Yōsuke Matsuoka

Yōsuke Matsuoka był jednym z najbardziej barwnych i najbardziej szkodliwych dla własnego kraju polityków Japonii okresu Shōwa. Wychowany od trzynastego roku życia w Stanach Zjednoczonych, mówiący po angielsku lepiej niż większość japońskich dyplomatów, przez całe życie wierzył, że rozumie Amerykanów i wie, jak z nimi postępować: twardo, z pozycji siły. W lutym 1933 roku, jako delegat w Genewie, wyprowadził japońską delegację z sali Zgromadzenia Ligi Narodów, co otworzyło drogę do wystąpienia Japonii z organizacji. Siedem lat później, jako minister spraw zagranicznych, zawarł sojusz z Niemcami i Włochami oraz pakt o neutralności z ZSRR. Po wybuchu wojny z Ameryką miał płakać, że sojusz z Hitlerem był największym błędem jego życia. Zmarł w czasie procesu tokijskiego, zanim zapadł wyrok.

Chłopiec z Murozumi w Oregonie

Urodził się 4 marca 1880 roku w nadmorskiej miejscowości Murozumi w powiecie Kumage w prefekturze Yamaguchi, dziś części miasta Hikari, jako czwarty syn zamożnego armatora i kupca. Gdy miał jedenaście lat, ojciec zbankrutował. W 1893 roku trzynastoletni Yōsuke wyjechał z kuzynem do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszkali już jego krewni. Osiadł w Portland w stanie Oregon. Zamieszkał u amerykańskiej rodziny, w której zarabiał na utrzymanie jako pomoc domowa, a opiekunka, pani Isabelle Beveridge, stała się dla niego kimś w rodzaju drugiej matki. Pod wpływem otoczenia przyjął chrzest i do końca życia określał się jako chrześcijanin.

Uczył się w Portland i w Oakland w Kalifornii, imał się różnych prac, był pomywaczem, akwizytorem kawy i tłumaczem. W 1900 roku ukończył prawo na University of Oregon. Doświadczył też rasizmu, z jakim spotykali się wtedy azjatyccy imigranci na zachodnim wybrzeżu. Wyniósł z Ameryki przekonanie, które powtarzał przez całe życie: wobec Amerykanina nie wolno ustępować, gdy się ma rację, bo szanuje on tylko tego, kto odpowiada siłą na siłę. W 1902 roku, z powodu choroby matki, wrócił do Japonii.

Dyplomata i człowiek Mandżurii

Nie dostał się na Uniwersytet Tokijski, ale w 1904 roku zdał z bardzo dobrym wynikiem egzamin do służby dyplomatycznej i konsularnej. Pierwsze placówki objął w Szanghaju i w administracji Kraju Kwantuńskiego w Port Arthur, zdobytego przez Japonię w wojnie z Rosją. Poznał tam Shinpei Gotō, pierwszego prezesa Kolei Południowomandżurskiej, i przedsiębiorcę Jōtarō Yamamoto. Obaj stali się jego protektorami. Pracował potem w Pekinie, Petersburgu i Waszyngtonie, a w latach 1916–1918 był sekretarzem premiera Masatake Terauchiego i ministra spraw zagranicznych Gotō. Gorąco popierał interwencję syberyjską przeciw bolszewikom. W 1919 roku pojechał na konferencję pokojową w Paryżu jako rzecznik prasowy japońskiej delegacji. Poznał tam młodego księcia Fumimaro Konoe, z którym jego losy połączyły się dwadzieścia lat później.

W 1921 roku odszedł z dyplomacji i został dyrektorem Kolei Południowomandżurskiej, wielkiego koncernu, który poza koleją prowadził kopalnie, porty, huty i instytuty badawcze i był gospodarczym filarem japońskiej obecności w Mandżurii. Od 1927 roku był jego wiceprezesem, u boku prezesa Yamamoto, a odszedł z koncernu na przełomie 1929 i 1930 roku. Kierował między innymi rozbudową kopalni węgla w Fushunie. Mandżurię uważał za kluczową dla przyszłości Japonii. Rozpowszechnił hasło, że Mandżuria i Mongolia są „linią życia” Japonii.

W lutym 1930 roku został wybrany do Izby Reprezentantów z ramienia Rikken Seiyūkai. W parlamencie ostro krytykował ugodową wobec Chin i Zachodu politykę ministra spraw zagranicznych Kijūrō Shidehary. Gdy w 1931 roku Armia Kwantuńska wywołała incydent mukdeński, początkowo był przygnębiony, bo uważał, że gospodarcze metody w Mandżurii przegrały z wojskiem. Szybko jednak stał się zwolennikiem uznania Mandżukuo.

„Japonia na krzyżu”

Jesienią 1932 roku rząd wysłał Matsuokę do Genewy jako głównego delegata na obrady Ligi Narodów nad raportem komisji Victora Bulwer-Lyttona. Wybrano go przede wszystkim ze względu na talent mówcy i świetny angielski. Wbrew późniejszej legendzie nie jechał z zamiarem zerwania. Instrukcje rządu przewidywały wystąpienie z Ligi tylko jako ostateczność, a on sam przez kilka miesięcy szukał kompromisu. Japonia nie mogła jednak zgodzić się na nic, co podważało uznanie Mandżukuo, które ogłosiła we wrześniu 1932 roku.

8 grudnia 1932 roku Matsuoka wygłosił przed Zgromadzeniem bez notatek przemówienie trwające ponad godzinę. Przekonywał, że Japonia broni w Mandżurii porządku przed chaosem i komunizmem, i zakończył porównaniem: świat chce ukrzyżować Japonię, ale tak jak w końcu zrozumiano Jezusa z Nazaretu, tak za kilka lat zrozumie się Japonię. W kraju przemówienie przyjęto z entuzjazmem, za granicą raczej ze zdumieniem. 24 lutego 1933 roku Zgromadzenie 42 głosami przeciw jednemu przyjęło sprawozdanie, które odmawiało uznania Mandżukuo. Matsuoka odczytał oświadczenie, że Japonia nie może go przyjąć, i wyprowadził delegację z sali. 27 marca Japonia wystąpiła z Ligi Narodów.

W drodze powrotnej odwiedził w Rzymie Benito Mussoliniego. W Japonii witano go jak bohatera, „człowieka, który powiedział światu, co trzeba”. Sam mówił, że jest pokonanym, bo nie przekonał świata do racji Japonii.

Przeciw partiom

Po powrocie Matsuoka, zafascynowany faszyzmem, wystąpił z Seiyūkai, w grudniu 1933 roku zrzekł się mandatu i założył Ligę na rzecz Rozwiązania Partii Politycznych. Przez rok jeździł po kraju, przekonywał, że partie dzielą naród, i wzywał do „marszu na Tokio” na wzór marszu na Rzym. Jego ruch zgromadził wielu członków, ale nie stał się siłą polityczną.

W sierpniu 1935 roku Matsuoka wrócił do Mandżurii jako prezes Kolei Południowomandżurskiej. Mówił, że czuje się bardziej doradcą Armii Kwantuńskiej niż szefem spółki. Pod jego kierownictwem koncern przejął zarządzanie praktycznie całą siecią kolejową Mandżukuo, w tym kupioną w 1935 roku od ZSRR Koleją Wschodniochińską, i budował nowe linie ku granicy radzieckiej. Rozbudował też dział badawczy. Z kierownictwem armii w Mandżurii, w tym z szefem sztabu Armii Kwantuńskiej Hideki Tōjō, łączyły go bliskie stosunki. Należał do grona najbardziej wpływowych ludzi Mandżukuo. Choć popierał pakt antykominternowski, deklarował, że nie podziela antysemityzmu nazistów, i poparł plany przyjmowania żydowskich uchodźców w Mandżurii.

Minister spraw zagranicznych

W lipcu 1940 roku książę Konoe, formując drugi rząd, powierzył Matsuoce ministerstwo spraw zagranicznych. Liczył, że energiczny i popularny w armii Matsuoka zdoła utrzymać politykę zagraniczną w rękach cywilów. Matsuoka zaczął od czystki w dyplomacji, odwołując kilkudziesięciu ambasadorów i posłów. 1 sierpnia 1940 roku jako pierwszy członek rządu użył publicznie określenia „wielka wschodnioazjatycka strefa wspólnego dobrobytu”. Za jego urzędowania wojska japońskie weszły do północnych Indochin Francuskich, a w listopadzie Japonia uznała w Nankinie kolaboracyjny rząd Wang Jingweia.

Matsuoka wyobrażał sobie świat podzielony na cztery wielkie bloki: europejski pod przywództwem Niemiec, wschodnioazjatycki pod przywództwem Japonii, radziecki i amerykański. Sojusz z Niemcami i Włochami, a potem porozumienie z ZSRR, miały skłonić Stany Zjednoczone do ustępstw i powstrzymać je od wojny. 27 września 1940 roku w Berlinie podpisano pakt trzech między Niemcami, Włochami a Japonią. Wiosną 1941 roku Matsuoka pojechał do Europy. W Berlinie rozmawiał z Adolfem Hitlerem i Joachimem von Ribbentropem, którzy namawiali go do ataku na brytyjski Singapur, a o planowanej napaści na ZSRR mówili tylko aluzjami. W Rzymie spotkał się z Mussolinim i papieżem Piusem XII. W drodze powrotnej, 13 kwietnia 1941 roku, podpisał w Moskwie z Wiaczesławem Mołotowem japońsko-radziecki pakt o neutralności. Na dworcu żegnał go osobiście Józef Stalin.

To był szczyt jego kariery. Zaraz potem wszystko zaczęło się sypać. Pod jego nieobecność ambasador w Waszyngtonie, admirał Kichisaburō Nomura, rozpoczął rozmowy z sekretarzem stanu Cordellem Hullem. Matsuoka, urażony, że prowadzono je bez niego, utrudniał je i zaostrzał japońskie warunki. 22 czerwca 1941 roku Niemcy napadły na ZSRR. Matsuoka, który dwa miesiące wcześniej podpisał pakt o neutralności, teraz domagał się natychmiastowego ataku na Syberię u boku Niemiec, a zarazem sprzeciwiał się zajęciu południowych Indochin, ostrzegając, że doprowadzi ono do wojny z Ameryką. Armia, marynarka i premier mieli go dość, a cesarz Hirohito również uważał, że trzeba go odsunąć. 16 lipca 1941 roku Konoe podał cały rząd do dymisji i dwa dni później utworzył nowy, już bez Matsuoki. Jego następcą został admirał Teijirō Toyoda.

Klęska i proces

Wiadomość o ataku na Pearl Harbor Matsuoka przyjął według relacji otoczenia ze łzami, mówiąc, że pakt trzech był „błędem jego życia”. Zachowane listy pokazują jednak, że pierwsze zwycięstwa przyjął z radością, a winą za wojnę obarczał tych, którzy odsunęli go od władzy. Chorował na gruźlicę i w czasie wojny nie odegrał już większej roli. Latem 1945 roku spotykał się z politykami i z ministrem wojny Korechiką Anamim i opowiadał się za kontynuowaniem walki. Według ustaleń jego biografów część spiskowców, którzy w sierpniu 1945 roku próbowali nie dopuścić do kapitulacji, widziała w nim kandydata na premiera rządu wojny do końca.

W listopadzie 1945 roku władze okupacyjne nakazały jego aresztowanie jako podejrzanego o zbrodnie przeciwko pokojowi. Na otwarciu procesu przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w maju 1946 roku po angielsku nie przyznał się do winy. Był już ciężko chory. Zmarł 27 czerwca 1946 roku w szpitalu Uniwersytetu Tokijskiego. Część źródeł, w tym polska Wikipedia, podaje datę 26 czerwca. Wyroku nie doczekał. W 1978 roku, wraz z trzynastoma innymi osobami osądzonymi lub oskarżonymi jako zbrodniarze wojenni klasy A, został wpisany do rejestru duchów świątyni Yasukuni, co ujawniono w następnym roku.

Znaczenie

Matsuoka nie był twórcą japońskiej ekspansji. Mandżurię zajęła armia, a decyzje o wojnie z Chinami i z Ameryką podejmowali inni. Odegrał jednak dwie role, które zapamiętano. W Genewie stał się twarzą zerwania Japonii z systemem bezpieczeństwa zbiorowego. Jako minister związał Japonię z Niemcami i Włochami w przekonaniu, że sojusz ten powstrzyma Amerykę. Stało się odwrotnie: pakt trzech utwierdził Waszyngton w przekonaniu, że Japonia jest częścią tego samego bloku co Hitler, i usztywnił jego stanowisko w rokowaniach, które skończyły się wojną na Pacyfiku. Historycy podkreślają jego inteligencję i znajomość świata, ale też gadulstwo, zmienność, skłonność do teatralnych gestów i wiarę we własną nieomylność. Admirał Mitsumasa Yonai mówił o nim, że ma dobre pomysły, ale pędzi na oślep w złym kierunku.