojuszników. 9 listopada komuniści odpowiedzieli w imieniu Zhu De, Peng Dehuaia, Ye Tinga i Xiang Yinga. Odrzucili zarzuty i nie zgodzili się na wymarsz za Żółtą Rzekę, ale obiecali przenieść na północ od Jangcy oddziały z południowego Anhui. Kierownictwo partii w Yan’anie wiedziało, że sztab na południu jest bezbronny wobec wojsk rządowych, i przez cały listopad i grudzień ponaglało Xiang Yinga do wymarszu.

Sprawy skomplikowały się w grudniu. Komuniści w Jiangsu nie czekali. Pod koniec listopada Liu Shaoqi i Chen Yi uderzyli na resztki wojsk Han Deqina pod Caodian i w połowie grudnia ponieśli tam porażkę. Dla rządu był to dowód, że przejście sztabu Nowej 4 Armii przez południowe Jiangsu wzmocni komunistów, którzy atakują wojska rządowe na północnym brzegu. Pierwotnie 3 Strefa Wojenna godziła się na trasę na wschód, przez południowe Jiangsu, i przeprawę w okolicach Zhenjiangu. Teraz He Yingqin zaproponował, by tej drogi zakazać, a Czang Kaj-szek zażądał, by sztab przeprawił się prosto na północ, między Tongling a Fanchangiem, w stronę Wuwei, i zrobił to do 31 grudnia. Ta trasa prowadziła przez rzekę patrolowaną przez japońskie łodzie a na północnym brzegu stały wojska rządowe generała Li Pinxiana, które według komunistów szykowały się do uderzenia. Komuniści uznali ją za pułapkę, choć Czang polecił Li Pinxianowi przepuścić przeprawiające się oddziały. 10 grudnia Czang polecił Gu Zhutongowi, by jeśli Nowa 4 Armia nie przejdzie na północ w terminie albo jeśli komuniści w Jiangsu zaatakują siedzibę Han Deqina w Xinghua, „natychmiast się z nią rozprawił”. 25 grudnia, w rozmowie z Zhou Enlaiem, ostrzegł, że jeśli armia nie wykona rozkazu, „na pewno przegra”.

Pod koniec grudnia 3 Strefa Wojenna przygotowała się do walki. Na tajnej naradzie w Huizhou w południowym Anhui (dziś powiat She) 27 grudnia generał Shangguan Yunxiang, dowódca 32 Grupy Armii, otrzymał dowództwo nad wszystkimi wojskami w rejonie. Zgromadzono przeciw Nowej 4 Armii osiem dywizji, według większości opracowań około 80 tysięcy ludzi, w tym ściągnięte z frontu w Zhejiangu. 28 grudnia Xiang Ying zdecydował, że sztab nie pójdzie ani prosto na północ, ani prosto na wschód, lecz okrężną drogą: na południe przez Maolin, potem na wschód przez Jingde i Ningguo, wokół gór Tianmu do Liyang w południowym Jiangsu, i tam przeprawi się przez Jangcy. 3 stycznia 1941 roku Mao i Zhu De odpowiedzieli, że taki plan jest „całkowicie słuszny”. Tego samego dnia Czang telegrafował do Ye Tinga, że armia ma się zgromadzić w okolicach Wuwei, na północnym brzegu.

Siedem dni pod Maolin

Wieczorem 4 stycznia 1941 roku sztab i oddziały z południowego Anhui, około 9 tysięcy ludzi w trzech kolumnach, wyruszyły z Yunling. Wśród nich było wielu niewalczących: pracownicy polityczni, drukarze, sanitariusze, kobiety. Około 3 tysięcy innych, przeważnie z tyłów armii, przeszło już wcześniej, w grudniu, trasą przez południowe Jiangsu. Padało od kilku dni, drogi rozmokły, a kolumny maszerowały nocami, wolno, obładowane sprzętem. 5 stycznia doszły w okolice Maolin i zatrzymały się na dzień odpoczynku. Wojska rządowe zamknęły w tym czasie pierścień. 6 stycznia oddziały Nowej 4 Armii starły się z 40 Dywizją rządową. Każda ze stron twierdzi, że zaatakowała ją druga. Według oficjalnego komunikatu rządu komuniści „wtargnęli” do Maolin i napadli na 40 Dywizję, która musiała się bronić. Według komunistów to 40 Dywizja zagrodziła im drogę, którą wcześniej uzgodniono. Gu Zhutong jeszcze tego dnia rozkazał Shangguan Yunxiangowi „całkowicie oczyścić” teren z oddziałów Nowej 4 Armii.

7 stycznia komuniści próbowali przebić się na południowy wschód, przez przełęcz pod Xingtan, i utknęli. Narada dowódców w pobliżu przełęczy ciągnęła się według relacji uczestników siedem godzin. Ye Ting chciał uderzyć całością sił na Xingtan albo zawrócić i przebijać się na zachód, ale Xiang Ying się wahał. W końcu zdecydował, by wycofać się tą samą drogą, którą przyszli, i szukać innej. W nocy z 8 na 9 stycznia, gdy okrążenie się zaciskało, Xiang Ying, szef wydziału politycznego Yuan Guoping, zastępca szefa sztabu Zhou Zikun i kilku innych dowódców opuściło po cichu kolumnę, nie mówiąc o tym Ye Tingowi. Nie znaleźli wyjścia i 10 stycznia wrócili. Ye Ting i Rao Shushi zawiadomili o tym Yan’an. Kierownictwo partii odebrało Xiang Yingowi dowództwo i oddało całość Ye Tingowi, a sprawy polityczne Rao Shushiemu.

10 stycznia około 5 tysięcy ludzi, wszystko, co zostało ze skupionych sił armii, broniło się w dolinie Shijingkeng. Ye Ting wysłał tego wieczoru do Yan’anu depeszę, że po czterech dniach walk armia „jest na krawędzi zagłady”, a dowódcy są gotowi zginąć, i prosił, by partia zagroziła Czangowi zerwaniem frontu jedności, jeśli nie każe zdjąć okrążenia. Mao polecił Zhou Enlaiowi wystąpić z ostrym protestem, a jednocześnie, 12 stycznia, kazał komunistom w Jiangsu i Szantungu przygotować się do rozbicia tamtejszych wojsk rządowych, gdyby oddziały w Anhui zostały zniszczone. 12 stycznia wojska rządowe zdobyły wzgórza nad doliną, a w nocy resztki armii zaczęły się przebijać małymi grupami. Zginął wtedy kompozytor Ren Guang, autor znanych pieśni patriotycznych. 13 stycznia Ye Ting, za radą Rao Shushiego, napisał do Shangguan Yunxianga, że chce przyjść na rozmowy. Po południu 14 stycznia zszedł do kwatery 108 Dywizji i został zatrzymany. Według części relacji stało się to dzień wcześniej, a zatrzymali go żołnierze 52 Dywizji. Wieczorem 14 stycznia wojska rządowe zajęły ostatnie stanowiska w okolicach Maolin. Yuan Guoping, ciężko ranny w czasie przebijania się, zmarł 15 stycznia. Według chińskich opracowań odebrał sobie życie, by nie być ciężarem dla towarzyszy.

Straty

Liczby pochodzą głównie od stron sporu i są niepewne. Według źródeł komunistycznych z około 9 tysięcy ludzi przebiło się w małych grupach około 2 tysięcy, w tym oddziały Fu Qiutao i Huang Huoxinga, które w kolejnych tygodniach przeprawiały się przez Jangcy w okolicach Fanchangu. Pozostałych około 7 tysięcy zginęło, zaginęło albo dostało się do niewoli. Jeńców, według tych samych źródeł ponad 4 tysiące, osadzono w obozie pod Shangrao w prowincji Jiangxi. Wielu z nich zmarło lub zostało straconych w kolejnych latach. Brytyjski autor Jonathan Fenby podaje dla Nowej 4 Armii szacunki od 2 do 10 tysięcy zabitych, a straty wojsk rządowych według części opracowań przekroczyły 2 tysiące ludzi.

Xiang Ying i Zhou Zikun wydostali się z okrążenia i ukrywali się w górach. 14 marca 1941 roku, w jaskini niedaleko Maolin, zastrzelił ich we śnie adiutant sztabu Liu Houzong, który zabrał złoto z kasy armii i oddał się w ręce wojsk rządowych. Po 1949 roku został odnaleziony i stracony.

Rozwiązanie i odbudowa armii

Czang Kaj-szek długo się wahał. W jego dzienniku, na który powołują się historycy, są wpisy z 9 i 12 stycznia, że chodzi mu tylko o to, by komuniści wykonali rozkaz i przeszli przez rzekę, a Bai Chongxi „nie rozumie sytuacji”, chcąc zniszczyć komunistów od razu. Gdy jednak oddziały Nowej 4 Armii zostały rozbite, a większość dowódców wojskowych opowiedziała się za twardą linią, Czang ją przyjął. 17 stycznia Komisja Wojskowa rządu ogłosiła, że Nowa 4 Armia zbuntowała się, rozwiązała ją i oddała Ye Tinga pod sąd wojskowy. Komunikat przedstawiał sprawę jako kwestię dyscypliny wojskowej: armia nie wykonała rozkazu, napadła na sojusznicze oddziały i została „ukarana”. Rządowa propaganda dostała polecenie, by nie atakować w tej sprawie partii komunistycznej ani 8 Armii Marszowej.

Komuniści odpowiedzieli szybko. 18 stycznia, gdy cenzura zatrzymała artykuł dziennika partyjnego „Xinhua Ribao” w Chongqingu, w pustym miejscu ukazała się odręczna inskrypcja Zhou Enlaia. Grała na nazwisku Ye, które znaczy „liść”: pisał o „odwiecznej krzywdzie” i o „jednym liściu z Jiangnanu”, i pytał, po co bracia w jednym domu tak spieszą się, by się nawzajem pozabijać. 20 stycznia Komisja Wojskowa KC partii ogłosiła odbudowę armii. Pełniącym obowiązki dowódcy został Chen Yi, komisarzem politycznym Liu Shaoqi. Nowe dowództwo stanęło w Yanchengu w Jiangsu, na terenach zdobytych pod Huangqiao. Wszystkie oddziały komunistyczne na południe od kolei Longhai, z Nowej 4 Armii i 8 Armii Marszowej, połączono w siedem dywizji i samodzielną brygadę, razem ponad 90 tysięcy ludzi. Ci, którzy przebili się z okrążenia w Anhui, weszli do 7 Dywizji, najsłabszej z nich. 22 stycznia Mao w wywiadzie rzecznika komisji wojskowej oskarżył rząd o przygotowywanie kapitulacji przed Japonią i postawił dwanaście żądań, od ukarania winnych po uwolnienie Ye Tinga. Komunistyczni deputowani zbojkotowali w marcu sesję Narodowej Rady Politycznej.

Echo za granicą

Wiadomości o walkach między chińskimi sojusznikami zaniepokoiły wszystkich, którzy wspierali Chiny przeciw Japonii. Amerykański dziennikarz Edgar Snow 22 stycznia opisał incydent z Hongkongu dla prasy w Stanach Zjednoczonych i stracił za to prawo do pracy w Chinach. Wdowa po Sun Jat-senie, Song Qingling, i inni politycy lewicy Kuomintangu protestowali w Hongkongu. W Waszyngtonie Departament Stanu dał do zrozumienia, że bratobójcza wojna utrudni pomoc dla Chin, a Roosevelt wysłał wkrótce do Chongqingu swojego doradcę Lauchlina Curriego, który w lutym przekonywał Czanga, że Ameryka chce zjednoczonych Chin walczących z Japonią. Jeszcze ostrzej zareagował ZSRR, wtedy jedyny duży dostawca broni dla Chin. 25 stycznia radziecki ambasador Aleksandr Pańuszkin pytał Czanga, czy rząd chce wojny domowej, a Moskwa wkrótce wymieniła głównego doradcę wojskowego. Stalinowi chodziło o to, by Chiny dalej wiązały Japonię, a nie o los komunistów z Anhui. Ten sam nacisk działał w drugą stronę: Moskwa i Międzynarodówka Komunistyczna odradzały partii zerwanie z Kuomintangiem. Japończycy, według dziennika Czanga, przyjęli wiadomości z satysfakcją i liczyli, że spór się rozszerzy. Pod koniec stycznia rozpoczęli zresztą ofensywę w południowym Henanie, co obu chińskim stronom przypomniało, kto jest wspólnym wrogiem.

Dwie wersje

Obie strony do dziś opowiadają tę historię inaczej. Według historyków w Chińskiej Republice Ludowej był to zaplanowany zawczasu atak „zatwardziałych” z Kuomintangu na armię, która wykonywała rozkaz i szła na północ, a samo słowo „incydent” zaciera fakt zdrady. Według historyków na Tajwanie Nowa 4 Armia przez cały 1940 rok łamała rozkazy, poszerzała swoje terytorium kosztem wojsk rządowych i nie wykonała ostatecznego rozkazu, bo zamiast przejść na północ, ruszyła na południe, a rząd tylko przywrócił dyscyplinę. Badacze zachodni, przede wszystkim Gregor Benton, autor obszernej historii Nowej 4 Armii, pokazują, że obie partie od miesięcy szykowały się do konfrontacji i że ekspansja komunistów w Jiangsu, w tym atak pod Caodian, dała rządowi pretekst. Także w samej partii komunistycznej szukano winnych. Po 1941 roku główną odpowiedzialność przypisano Xiang Yingowi, jego wahaniom i zwłoce w wykonaniu poleceń z Yan’anu, co umacniało pozycję Mao. Część historyków zwraca jednak uwagę, że Yan’an sam zatwierdził trasę przez Maolin i przez kilka miesięcy wysyłał sprzeczne sygnały.

Miejsce w wojnie

Incydent w południowym Anhui zakończył rzeczywistą współpracę Kuomintangu i komunistów. Formalnie żadna strona nie ogłosiła końca frontu jedności, bo obu się to nie opłacało: rząd nie chciał wojny domowej na oczach Amerykanów i Rosjan, a komuniści nie chcieli stracić legalności i statusu partii walczącej z Japonią. W praktyce jednak rząd nie wypłacał już pieniędzy 8 Armii Marszowej, a jego najlepsze dywizje zamknęły blokadą bazę komunistów w północnym Shaanxi. Komuniści przestali składać rządowi raporty i rozkazów nie wykonywali. Rozbita armia odrodziła się w Jiangsu silniejsza niż przedtem, a sprawa Ye Tinga, przetrzymywanego w więzieniach do marca 1946 roku, stała się dla komunistów symbolem wiarołomstwa Czanga. W kolejnych latach obie armie walczyły z Japonią osobno, a każda szykowała się do rozprawy z drugą.

Dla Japończyków był to dobry znak. Po ofensywie stu pułków i incydencie w Anhui mogli w 1941 roku skupić się na pacyfikacji komunistycznych baz w północnych Chinach, wiedząc, że ich przeciwnicy nie działają wspólnie. Amerykanie, którzy po Pearl Harbor stali się głównym sojusznikiem Chin, przez całą wojnę bezskutecznie próbowali pogodzić obie partie. Gdy w 1945 roku Japonia skapitulowała, w Chinach stanęły naprzeciw siebie dwie armie, z których jedna przez całą wojnę rosła na tyłach wroga. Wojna domowa, wznowiona w 1946 roku, skończyła się w 1949 roku zwycięstwem komunistów, a wielu dowódców odbudowanej w styczniu 1941 roku Nowej 4 Armii, z Chen Yi na czele, było wśród zwycięzców.