Witold Pilecki

Witold Pilecki był ziemianinem z Kresów i oficerem rezerwy kawalerii, który w czasie wojny zrobił rzecz bez precedensu: we wrześniu 1940 roku dał się złapać w niemieckiej łapance, by trafić do obozu koncentracyjnego Auschwitz, zorganizować w nim konspirację i przesyłać na zewnątrz meldunki o zbrodniach SS. Po blisko dwóch latach i siedmiu miesiącach uciekł z obozu, walczył w powstaniu warszawskim, a po wojnie wrócił do kraju, by prowadzić wywiad dla polskiego wojska na Zachodzie. Komunistyczny sąd skazał go na śmierć i w maju 1948 roku został stracony w więzieniu na Mokotowie. Przez dziesięciolecia jego nazwisko w Polsce Ludowej przemilczano; dziś jest jedną z najbardziej znanych postaci polskiego podziemia.

Z Karelii do Wilna

Urodził się 13 maja 1901 roku w Ołońcu w Karelii, na północy Rosji, w rodzinie szlacheckiej herbu Leliwa, której przodków zesłano w głąb imperium po powstaniu styczniowym. Ojciec Julian był leśnikiem, matka Ludwika pochodziła z rodziny Osiecimskich. W 1910 roku rodzina przeniosła się do Wilna, gdzie Witold uczył się w szkole handlowej i wstąpił do zakazanego przez władze rosyjskie harcerstwa. W czasie pierwszej wojny światowej, przebywając w Orle, założył własną drużynę harcerską; wiosną 1918 roku harcerze próbowali przedostać się do I Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, a choć plan się nie powiódł, Pilecki zdołał wrócić do odradzającej się Polski.

Pod koniec 1918 roku uczestniczył w samoobronie Wilna, a w wojnie polsko-bolszewickiej walczył w oddziałach kawalerii. W sierpniu 1920 roku wstąpił do 211 Pułku Ułanów, z którym bił się w Bitwie Warszawskiej, w Puszczy Rudnickiej i w czasie akcji gen. Żeligowskiego w Wilnie. Dwukrotnie odznaczono go Krzyżem Walecznych. Maturę zdał w 1921 roku.

Ziemianin z Sukurcz

Studiów – rolniczych w Poznaniu i artystycznych na wydziale sztuk pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego – nie ukończył. Osiadł w odzyskanym przez rodzinę majątku Sukurcze koło Lidy i gospodarował w nim do wojny. Był typowym kresowym społecznikiem: prowadził miejscową straż pożarną i przewodniczył spółdzielni mleczarskiej. W 1925 roku został podporucznikiem rezerwy kawalerii, a w połowie lat 30. był oficerem rezerwy 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich w Baranowiczach. W 1931 roku ożenił się z Marią Ostrowską; w 1932 roku urodził się ich syn Andrzej, a w 1933 roku córka Zofia.

Wrzesień 1939 i Tajna Armia Polska

Zmobilizowany w sierpniu 1939 roku, w kampanii wrześniowej dowodził plutonem kawalerii dywizyjnej 19 Dywizji Piechoty z Armii „Prusy”, a po jej rozbiciu walczył w składzie 41 Dywizji Piechoty na południowym wschodzie kraju. 17 października 1939 roku rozwiązał swój oddział i przedostał się do Warszawy. Tam 9 listopada współtworzył z mjr. Janem Włodarkiewiczem Tajną Armię Polską, organizację wojskowych, działaczy katolickich i studentów, w której był inspektorem organizacyjnym, a potem szefem sztabu.

Gdy w sierpniu 1940 roku gestapo aresztowało kilku ludzi z kierownictwa TAP, a ci trafili do Auschwitz, organizacja postanowiła wysłać do obozu swojego człowieka. Zadanie przypadło Pileckiemu. Historycy spierają się, czy sam był pomysłodawcą tej misji, czy otrzymał ją od przełożonych – według części z nich także w związku z wewnętrznymi sporami w TAP, między innymi o podporządkowanie organizacji Związkowi Walki Zbrojnej. 19 września 1940 roku, z dokumentami na nazwisko Tomasza Serafińskiego, dał się zatrzymać w łapance na Żoliborzu.

Więzień numer 4859

W nocy z 21 na 22 września 1940 roku przywieziono go do Oświęcimia z tak zwanym drugim transportem warszawskim. Jako Tomasz Serafiński otrzymał numer 4859. Już w październiku utworzył z więźniów pierwszą „piątkę” Związku Organizacji Wojskowej i wysłał pierwszy meldunek, który przez zwolnionego więźnia dotarł do Warszawy, a w marcu 1941 roku – do Londynu. ZOW opierał się na niezależnych od siebie pięcioosobowych komórkach, zdobywał dla więźniów żywność, odzież i lekarstwa, przekazywał wiadomości i przygotowywał oddziały na wypadek ataku partyzantów na obóz. Należeli do niego między innymi rzeźbiarz Xawery Dunikowski i narciarz Bronisław Czech. Od jesieni 1941 roku organizacja działała we wspólnej strukturze z obozową siatką ZWZ, a jej sieć objęła z czasem, według różnych szacunków, kilkuset, a może nawet około tysiąca więźniów. W listopadzie 1941 roku gen. Stefan Rowecki awansował Pileckiego na porucznika.

Meldunki ZOW, wynoszone przez zwolnionych więźniów, cywilnych pracowników i uciekinierów, informowały podziemie o terrorze wobec Polaków, o mordowaniu jeńców radzieckich, a od 1942 roku o zagładzie Żydów w komorach gazowych Birkenau. Wiosną 1943 roku obozowe gestapo zaczęło wpadać na trop konspiracji, a „starych” więźniów z niskimi numerami wywożono do innych obozów. W nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 roku, w czasie Wielkanocy, Pilecki uciekł z Edwardem Ciesielskim i Janem Redzejem z obozowej piekarni, w której pracowali na nocnej zmianie. Szli wzdłuż torów do Soły, przeprawili się łodzią przez Wisłę i z pomocą księdza w Alwerni, przez okolice Wieliczki i Puszczę Niepołomicką, dotarli do Bochni i Nowego Wiśnicza. Tam Pilecki odnalazł prawdziwego Tomasza Serafińskiego, który pomógł mu nawiązać kontakt z miejscową Armią Krajową. W obozie spędził 947 dni.

Kedyw i powstanie warszawskie

Pilecki przedstawił dowództwu AK plan uderzenia na obóz z zewnątrz, połączonego z powstaniem więźniów. Komenda Główna uznała go za niewykonalny siłami miejscowej konspiracji. Jesienią 1943 roku spisał „Raport W”, w którym nazwiska więźniów zastąpił numerami, a 11 listopada 1943 roku awansowano go na rotmistrza. Służył w Kierownictwie Dywersji Komendy Głównej AK, między innymi jako zastępca dowódcy konspiracyjnej organizacji wywiadowczej „Kameleon”-„Jeż”.

W powstaniu warszawskim walczył najpierw, nie ujawniając stopnia, jako szeregowy strzelec w kompanii „Warszawianka”, a następnie dowodził oddziałem w zgrupowaniu „Chrobry II” w rejonie ulic Towarowej i Pańskiej. Broniony przez jego żołnierzy punkt oporu w okolicach Alej Jerozolimskich nazwano „Redutą Witolda”; należał do tych, które powstańcy utrzymali do końca. Po kapitulacji Pilecki poszedł do niewoli niemieckiej. Przeszedł przez obóz w Łambinowicach (Stalag 344 Lamsdorf) i Oflag VII A Murnau w Bawarii, gdzie wiosną 1945 roku doczekał wyzwolenia.

We Włoszech i z powrotem w kraju

Po wyzwoleniu zgłosił się do 2 Korpusu Polskiego we Włoszech. Tam spisał najobszerniejszy ze swoich raportów – ponad stustronicową relację o Auschwitz, przekazaną gen. Tadeuszowi Pełczyńskiemu. Jesienią 1945 roku, za wiedzą i zgodą gen. Władysława Andersa, wyruszył do Polski, by prowadzić wywiad na rzecz polskiego wojska na Zachodzie; do Warszawy dotarł pod koniec roku. Zbudował siatkę informacyjną, która zbierała wiadomości o żołnierzach AK i 2 Korpusu więzionych w obozach NKWD lub wywiezionych do ZSRR oraz o pracy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, wojska i dyplomacji. Gdy później otrzymał polecenie wyjazdu z kraju, nie wykonał go; rozważał też ujawnienie się w ramach amnestii 1947 roku, ale się na to nie zdecydował.

Proces i egzekucja

8 maja 1947 roku aresztowali go funkcjonariusze bezpieki. Śledztwo w więzieniu przy ul. Rakowieckiej, nadzorowane w MBP przez płk. Józefa Różańskiego, było prowadzone z użyciem tortur. Pokazowy proces tak zwanej grupy Witolda rozpoczął się 3 marca 1948 roku przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie. Oskarżono go o szpiegostwo na rzecz Andersa, przygotowywanie zamachu na funkcjonariuszy MBP, posługiwanie się fałszywymi dokumentami i nielegalne posiadanie broni. Zarzut przygotowywania zamachu odrzucił; zbieranie informacji przedstawiał jako służbę dla polskiego wojska, a nie szpiegostwo. Sąd pod przewodnictwem ppłk. Jana Hryckowiana, w składzie niezgodnym z ówczesnym prawem, 15 marca 1948 roku skazał go na karę śmierci. Najwyższy Sąd Wojskowy zatwierdził wyrok 3 maja, a Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. Na śmierć skazano także Marię Szelągowską i Tadeusza Płużańskiego, którym karę zamieniono na dożywocie.

25 maja 1948 roku wieczorem Pilecki został zastrzelony strzałem w tył głowy w więzieniu mokotowskim; wyrok wykonał Piotr Śmietański. Władze nie ujawniły miejsca pochówku. Ciało pogrzebano najprawdopodobniej potajemnie na tak zwanej Łączce przy murze Cmentarza Wojskowego na Powązkach, ale prowadzone tam ekshumacje nie pozwoliły go zidentyfikować.

Pamięć

W Polsce Ludowej informacje o Pileckim podlegały cenzurze. W 1990 roku Sąd Najwyższy uniewinnił go i współoskarżonych, uznając wyroki za niesprawiedliwe (część opracowań datuje unieważnienie wyroku na 1991 rok). Prokurator IPN oskarżył w 2002 roku oskarżyciela z procesu, Czesława Łapińskiego, ale ten zmarł w 2004 roku przed wyrokiem. W 1995 roku Pilecki otrzymał pośmiertnie Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, a w 2006 roku – Order Orła Białego. Jego imię nosi Instytut Pileckiego w Warszawie, a raporty z Auschwitz, wydane w całości w Polsce dopiero w 2000 roku, doczekały się przekładów na inne języki. Losy Pileckiego, który ochotniczo poszedł do niemieckiego obozu, a zginął z rąk władzy narzuconej Polsce po wojnie, stały się jednym z symboli polskiego doświadczenia drugiej wojny światowej i lat, które po niej nastąpiły.